Кіріспе

Мандершайд (Эйфель диалектісінде: Маанишд) – Германияның Рейнланд-Пфальц жеріндегі Бернкастель-Виттлих ауданындағы қала. Сонымен қатар, бұл климаттық курорт және Kneipp курорты. 2014 жылдың 1 шілдесіне дейін Виттлих жерінің құрамына кіргенге дейін, Мандершайд бұрынғы Мандершайд округінің орталығы болды.

Орналасқан жері

Қала Оңтүстік Эйфель аймағында, шығыста Лизер және батыста Кляйн Килл өзендерінің арасында жатыр. Мандершайдтың солтүстік-шығысында Блекхаузеннің қадімгі аршасын қорғау аймағы орналасқан, ол бүкіл Эйфель аймағындағы осы сияқты ең ірі аймақ.

Климат

Мандершайдта жылдық жауын-шашын мөлшері 908 мм-ге жетеді, бұл жоғары көрсеткіш. Бұл көрсеткіш Германияның жауын-шашын картасындағы ең жоғары төрттен біріне кіреді. Неміс метеорологиялық қызметінің 78% метеорологиялық станцияларында одан төменгі көрсеткіштер тіркелген. Ең құрғақ ай – сәуір. Ал ең көп жауын-шашын желтоқсан айында жауады. Ол айдағы жауын-шашын сәуір айына қарағанда екі есе көп. Жауын-шашын мөлшері орташа деңгейде өзгереді. Метеорологиялық стансалардың 52%-ында маусымдық ауытқулар аз тіркелген.

Тарихқа дейінгі және ежелгі кезең

Мандершайд жер атауының бірінші бөлігі кельт тілінен алынған "мантара" (қайын) сөзінен, ал екінші бөлігі "орман" деген мағына беретін кельт сөзінен шыққан. Мандершайд аймағы өте ерте заманнан бері қоныстанған. Шварценборн маңынан бірнеше тас дәуірі қоныстары табылды. Сонымен қатар, Мандершайдтан бірнеше шақырым қашықтықтағы Мехрен маңынан Галльштадт дәуіріне жататын көптеген қабірлер, көптеген әсемдік заттары мен құралдар қазылып алынды, археологтар мен тарихшылар бұл аймақты "Мехрен мәдениеті" деп атайды. Валльшайд және Лауфельд маңында да Халштатт және Ла Тен дәуірлеріне жататын қабірлер табылды. Валльшайд маңынан осы кезеңге тән екі темір жебе ұшы және қола ыдыс табылған. Рим дәуірінен қалған жәдігерлер одан да көп санда табылды. 1863 жылы Мозенберг тауының етегінде қазба жұмыстары кезінде табылған "Беттенфельд вилласынан" басқа, римдік жәдігерлер айналасындағы дерлік барлық қалалар мен ауылдарда кездеседі. Диерфельд және Валльшайдта осындай виллалардың қалдықтары, ал Лауфельд, Мандершайд, Оффлинген, Пантенбург, Валльшайд, Грослитген, Оберкаил және Карл ауылдарында қабірлер мен күйдірілген сүйектердің ыдыстары, сондай-ақ сирек монеталар табылды. "Төрт құдай тасы" (әдетте Юпитер бағанасы орнатылған) Viergötterstein-нен басқа, 1920 жылы Пантенбургте табылған Грослиттгеннен екі құрбандық тақтасы ерекше назар аударады. Олар Вовотий құдайына және Будина мен Алауна қасиетті әйелдеріне арналған және Галло-римдік қасиетті бұлаққа тиесілі болуы мүмкін. Бұл аймақтағы көптеген елді мекендердің Рим дәуірінде пайда болғанын көрсетеді. Франк дәуірінен қалған жәдігерлер сирек кездеседі, бірақ олардың бар екені мәлім. Пантенбургтен найза, сүйек және қалқан, ал Экфельдтен қылыш және бетперде табылды. Осы кезеңнен табылған жәдігерлердің аздығына қарамастан, бұл жерде қоныстану одан да көп болған деп болжауға болады, және бүгінгі күнгі көптеген елді мекендер сол кезде пайда болған, мұны "-шайд", "-фельд" немесе "-инген" жалғауларымен аяқталатын жер аттары куәландырады. Мысалы, Officinus Villa (қазіргі Оффлинген) 794 және 895 жылдары, Мандершайд және Эккивельд (Экфельд) 973 жылы, ал Лувенвельт (Лауфельд) 1161 жылы тарихқа енген.

