Кіріспе

Солтүстік Италияда сөйленетін роман тілдерінің кіші тобы – галло-итальян, галло-италиян, галло-цизальпин немесе жай ғана цизальпин тілдері Солтүстік Италияның роман тілдерінің көпшілігін құрайды: пиемонт, ломбард, эмилия, лигурия және романньоль. Орталық Италияда олар солтүстік Марке аймағында (Марке аймағының галло-итальян тілі) сөйленеді.

Көптеген жариялымдар венеция тілін итальян-далматин тармағының бөлігі деп көрсетсе де, Ethnologue және Glottolog оны галло-итальян тілдеріне жатқызады. Бұл тілдер Франциядағы Альп Маритимы департаментінде, Швейцариядағы Тичино және Оңтүстік Гризонс аймақтарында, сондай-ақ Монако және Сан-Маринода да қолданылады. Олар итальяндық иммигранттар қауымдастығы бар елдердегі итальян диаспорасы тарапынан да белгілі бір дәрежеде қолданылады. Кельт тілінің негізі мен герман, көбінесе ломбард тілінің үстемдігіне ие галло-итальян тілі, Италияның солтүстік бөлігінде (бұрынғы Цизальпин Галлиясы) сөйленген латын тілінен тараған. Бұл топтың кейбір кезеңдерде ежелгі дәуірдің соңында және ерте орта ғасырларда Галлия және Раэтиямен, Альп тауларының батысы мен солтүстігінде тығыз тілдік байланысы болды. Кейінгі орта ғасырлардан бастап бұл топ оңтүстік итальян-далматин тілдерінің әртүрлі ерекшеліктерін қабылдады. Нәтижесінде, галло-итальян тілдерінде солтүстік-батыстағы галло-роман тілдерінің (француз және арпитан тілдері сияқты), батыстағы окситан-роман тілдерінің (каталан және окситан тілдері сияқты) және солтүстік-шығыс, орталық және оңтүстік Италиядағы итальян-далматин тілдерінің (венеция, далматин, тоскан, Орталық Италия, неаполитан, сицилия) ерекшеліктері бар. Осы себепті галло-итальян тілдерін дұрыс жіктеу туралы пікірталас бар. Кейде олар галло-роман тілдерімен біріктіріледі, ал басқа лингвистер оларды итальян-далматин тілдеріне жатқызады. Галло-итальян тілдерінің көпшілігі күнделікті қолданыста итальян тілінің аймақтық нұсқаларына уступип келеді. Қазіргі уақытта сөйлейтіндердің басым көпшілігі итальян тілінде диглоссияны қолданады. Италияның аймақтық тілдерінің арасында олар ең көп қауіп төніп тұрған тілдердің бірі болып табылады, өйткені олардың аймағындағы ірі қалаларда (Милан, Турин, Генуя, Болонья) көбінесе егде жастағы адамдар қолданады.

Географиялық таралуы

Бұл кіші отбасында ең кең географиялық аймаққа тараған тіл – Ломбардия тілі, ол Италияның Ломбардия аймағында, шығыс Пьемонт және батыс Трентинода қолданылады. Италиядан тыс жерлерде Швейцарияның Тичино кантонында және Гризон кантонының оңтүстік аңғарларында кеңінен таралған. Пьемонт тілі – Пьемонт аймағында және Лигурияның солтүстік-батыс бөлігінде сөйленетін тілдердің атауы. Тарихи тұрғыдан алғанда, пьемонт тілінде сөйлейтін аймақ – Батыс Альп тауларының етегіндегі жазық дала, ол окситан және арпитан тілдеріне тән аңғарлардың бастауында аяқталады. Соңғы ғасырларда бұл тіл осы аңғарларға да тарады, онда ол осы екі тілден де жиірек қолданылады, сондықтан Пьемонт тілінің шекарасы Франциямен шектесетін Батыс Альп суайдырына жетті. Лигурия немесе генуя тілінде сөйлейтін аймақ бұрынғы Генуя Республикасының аумағын қамтиды, оған қазіргі Лигурияның көп бөлігі, сондай-ақ Лигурия шекарасына жақын шекаралас аймақтардың таулы бөліктері, Ницца маңындағы Роя өзенінің жоғарғы аңғары, Оңтүстік Сардиниядағы Карлофорте және Каласетта қалалары, сонымен қатар Корсикадағы Бонифацио кіреді. Эмиль тілі тарихи Эмилия мәдени аймағында қолданылады, ол Эмилия-Романья аймағының бір бөлігі болып табылады, сондай-ақ шекаралас аймақтардың көп бөлігінде де, оның ішінде оңтүстік Ломбардия, оңтүстік-шығыс Пьемонт, Тортона қаласының маңында, Тоскана провинциясының Масса және Каррарасы, Венетодағы Полесине және По дельтасының жанында қолданылады. Романьоль тілі, тарихи Романья аймағында сөйленеді, Эмиль-Романьоль тілдік континуумын құрайды. Галло-Пикено (Маркес галло-италиясы немесе галлико-маркиджано) Пезаро және Урбино провинциясында және Анкона провинциясының солтүстік бөлігінде (Маркес) қолданылады. Бұрын Романьоль тілінің диалектісі саналған, қазір оны жеке галло-италиялық тіл деп қарастыру туралы пікірталас жүріп жатыр.

