Давид Гам: Уэльс сардары және Аженкур шайқасының қаһарманы
Dafydd Gam
Давид Гам (1380-1415) – валлийский воин, противник Оуайна Глиндура. Герой Англии, погиб в битве при Азенкуре, сражаясь за Генриха V. История и наследие.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уэльстік жауынгер (1380–1415 жж.)
Welsh warrior (1380–1415)
Даффид ап Ллевелин ап Хайвел (шамамен 1380 – 25 қазан 1415), Дәффид Гам деп әйгілі, ағылшынша Дэвид немесе Дэви Гам деп аталады, уэльстік жауынгер, Оуэйн Глиндврдың көрнекті қарсыласы. Ол Агинкур шайқасында Англия королі Генрих V үшін французға қарсы жеңіске жеткенде қаза тапты. "Гам" деген лақабы – уэльс тіліндегі "кам" сөзінің (бір көзді, қиық көзді) жұмсақ өзгертілген түрі. Уэльс университетінің сөздігінде айтылғандай, "дәстүр бойынша, Сыр Даффид Гам (Dafydd ap Llewelyn ap Hywel Fychan) бір көзді немесе қиық көзді болған". Уэльс халқы сатқын санаса да, Гам Англияда батыр ретінде құрметтеледі. Оның абыройы жауы Оуэйн Глиндвр мен одақтасы Генрих V патшаның абыройымен бірге өрлеп, кеміген.
Dafydd ap Llewelyn ap Hywel (c. 1380 – 25 October 1415), better known as Dafydd Gam, anglicized to David or Davy Gam, was a Welsh warrior, a prominent opponent of Owain Glyndŵr. He died at the Battle of Agincourt fighting for Henry V, King of England in that victory against the French. The epithet "Gam" is a soft mutated form of the Welsh word "cam" (one eyed, cross eyed). As the University of Wales Dictionary notes "according to tradition, Syr Dafydd Gam (Dafydd ap Llewelyn ap Hywel Fychan) was one eyed or cross eyed". Regarded by Welsh people as a traitor, Gam is regarded as a hero in England; his reputation has waxed and waned with those of his enemy Owain Glyndŵr and his ally King Henry V.
Ұрпағы
Дәффит Гам Бреконширдегі ең көрнекті уэльс отбасыларының бірінен шыққан адам болды (сол кезде округ болмаса да). Оның жақын туысқандарының тізімі "Dafydd Gam ap Llywelyn ap Hywel Fychan ap Hywel ap Einion Sais" деп тіркелген, бірақ одан да бұрынғы ұрпақтары Brycheiniog патшаларына (әсіресе, Бернард де Неуфмарше ығыстырған деп есептелетін патша Бледдин ап Маэнархтан) дейін жететін ежелгі уэльс тегін мәлімдеді. Дәффит Гам – Аббергавенни маңындағы Монмутширдегі Ллановерге жақын Парк Ллеттис иелігін иеленген Хайвел Файханның немересі. Ол Брекон маңындағы Уск өзені бойындағы Пен-Понт бекінісін иеленген және Креси және Пуатье шайқастарында қызмет еткен кісінің төртінші ұрпағы. Олардың билік базасы 13-шы ғасырдан бастап Херефорд графы және Брекнок маркалық иесі болған де Боун отбасының тұрақты адал қолдаушылары ретінде қалыптасты. Дәффит Гамның әкесі Лливелин ап Хайвел Бреконға жақын Пеньваун иелігін сатып алды, және Дәффит сонда туған деп саналады. Оның отбасы "ағылшын аристократиясының билігінде өркендеген туған жердің жарқын мысалы" деп сипатталды. Лливелин ап Хайвел кезінде отбасының дәстүрлі адалдығы 1380 жылдары Мэри де Боханға үйленген Брекноктың жаңа лорды Генри Болингброкке ауыстырылды. Кейбір деректер бойынша, Дәффит бұрын Генридің әкесі Джон Гонттың қызметінде болған және Брекон қаласының базар көшесінде қарсыласын өлтіргеннен кейін Уэльсті уақытша тастап кетуге мәжбүр болған.
