1932-1938 жылдардағы ағылшын-ирландия экономикалық қақтығысы

Кіріспе

1932–38 жылдар аралығындағы экономикалық қақтығыс

Англо-ирланд сауда соғысы (кейде Экономикалық соғыс деп аталады) – 1932 жылдан 1938 жылға дейін Ирландия еркін мемлекеті мен Ұлыбритания арасындағы жауап шарасы ретінде жүргізілген сауда соғысы. Ирландия үкіметі 19-ғасырдың соңындағы Ирландия жер заңдары бойынша ирланд фермерлеріне жер сатып алуға мүмкіндік беру үшін берілген қаржылық несиелерден туындаған жерлік аннуитеттерді Ұлыбританияға төлеуді жалғастырудан бас тартты, бұл шара 1921 жылғы Англо-ирланд келісімінің бір бөлігі болған. Бұл екі елдің біржақты сауда шектеулерін енгізуіне әкеліп соқты, бұл Ирландия экономикасына елеулі зиян келтірді. "Соғыстың" екі негізгі қыры болды:
Ұлыбританияға қатысты Ирландия еркін мемлекетінің конституциялық мәртебесінің өзгеруіне байланысты даулар;
Ұлы депрессиядан кейін Ирландияның экономикалық және қаржылық саясатындағы өзгерістер.

Қорғау саясаты

1932 жылы билікті алып, Эмон де Валера басқаратын жаңа Фианна Фейл үкіметі экономикалық қатынастарда қорғаушылық саясатты қолға алды және Ұлыбританиядан, сондай-ақ еркін мемлекеттің ең ірі сауда серігінен келетін импортталған тауарлардың көптеген түрлеріне тарифтер енгізді. Бұл шара жергілікті өнеркәсіпті дамыту, Ұлыбританияға артық тәуелділіктен құтылу және еркін нарық жағдайында өнеркәсіптік дамудың жеткіліксіздігін түзету үшін қажет деп есептелді. Сонымен қатар, 1929 жылы басталған Ұлы депрессия салдарынан халықаралық нарықтарда ирландтық ауыл шаруашылығы өнімдеріне деген сұраныс күрт төмендегендігін өтеу мақсатында да жасалды. Бұған қоса, сауда балансының күрт нашарлауы мен мемлекеттік қарыздың өсуіне қарсы тұру үшін басқа да шаралар іздеу қажет болды. Өнеркәсіп және сауда министрі Шон Лемас сол кездегі еркін мемлекеттің ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп саласында дербестігін қамтамасыз ету үшін белсенді науқан ұйымдастырды. Алдыңғы үкіметтің ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпті дамытуға бағытталған шараларын күшейту үшін барлық күш салынды, сондай-ақ халық британдық тауарлардан бас тартып, "Ирландиялық тауарларды сатып алуға" шақырылды.

