Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Croton – шатырбақ тұқымдасына (Euphorbiaceae) жататын кең таралған өсімдіктер туысы. Осы туыстағы өсімдіктерді Георг Эберхард Румфиус сипаттап, еуропалықтарға таныстырған. Бұл туыстың жалпы атаулары – rushfoil және croton, бірақ соңғысы Codiaeum variegatum-ды да білдіреді. Туыстың атауы грекше κρότος (krótos) сөзінен келген, ол "кене" деген мағынаны білдіреді және кейбір түрлердің тұқымдарының пішінімен байланысты.

Сипаттама

Кротон – шөптерден, бұталардан ағаштарға дейін қырағы және күрделі таксономиялық өсімдіктер тобы. Бұл туыстың жақсы белгілі өкілі – Оңтүстік-Шығыс Азияға тән Кротон тиглиум бұтасы. Ол алғаш рет 1578 жылы Кристобаль Акоста Еуропа әдебиетінде «lignum pavanae» деп атаған. Оның тұқымдарынан дәрілік өсімдіктерде күшті тазарту құралы ретінде қолданылатын май шығарылады. Қазіргі кезде ол қауіпті деп есептеледі және көптеген елдердің фармакопеяларынан алынып тасталған.

Дәстүрлі қолданыстар

C. tiglium майы дәстүрлі қытай медицинасында ауыр іш қатуды емдеуге немесе жараларды сауықтыруға қолданылған, сондай-ақ тазартатын дәрі ретінде де пайдаланылады. Ван Хаогу кротон тұқымдарын диареяны емдеу үшін де қолдануға болатынын алғаш байқады. Ол форбол және оның ісіктерді дамытуға ықпал ететін эфирлері, мысалы, 12-O тетрадеканоилфорбол 13-ацетатының көзі болып табылады. Амазонияда C. lechleri түрінен алынған қызыл латекс, "аждаһаның қаны" (sangre de drago) деп белгілі, жергілікті халықтар оны "сұйық жам" ретінде, сондай-ақ басқа да емдік мақсаттарда қолданады.

Тамақпен қолдану

Каскарилла (C. eluteria) қабығы Campari және Vermouth ликерлерін хоштандыру үшін қолданылады.

Биоотынның қолданылуы

Кенияда C. megalocarpus сияқты кротон жаңғақтары, Jatropha curcas-қа қарағанда биоотынның арзан көзі болып табылған. Jatropha curcas биоотынның бір литрін жасау үшін 20 000 литрге дейін су қажет етеді, ал кротон ағаштары жабайы өседі және шамамен 35 пайыз май береді. Кротон ағаштары Кенияда желден қорғау үшін отырғызылады, ал оларды биоотын көзі ретінде пайдалану ондағы ауылдық экономикаға пайда әкелуі мүмкін. Егістік жерлерге халық қысымы артып, адамдар егістік жерді кеңейту үшін желден қоршауларды кесіп тастаған. Бұл жаңа қолданыс желден қоршауларды сақтап қалуға көмектеседі, бұл шөлдеумен күресуге септігін тигізеді.

Экология

Croton түрлері кейбір Lepidoptera түрлерінің дернәсілдері үшін тағамдық өсімдік ретінде қолданылады, соның ішінде Schinia citrinellus – ол тек осы өсімдікпен ғана қоректенеді.

Тарату

Бұл туыс пантропикалық, кейбір түрлері қоңыржай аймақтарға таралады. Мадагаскарда бұл – гүлді өсімдіктердің ең ірі және күрделі туыстарының бірі, онда 150-ге дейін кротон түрлері эндемик болып табылады.

Бұрын осы жерде орналастырылған

Acalypha chamaedrifolia (Lam.) Мюлл. Арг. (C. chamaedrifolius Lam ретінде)
Astraea lobata (L.) Klotzsch (C. lobatus L.)
Caperonia palustris (L.) A. St. Hil. (C. palustris L.)
Chrozophora plicata (Vahl) А. Юсс. ex Spreng. (C. plicatus Vahl ретінде)
Claoxylon indicum (Reinw. ex Blume) Hassk. (C. polot Burm. f. ретінде)
Codiaeum variegatum (L.) A. Juss. (C. variegatus L.)
Homalanthus nutans (G. Forst.) Guill. (C. nutans G. Forst. ретінде)
Macaranga grandifolia (Blanco) Merr. (C. grandifolius Blanco ретінде)
Mallotus japonicus (L. f.) Müll. Arg. (C. japonicus L. f. ретінде)
Mallotus philippensis (Lam.) Müll. Arg. (C. philippensis Lam ретінде)
Mallotus repandus (Rottler ex Willd.) Müll. Arg. (C. repandus Rottler ex Willd ретінде)
Savia sessiliflora (Sw.) Willd. (C. sessiliflorus Sw.)
Terminalia bentzoe (L.) L. f. (C. bentzoe L.)
Triadica sebifera (L.) Small (C. sebifer L.)