Әуелі дауыстылар

Гало-италикалық тілдердің көпшілігі барлық басымсыз соңғы дауыстыларын жоғалтты, мысалы, Ломбард тілінде òm "адам", füm "түтін", nef "қар", fil "сым", röda "дөңгелек" (итальян тілінде uomo, fumo, neve, filo, ruota). Дегенмен, олар Лигурия тілінде сақталады, о-дан у-ға өтумен, тек n-нен кейін емес; мысалы, ramu, rami, lüme, lümi "бұтақ, бұтақтар, жарық, жарықтар" (итальян тілінде ramo, rami, lume, lumi), бірақ can, chen "ит, иттер" (итальян тілінде cane, cani). u француз және Окситан тілдеріндегідей, Ломбард тілінде füm (итальян тілінде fumo "түтін") және Лигурия тілінде lüme, Пьемонт тілінде lüm (итальян тілінде lume "жарық") түрінде ü болып дамиды. Кейбір аймақтарда, мысалы, Оңтүстік Пьемонтта, бұл одан әрі дамып, мысалы, fis (итальян тілінде fuso), lim (итальян тілінде lume "жарық") болады. Алайда, Пьемонттың таулы аймақтарында (мысалы, Биеллезе, Оссолано) бұл даму соңғы дауыстыға дейін тоқтатылып, еркек жынысына қатысты crü (итальян тілінде crudo "шикі"), ал әйел жынысына қатысты cru(v)a (итальян тілінде cruda) сөздері пайда болды. Метафония өте кең таралған, бастапқы ашық басымды è және ò дауыстыларына, одан кейін немесе кейде (соңғы дауыстылар түсірілгенге дейін әрекет етеді) әсер етеді. Бұл алдымен ie және uo дифтонгтарына алып келеді, бірақ көптеген диалекттерде олар одан әрі дамып, әдетте i және ö монофтонгтарына айналады. Стандартты итальян тіліндегі дифтонгизациядан айырмашылығы, бұл әдетте ашық және жабық буындарда жұмыс істейді, сондықтан Ломбардияда (әдетте, бірақ емес, метафонияны тудырмайды) quest (итальян тілінде questo "бұл") және quist (итальян тілінде questi "бұл") сөздері қолданылады. Жапқыш é және кейде ó дауыстылары, ашық буында кездескенде (одан кейін ең көп дегенде бір дауыссыз дыбыс келеді), Ескі француз тіліндегідей жиі дифтонгизацияланады; мысалы, Пьемонт тілінде beive (итальян тілінде bere "ішуге"), teila (итальян тілінде tela "мақта"), meis (итальян тілінде mese "ай"). Кейбір диалекттерде бұл одан әрі дамып, teila (итальян тілінде tela "мақта"), sira (итальян тілінде sera "кеш"), mis (итальян тілінде mese "ай") болып қалыптасады. Ашық буындағы басымды дауыстылар көбінесе ä немесе è дыбыстарына ауысады.