Қала тарихы

Manderscheid, орта ғасырларда Manderschiet деп белгілі болған, алғаш рет 973 жылы құжаттарда еске алынған. 12 ғасырдың ортасынан бастап ол Трир архиепископтық сайлау округіне қарасты болды. 1332 жылы Балдуин оған қала құқығын берді. Мандершайд Трир сайлау округінің және сонымен бірге Мандершайд графтарының орталығы болды. 1794 жылдан бастап Мандершайд француз үкімдігінде болды. 1814 жылы Вена конгресінде ол Пруссия Корольдігіне қосылды. 1947 жылдан бері ол жаңадан құрылған Рейнланд-Пфальц штатының құрамына кірді. Бұрынғы сайлау кельнерінің (мемлекеттік әкімшілік мекемесі) ғимаратында бүгінде Manderscheid Verbandsgemeinde әкімшілігі орналасқан. Лузиакирхе (“Люсия шіркеуі”), сондай-ақ Люсиакапель (“Люсия капелласы”) деп те аталатын бұл шіркеу, шамамен қаланың алғашқы шіркеуі болған және орта ғасырларда Мандершайдтың солтүстік жағында орналасқан. 1386 жылы Генрих фон Мандершайдтың әйелі Люция фон Мандершайд осы жерге жерленген. 1794 жыл шамасында капелла француздықтар тарапынан өртеліп жанып кеткен. Бұрынғы орны қазіргі таңда тасталып кеткен, яғни капелланың қалдықтары жоқ. Оның бар екендігін тек бір көше атауы ғана еске салады. Лусиакапельден бүгінгі күні Сент-Хуберт шіркеуінде (Pfarrkirche St. Hubertus) сақталған Қайғылы Ананың бейнесі шыққан. Пиета шамамен 1600 жылдар шамасында жасалған; 1960 жылдары қалпына келтірілген кезде, өртеудің іздері анық көрінген. 1969 жылдың 7 маусымында Нидермандершайд муниципалитеті, осы уақытқа дейін өздігінен басқарылған, Мандершайдпен біріктірілді. 1998 жылдың 16 қаңтарынан бастап Мандершайд қала мәртебесін алды.

Елтаңба

Қаланың елтаңбасын былай сипаттауға болады: алтын түсті қалқанда қызыл түсті тік тілімделген жолақ, ал қалқанның үстінде – қалқанның түсінен жасалған тәж.

Мандершайдтың муниципалды бірлестігі

Мандершайд Verbandsgemeinde-сі бұрынғы Мандершайд округінің дерлік барлық жеке муниципалитеттерінен тұрған.

Мәдениет және туристік

Мандершайдтың екі қамалы – Обербург және Нидербург – кеңінен танымал. Туристерді асыл тастарды өңдеу шеберханасы, жергілікті тарих мұражайы және Маар мұражайы (Эйфель аймағының кратерлері туралы) да қызықтырады. Мандершайд Лизер өзенінің жағасында орналасқан, және Эйфель клубының «Лизерпфад» жолымен Даун немесе Виттлихке дейін осы өзен бойымен саяхаттауға болады. Бұған қоса, 330 шақырымдық «премиум» саябақ жолы – Эйфельштейг, Аахеннен Трирге бағытталған саяхатында Мандершайд арқылы өтеді.

Мандершейдер Плат

Жергілікті дәстүрлі тіл Мозель франкондық диалекттердің қатарына жатады. Стандартты жоғары неміс тілінде кездеспейтін кейбір сөздерден басқа, мынадай ерекшеліктері бар:
«Milch» сияқты e және i дауыстыларынан кейінгі ch дыбысы жоқ. Ол sch дыбысымен ауыстырылады. Кейбір дауысты консонанттар өздерінің соңғысыз әріптерімен алмастырылады: «Blut» – «Ploot» болады, «Glaube» – «Klowen» болады. «А» әрпі «Wääsch» және «Frääsch» сияқты ашық және кең айтылады. «rt» әріптерінің тіркесі «cht» деп айтылады: сондықтан «Ort» – «Ocht» болады.

Экономика және инфрақұрылым

XIX ғасырдың ортасына дейін Manderscheider Maß – Лизер, Салм және Кляйн Килл өзендері бойындағы диірмендерде қолданылған стандартты құрғақ өлшемнің атауы еді (бір өлшемі 221,15 литрге тең). Малтер Мейз деп аталатын өлшем әртүрлі аймақтарда әртүрлі болды. Manderscheider Maß 1736 жылғы 20 қазанда князь-архиепископ Франц Георгтың "диірмен ережесі" (Mühlenordnung) арқылы бекітілді және Трир курфюрсттығының барлық аймағында қолданылды.

Көлік

Мандершайд А1 тас жолында орналасқан.