Кіріспе
Тупи гуарани фольклорындағы мифологиялық жаратылыс
Курупира (kuɾuˈpiɾɐ) – Бразилияның Амазонка тропикалық орманындағы тупи гуарани мифтерінде кездесетін мифологиялық жаратылыс. Атауы тупи тіліндегі kuru'pir сөзінен шыққан, яғни "көпіршіктермен жабылған" деген мағынаны білдіреді. Мәдени аңыздарға сәйкес, бұл жаратылыстың жарқыраған қызыл/қоңыр шашы бар, бірақ шашы тұтанып, отқа айналуы да мүмкін. Ол адамға немесе аласа бойлы адамға ұқсайды, бірақ аяқтары кері бұрылған. Curupira орманда мекендейді және кері бұрылған аяқтарымен бастапқы нүктесіне қайта оралатын іздер қалдырады, осылайша аңшылар мен саяхатшыларды жаңылыстырады. Одан бөлек, ол иллюзиялар жасап, құрбанын қорқытып, есінен шығару үшін сырылтайтын, жоғары перделі үн шығара алады. Curupira кейде, тағы бір бразилиялық жаратылыс – Кайпора сияқты, мойындығы бар пекаридің үстінде отырған күйінде бейнеленеді. Curupira орманнан қажетінен артық нәрсе алатын браконьерлер мен аңшыларды жазалайды, сондай-ақ балаларын күтіп отырған жануарларды аулайтындарға шабуыл жасайды. Аңыздың көптеген нұсқалары бар, сондықтан жаратылыстың сыртқы түрі мен мінез-құлқы Бразилияның әр айманында өзгеше болуы мүмкін. Дегенмен, Curupira бүкіл елдегі фольклорлық тұлға саналады және Бразилияда фольклор тарихында алғаш рет құжатталған тұлға болып табылады.
Тарих
Бразилия ормандарындағы ең танымал фантастикалық жаратылыстардың бірі – Курупира, қызыл шашы бар, аяқтары артқа, өкшелері алға қаратылған кішкентай кейіпкер. Оның аты туралы ең көне жазбаны 1560 жылғы 30 мамырда Сан-Висентедегі Жозе де Аншиета қалдырған: «Бұл жақсы белгілі және баршаға мәлім, бразилиялықтар корупира деп атайтын белгілі бір әуесқойлар бар, олар жиі орман ішінде үндістерге шабуыл жасайды, оларды қамшылайды, жарақаттайды және өлтіреді. Біздің халқымыз осыған куә, кейде олардың өлтірілгендерін көрген туыстар да бар. Сондықтан үндістер көбінесе орманның қатал бөлігінен, жердің ішкі жағына, ең биік таудың басына дейін жететін белгілі бір жолмен саяхаттайды, құс қауырсыны, желдеткіштер, жебелер және осы сияқты заттарды құрбандық ретінде қалдырады, Курупираларға зиян келтірмеуді шүкіршілікпен тілейді». Орманның әуесқойсы, құпиялы әңгімелердің түсіндірмешісі, аңшылардың жоғалуының, ұмытылған жолдардың, кенеттен, түсініксіз қорқыныштардың себебін ашатын Курупира, классикалық ежелгі дәуірде жоғалған басқа да қауіпті тұлғаларға тән қасиеттер мен физикалық формаларды бірте-бірте қабылдады. Аяқтары әрқашан артқа қарап тұратын және керемет физикалық күшке ие Курупира аңшылар мен саяхатшыларды алдап, оларды адастырып, сыбызғылар мен жалған сигналдармен орманның тереңіне жетеледі. Мараньяодан оңтүстіске қарай, Эспириту-Сантуға дейін оның жиі айтылатын лақап аты – Кайпора. Эдуардо Гальвао хабарлайды: «Курупира – орманның данышпаны. Ол қалада немесе оның жанындағы капоэйраларда табылмайды. Олар орманның тереңіне, қашықтағы жерлерде өмір сүреді. Қала тұрғындары олардың бар екеніне сенеді, бірақ олар алаңдауға себеп болмайды, өйткені Курупиралар көп адам тұратын жерлерді ұнатпайды». «Олар темекі мен пинганы өте жақсы көреді. Лақтырушылар мен фермерлер олардың жолында осы сыйлықтарды қалдырады, оларды қуанту үшін немесе кем дегенде алаңдату үшін. Орман ішінде кабокло жиі Курупираның ұзын және өткір дауысын естиді. Олар сондай-ақ адам дауысын имитациялап, құрбандарды тартып алу үшін шақыру айқайын шығарады. Бұл айқайды естіп, оның Курупира екенін түсінбеген қарапайым адам бағытын жоғалтады». Сан-Паулу штатының 1970 жылғы 11 қыркүйекте губернатор Роберто Коста-де-Абреу Содре қол қойған заңы «Курупираны орман мен оның ішінде тіршілік ететін жануарлардың қорғаушысы ретінде штаттың символы деп белгілейді». Осы штаттың Олимпия муниципалитетінде отыз жылдан астам уақыт бойы, тамыз айында өтетін фольклорлық фестиваль кезінде ресми құжаттарға қол қойылмайды, осы кезеңде муниципалитет билігі Курупирамен бейнеленеді, ол жергілікті халықты және оған келген қонақтарды, құстарды, орманды және т.б. қорғау арқылы билігін жүзеге асырады. Сан-Паулудың астанасындағы Хорто Флорестальде Курупираға арналған ескерткіш орналасқан, ол 21 қыркүйекте Ағаш күнінде ашылды.