Қосындылар

Лениция дауыстылар арасындағы жеке дауыссыз дыбыстарға әсер етеді. және жоғалуы; болады немесе жоғалады; және болады және , немесе жоғалады; болады , немесе жоғалады. Дауыстылар арасындағы дауыссыз дыбыстар дауыстануға ұшырайды, дауыстылар арасындағы кейбір дыбыстар кейде болады , және бұл кейде жоғалады. Екі дауыссыз дыбыс бір дауыссыз дыбысқа дейін азаяды, бірақ басқаша жұмсарылмайды. Бұл өзгерістер соңғы дауыстының жоғалуынан бұрын орын алады. Соңғы дауыстылардың жоғалуынан кейін, жаңадан соңғы дыбыстарға қосымша өзгерістер енгізілуі мүмкін, дауыссыз кедергілер көбінесе дауыссыз болып, соңғы кейде жоғалады. Лигурия, әсіресе бұрынғы кезде, ерекше күшті леницияны көрсетті, ескі генуя тілінде дауыстылар аралық , , , , (мүмкін , бірақ емес) толық жоғалуымен, сондықтан müa (латынша matura "ерте"), a éia e âe? (итальянша "aveva le ali?" "Бұл қанаты бар ма еді?", қазіргі заманғы a l'aveiva e ae? итальян тілінің әсерінен әртүрлі дыбыстардың қалпына келтірілуімен). Лигурияда және көбінесе басқа жерлерде, дауыстылар аралық дауыссыз дыбыстың жоғалуынан көршілес дауыстылардың бірігуі жаңа ұзын дауыстыларды тудырды, олар сызықшамен белгіленді. және алдыңғы , немесе тарихи түрде жиі ассибиляцияланып және, сәйкесінше, айналды. Бұл әдетте Ломбардияда кездеспейді, ал Лигурияның кейбір бөліктерінде аралық және , ал Пьемонт тілдері әдетте ерекше дамуға ие, мысалы, ассибиляцияланады (sent '100'), бірақ жұмсақталу сақталады (gent 'адамдар'). Латын тілінен шыққан (Пьемонт ciav, Романьоль ceva 'кілт'); сонымен қатар латын тілінен шыққан дамиды. Лигурияда және латын тілінен шыққан бірдей әсерге ұшырайды, мысалы, Лигурияның cian (итальянша piano "жұмсақ") және giancu (итальянша bianco "ақ"). Латын тілінен шыққан жергілікті жерге байланысты болып өзгереді (итальян тілінен өзгеше).

"Ол әрқашан тамақ ішер алдында терезе жауып қояды" деген сөйлемнің салыстырулары.

Италия (сығарма) (Lei) chiude sempre la finestra prima di cenare. (Gallo Italic) Бергамаск (Шығыс Ломбардия) (Lé) Ла сера семпер сөль оль бальку прима де сена. Брешиан (Шығыс Ломбардия) (Lé) Ла сера semper сө ла финестра enacc де сена. Миландық (Батыс Ломбардия) (Lee) la sara semper sü la fenestra inans де zena. Людесан (Батыс Ломбардия) lé la sarà semper sü la fenestra inans da disnà. Пьяцентин (Эмиль) Le la sära sëimpar сө/sü la finestra (fnestra) prima da diśnä. Болонье (Эмиль) (Lî) la sèra sänper la fnèstra prémma ed dṡnèr. Чезенате (Романьоль) (Lî) la ciöd sèmpar la fnèstra prèmma d' z'nèr. Римине (Романьоль) (Léa) la ciùd sémpre la fnèstra prèima ad z'né. Пезарезе (Gallo Piceno) Lìa la chiód sénpre la fnèstra préma d' ć'nè. Фанезе (Gallo Piceno) Lìa chìud sèmper la fnèstra prima d' c'né. Пьемонттық (Chila) a sara sempe la fnèstra dnans ëd fé sin a. Канавезе (Пьемонттық) (Chilà) a sera sémper la fnèstra doant ëd far sèina. Лигурийлік Lê a særa sénpre o barcón primma de çenâ. Табаркин (Сардинияның лигурия диалектісі) Lé a sère fissu u barcun primma de çenò. Каррарезе (лигурия, эмилия және тоскана диалектілерінің арасындағы ауысу диалектісі) Lê al sèr(e)/chiode sènpre la fnèstra(paravento) prima de cena. (Ретороман тілдері) Романш Ella clauda/serra adina la fanestra avant ch'ella tschainia. Фриулиялық Jê e siere simpri il barcon prin di cenâ. Гердеина Ладин Ëila stluj for l vier dan cené. Нонес (Ладин) (Ela) la sera semper la fenestra inant zenar. Соландер (Ладин) La sèra sempro (sèmper) la fenèstra prima (danànt) da cenàr. (басқа, анықтама үшін) Венециялық Ła sàra/sèra senpre el balcón vanti senàr/dixnàr. Трентинолық Èla la sèra sèmper giò/zo la fenèstra prima de zenà. Истриот (Ровинье) Gila insiera senpro el balcon preîma da senà. Флоренциялық (Тоскан) Lei la 'hiude sempre la finestra prima di cenà. Корсикалық Ella chjudi sempri a finestra primma di cenà. Сардиниялық Issa tancat semper sa ventana in antis de si esser chenada. Салентинолық Quiddhra chiude sèmpre a fenéscia prìma cu mancia te sira. Сицилиялық Idda chiudi sèmpri la finéstra prìma di manciari a la sira. Француздық Elle ferme toujours la fenêtre avant de dîner. Румындық (Ea) închide totdeauna fereastra înainte de a cina. Испандық Ella siempre cierra la ventana antes de cenar. Латынша (Illa) Claudit semper fenestram antequam cenet.