Дау-жанжал тереңдеген

Ануитеттерді қайтару үшін британ премьер-министрі Рамзи Макдональд Ұлыбританияға Фри-Стейттен келетін ауыл шаруашылығы өнімдеріне 20% импорттық баж салынып жауап берді, бұл Фри-Стейт экспортінің 90% құрады. Ұлыбританиялық үй шаруашылықтары осы азық-түлік тауарлары үшін 20% көп төлеуге құштар емес еді. Фри-Стейт британдық импортқа ұқсас баж салумен және Ұлыбританиядан көмір импортына қатысты, Джонатан Свифттен (1720 жылдар) алынған ерекше ұранмен жауап берді: "Англиялық көмірден басқасын өртеңіз". Ұлыбритания экономикалық соғыстан көп зардап шекпесе, ирландия экономикасы ауыр зардап көрді. Ішкі салада Ирландия үкіметі фермерлеріне жылына 4 миллион фунт стерлингтен астам шығын әкелетін ануитеттерді жинауды тоқтатқан жоқ. Осыған байланысты жұмыссыздық деңгейі өте жоғары болды, Ұлы депрессияның салдары қиындықтарды күшейтті, эмиграцияның мүмкіндігін жойып, шетелден келетін ақша аударуды азайтты. Үкімет халықты Ұлыбританиямен қақтығысқа қолдау көрсетуге шақырды, бұл әрбір азаматтың сезінуі тиіс ұлттық қиындық ретінде қарастырылды. Фермерлерге жер өңдеуге көшуге кеңес берілді, осылайша ішкі нарыққа жеткілікті тамақ өндіруге болады. Экономикалық соғыстың қиындықтары, әсіресе фермерлерге әсер еткен, ауылдық Фри-Стейттегі таптық шиеленісті күшейтті. 1935 жылы "Көмір-мал келісімі" жағдайды біршама жеңілдетті, онда Ұлыбритания ирландиялық мал импортын үштен бірге арттыруға келісті, ал Фри-Стейт Ұлыбританиядан көмір импортын көбейтуге міндеттенді. Мал шаруашылығының жағдайы нашар болғандықтан, үкімет артық сиыр етінің көп бөлігін сатып алды және экспорттау мүмкін болмаған әрбір бұзау үшін сыйақы төледі. "Кедейлерге тегін сиыр еті" схемасы енгізілді, ал терілер былғары және тері өңдеу өнеркәсібінде ғана қолданылды. Көптеген фермерлер, әсіресе ірі мал өсірушілер үшін, ауыл шаруашылығының дағдарысы апатты салдарға әкелді. Бұрынғы ғасырдың "Жер соғысы" сияқты, олар мүлік салығын төлеуден немесе жер ануитеттерін төлеуден бас тартты. Төленбеген төлемдерді қайтару үшін үкімет мал тәркілеуге қарсы шара қолданды, олар құнынан төмен бағаға тез сатылды. Фермерлер осы сатуды бойкоттау науқанына қатысты, сондай-ақ жолдар мен теміржолдарды жапты. Тәркіленген тауарларды сатып алушыларды қорғау үшін полиция шақырылды және кем дегенде бір адам, мысалы, Корк қаласындағы Копли көшесіндегі тәртіпсіздікте "Брой Харриерлер" деп аталатын адамдардың қатысуымен қаза тапты. Үкімет сенаторлары 1934 жылдың қыркүйегінде Корктегі оқиғаның нәтижесі туралы Сенаттағы пікірталасқа қатыспады. Фермерлердің жұмсауға ақшасы аз болғандықтан, өндіріс тауарларына сұраныс айтарлықтай төмендеді, сондықтан өнеркәсіптер де зардап шекті. Жаңа импорттық тарифтерді енгізу кейбір ирландиялық өнеркәсіптердің кеңеюіне көмектесті, өйткені Лемасс Өндіріс бақылау заңын енгізді, онда Фри-Стейт компанияларының көпшілік үлесі ирландиялық азаматтармен шектелді. Бұл шетелдік инвесторлары бар көптеген ірі ирландиялық компанияларды, мысалы, Guinness компаниясын, штаб-пәтерін шетелге көшіруге және корпоративтік салықтарын сол жерде төлеуге мәжбүр етті. Маллоу, Туам және Тюрлсте қосымша қант қызылшасы зауыттары ашылды. Экономикалық соғыс екі ел арасындағы сауда теңгеріміне айтарлықтай әсер етпеді, өйткені Ұлыбританиядан импорт шектелді, бірақ британдық экспорттаушылар Ирландиядағы бизнестен айырылғандықтан және экспорттаған тауарларына баж төлеуге мәжбүр болғандықтан өз үкіметін қатты сынады. Олардың британ үкіметіне көрсеткен қысымы және Фианна Фейл үкіметіне наразы болған ирландиялық фермерлер екі тарапты экономикалық дауды реттеуге ынталандырды.