"It's a well known thing and it's rumored by everyone that there are certain demons, which the Brazilians call corupira, that often attack Indians in the bush, whip them, hurt them and kill them. Our people are witnesses of this. Brothers, who sometimes saw those killed by them. Therefore, the Indians usually leave on a certain path, which leads through rough forests to the interior of the lands, on the top of the highest mountain, when they pass by, bird feathers, fans , arrows and other similar things as a kind of oblation, fervently begging the curupiras not to harm them." The Demon of the forest, explainer of mysterious rumors, of the disappearance of hunters, of forgotten paths, of sudden, inexplicable terrors, Curupira slowly received attributes and physical forms that belonged to other threatening entities lost in classical antiquity. Always with his feet facing backwards and with prodigious physical strength, he deceives hunters and travelers, making them lose their way, leading them astray inside the forest, with whistles and false signals. From Maranhão south to Espírito Santo, its constant nickname is Caipora. Eduardo Galvão informs: "Curupira is a genius of the forest. In the city or in the capoeiras in its immediate neighborhood there are no currupiras. They live further away, far inside the forest. The people of the city believe in their existence, but they are not a reason to concern because currupiras don't like heavily populated places." "They are immensely fond of tobacco and pinga. Rubber tappers and farmers leave these gifts on the trails they cross, in order to please them or at least distract them. In the forest, the long and shrill cries of the Currupiras are often heard by the caboclo. They also imitate the human voice, in a call cry, to attract victims. The innocent person who hears the screams and does not realize that it is a Currupira and approaches it loses all sense of direction." The state of São Paulo, by the law of September 11, 1970, signed by the governor Roberto Costa de Abreu Sodré, "establishes the Curupira as the state symbol of the guardian of the forests and the animals that live in them." In the municipality of Olímpia, in that state, for over thirty consecutive years, no official documents are signed during the week in which the Folklore Festival takes place, in the month of August, a period in which the municipal authority is represented by Curupira, which exercises its power by protecting the local population and visitors who come there, birds, forests, etc. In the Horto Florestal in the capital of São Paulo there is a monument to Curupira, inaugurated on Arbor Day, September 21.
Танымал мәдениетте
Курупира деп аталатын бір жаратылыс 1999–2002 жылдарғы "Beastmaster" телесериалының бірнеше бөлімдерінде көрсетілді. Австралиялық актриса Эмили де Равин сомдаған бұл Курупира, артқа қарап басатын аяқтары болса да, жасыл киім киген, жас және алдамшы әдемі сары қыз сияқты көрінеді. Ол – орман рухы, өте тез мінезді; ол жануарларды, әсіресе жолбарыларды қорғайды, ал бір сүйіспеншілікпен адамдардың өмірін тартып алып, денелерін қарапайым қабыққа айналдыра алады. Ол атаулы кейіпкер, Дардың, сенімсіз серігі болды. 2020 жылы шыққан "Қызыл том" анимациялық фильміндегі Идрил кейіпкері Курупирадан шабыттанған, бірақ ол артқа қарап баспаса да, бір сахнада жерге кері бағытталған іздер қалдыру қабілетін анық көрсетеді. 2021 жылғы Netflix сериалы "Көрінбейтін қала" бразилиялық фольклордың көптеген кейіпкерлерін, соның ішінде Курупираны да ұсынады. Фабио Лаго сомдаған Курупира, шын мәнінде бразилиялық орманды күзетіп, қорғайтын бір құбылыс ретінде бейнеленеді, оның артқа қарап басатын аяқтары, оттан тұрған басы және табиғат пен адам дауыстарын біріктіретін, сыбызғының әуеніне ұқсас иллюзиясы бар.