To recover the annuities, British Prime Minister Ramsay MacDonald retaliated with the imposition of 20% import duty on Free State agricultural products into the UK, which constituted 90% of all Free State exports. UK households were unwilling to pay twenty per cent extra for these food products. The Free State responded in kind by placing a similar duty on British imports and in the case of coal from the UK, with the remarkable slogan (from Jonathan Swift in the 1720s): "Burn everything English except their coal". While the UK was much less affected by the ensuing Economic War, the Irish economy was badly affected. Internally, the Irish government did not actually end its own collection of annuities that were costing its farmers over £4 million annually. In the background, unemployment was extremely high, the effects of the Great Depression compounded the difficulties, removing the outlet of emigration and reducing remittances from abroad. The government urged people to support the confrontation with Britain as a national hardship to be shared by every citizen. Farmers were urged to turn to tillage to produce enough food for the home market. The hardship of the Economic War, which particularly affected farmers, was enormous and exacerbated class tensions in the rural Free State. In 1935, a "Coal Cattle Pact" eased the situation somewhat, whereby Britain agreed to increase its import of Irish cattle by a third in return for the Free State importing more of Britain's coal. As the cattle industry remained in dire straits, the government purchased most of the surplus beef for which it paid bounties for each calf slaughtered as they could not be exported. It introduced a 'free beef for the poor' scheme, the hides finding use only in the tanning and leather industries. For many farmers, especially the larger cattle breeders, the agricultural depression had disastrous consequences. Similar to the "Land War" of the previous century, they refused to pay property rates or pay their land annuities. To recover payments due, the government counteracted by impounding livestock which were quickly auctioned off for less than their value. Farmers campaigned to have these sales boycotted, and blocked roads and railways. Police were called in to protect buyers of the impounded goods and at least one person was killed, for example at the Copley Street riot in Cork, by the so called "Broy Harriers". The government's senators would not attend a September 1934 Senate debate on the outcome of the incident in Cork. With farmers having little money to spend, there was a considerable decline in the demand for manufactured goods, so that industries were also affected. The introduction of new import tariffs helped some Irish industries to expand when Lemass introduced the Control of Manufactures Act, whereby the majority ownership of Free State companies was to be limited to Irish citizens. This caused dozens of larger Irish companies with foreign investors, such as Guinness, to relocate their headquarters abroad and pay their corporate taxes there. Additional sugar beet factories were opened at Mallow, Tuam and Thurles. The Economic War did not seriously affect the balance of trade between the two countries because imports from Britain were restricted, but British exporters were very critical of their government due to the loss of business they also suffered in Ireland, by having to pay tariffs on goods they exported there. Both the pressure they exerted on the British government and the discontent of Irish farmers with the Fianna Fáil government helped to encourage both sides to seek settlement of the economic dispute.

Ирландияның конституциясы мен саясатындағы өзгерістер

1933 жылы Де Валера 1922 жылғы Конституция талап еткендей, адалдық сертін (Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясына және Георг V-ге «Ирландиядағы король» ретінде берілген уәде) алып тастады. 1936 жылдың соңында ол Эдуард VIII-дің тақтан бас тарту дағдарысын пайдаланып, 1936 жылғы «Атқарушы билік (сыртқы қатынастар)» және 1937 жылғы «Атқарушы өкілеттіктер (салдарлы ережелер)» заңдарын қабылдады. Бұл Ирландия еркін мемлекетінің генерал-губернаторының Ирландияның ішкі істеріндегі рөлін тоқтатып, оны сол кездегі үкіметпен алмастырды. 1934 жылы үкімет Сенаттың (ирланд тілінде: Seanad Éireann) заң шығарудағы кешігулерге алаңдады және 1936 жылғы Конституцияға (№24) түзетулер енгізді. Қазіргі заманғы Seanad Éireann 1937 жылғы Конституциямен құрылды және алғаш рет 1939 жылдың қаңтарында отырыс өткізді. Қызығы, жалпы экономикалық қиындықтарға қарамастан, 1932–1938 жылдары үкіметке берілген дауыс сақталды. Біріншіден, Де Валера 1933 жылғы сайлауды билікке келгеннен кейін бір жыл ішінде, ең ауыр салдары сезілгенге дейін тағайындады. 1937 жылғы шілдедегі сайлауда оған және оның басты қарсыласы «Fine Gael» партиясына қолдау азайды, бірақ ол Еңбек партиясының жасырын қолдауымен қызметін жалғастырды. 1937 жылы даулы депутаттық орындардың саны 153-тен 138-ге дейін азайтылды, бұл кіші партиялардың орын жеңіп алу мүмкіндігін төмендетті. 1937 жылғы сайлау күні Ирландия Конституциясы халықтың пікірқанауы арқылы қабылданды, бұл мемлекетті 1921 жылғы Англо-ирланд келісімінде көзделген конституциялық жағдайдан одан да алыс жылжытты. Жаңа Конституцияны сайлаушылардың 56,5% мақұлдады, бірақ көптеген сайлаушылар дауыс беруден бас тартқандықтан немесе бюллетеньді бүлдіргендіктен, олардың үлесі барлық сайлаушылардың 38,6% құрады.

Көмір-қос мал туралы келісім және резолюция

1935 жылы Ұлыбритания мен Ирландия арасындағы шиеленіс азайды. Импортқа салынатын 20% салық салдарынан көмір мен малдың бағасы өсіп, оларды сатып алу қиын болды. Ирландияда малдың көптігіне байланысты фермерлер малын сойысқа тігізуге мәжбүр болды, себебі оларды британдықтарға сата алмады. Содан кейін Ұлыбритания мен Ирландия көмір-мал келісіміне қол қойды, бұл осы тауарларды сатып алуды арзан және оңай қылды. Көмір-мал келісімі экономикалық соғысты аяқтауға деген ниетті білдірді. Дағдарыстың шешімі Лондонда британ премьер-министрі Невилл Чемберлен мен де Валера арасындағы келіссөздерден кейін болды, олармен бірге Лемас пен Джеймс Райан да болды. 1938 жылы қанағаттанарлық шешімге келу туралы келісімге қол жеткізілді, ол Ұлыбританияда «Эйре (келісімдерді растау) туралы» заң ретінде бекітілді. Үш жылдық ағылшын-ирландиялық сауда келісімінің шарттарына сәйкес, алдыңғы бес жылда енгізілген барлық баждар алынып тасталды. Экономикалық соғыс кезеңінде Ирландия ауыр әлеуметтік қиындықтар мен зор қаржылық шығындарға ұшыраса да, оның нәтижесі оңтайлы деп жарияланды. Ирландия жаңа ирландиялық өнеркәсіптерді қорғау үшін британдық импортқа тарифтер салу құқығын сақтап қалды. Келісім сонымен қатар, Ұлыбританияға 10 миллион фунт стерлингтік бір реттік төлем жасау және екі тараптың барлық ұқсас талаптары мен қарсы талаптарынан бас тарту арқылы жылына 3 миллион фунт стерлингтік жерлік аннуитеттер бойынша міндеттемелерді шешті. 1930 жылдары Солтүстік Ирландиядағы жерлік аннуитеттердің шамамен 650 000 фунт стерлингі үкімет тарапынан ұсталып, Лондонға жіберілмегені белгілі болғандықтан, ирландиялық үкімет келіссөздер кезінде бұл туралы неге айтпағаны әлі де түсініксіз. Бұл 1921 жылғы келісімнің бір шарты бойынша Ұлыбритания сақтап қалған келісім порттарын Ирландияға қайтаруды да қамтыды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, порттардың қайтарылуы Ирландияның бейтараптығын сақтауына мүмкіндік берді.

Ұзақ мерзімді әсерлері

Протекционизм 1950 жылдарға дейін Ирландияның экономикалық саясатының маңызды бөлігі болып қалып келді, сауданы шектеді және эмиграцияны ұзартты. Оның негізін қалаушысы Сеан Лемас қазір 1960 жылдан бастап Т.К. Уитакердің 1958 жылғы "Экономикалық өсудің бірінші бағдарламасы" атты есебі бойынша кеңес алғаннан кейін бұл саясатты жою және кері қайтаруымен есімдеріне танымал. Бұл 1961 жылы Ирландияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа қатысуға үміттенуінің және 1973 жылы оған қосылуының маңызды бөлігіне айналды. Республиканың халқы 1922 жылы еркін мемлекет құрылғаннан бері алғаш рет 1960 жылдардың соңында өсті.