Dafydd Gam was a member of one of the most prominent Welsh families in Breconshire (though the county did not exist in Dafydd's time). His recent pedigree was 'Dafydd Gam ap Llywelyn ap Hywel Fychan ap Hywel ap Einion Sais', but beyond that the family claimed an ancient Welsh lineage going back to the Kings of Brycheiniog (specifically, from Bleddyn ap Maenarch, the king who Bernard de Neufmarché supposedly displaced). Dafydd Gam was the grandson of Hywel Fychan, who held the manor of Parc Llettis near Llanover in Monmouthshire near Abergavenny, and was fourth in descent from cy who held a castle at Pen Pont on the River Usk near Brecon and who had served at both the Battle of Crecy and the Battle of Poitiers. Their power base had developed mainly as consistently loyal supporters of the de Bohun family who were both earls of Hereford and Marcher Lords of Brecknock from the 13th century onwards. Dafydd Gam's father, Llywelyn ap Hywel, purchased the estate of Penywaun near Brecon and Dafydd is thought to have been born there. His family was described as "a striking example of a native family that flourished under the rule of an English aristocratic family." Under Llywelyn ap Hywel, the family's traditional loyalty was transferred to the new Lord of Brecknock, Henry Bolingbroke, who had married Mary de Bohun in the 1380s. Some say Dafydd was previously in service to Henry's father John of Gaunt and, having killed a rival in Brecon High Street, had to leave Wales temporarily.
Глиндвердің көтерілісі
Дәффид Гамға 1399 жылы Генридің мүлкі 40 маркалық айлық төлем жасалғаны белгілі, тіпті Болингброк патша болмас бұрын, ал кейіннен ол және оның бауырлары патшаның эквирлері деп аталды. Аңыз бойынша, бұл оқиға Джон I, Аленсон герцогының қарсы шабуылы кезінде болды, бұл, әрине, тарихи факт, нәтижесінде Глостер герцогы Хамфри жараланды және Генрих шайқастың соңғы сатысында жеке қолға-қол соғысқа түсті. Патша қиын жағдайда болды және Аленсон герцогы Генрихтің тәжін семсермен кесіп әшекейін алып кетті деген сөз бар. Содан кейін корольдің күзетшілерінің құрамындағы, Дәффид Гам бастаған уэльс салт аттыларының тобы Генрихтің өмірін сақтап қалу үшін араласты, бірақ олардың кейбіреуі, соның ішінде Дәффидтің өзі және оның күйеу баласы сэр Роджер Вон қаза тапты. Бұл ерлікке қатысқандардың бірі – сэр Уильям ап Томас, ол шайқастан аман қалды. Кейбір деректерде Дәффидтің Аленсон герцогын өзі өлтіргені айтылады. Бұл оқиға Тюдор дәуірінде науқан тарихында және қатысушылардың ұрпақтары тарапынан жиі айтылды және сол кезде шындық деп қабылданды. Гам мен Вон екеуі де шайқаста қаза болса да, олардың өлімінің нақты жағдайлары белгісіз. Гамның беделі 19 ғасырдағы Уэльсте әлі де күшті болды. Джордж Борроу оның туралы былай деді: «Ол патшаның өмірін сақтап, Агинкур шайқасы алаңында жаралы күйімен қаза тауып, мәңгілік даңққа ие болды, соғыс кезінде ол бауырынан да жақын болды». Джульет Баркер аңыздың қалған бөлігімен келіспесе де, Агинкур тарихында «Левелин шайқаста ерлікке ие болып, содан кейін қаза тапты» деп мәлімдейді. Ол сондай-ақ Дәффидтің уэльс досы және қайтыс болғаннан кейін күйеу баласы болған сэр Уильям ап Томас шайқаста ерлік атағын алған болуы мүмкін дейді.
Dafydd Gam was certainly being paid the substantial annuity of 40 marks by Henry's estate in 1399, even before Bolingbroke became King, and later he and his brothers were described as King's esquires. According to the legend the intervention occurred during the counter charge of John I, Duke of Alençon, which certainly is historical, leading to the wounding of Humphrey, Duke of Gloucester, and Henry fighting hand to hand in the late stage of the battle. The King was hard pressed and the Duke of Alençon supposedly cut an ornament from Henry's crown with a sword blow. Then a group of Welsh knights in the King's bodyguard led by Dafydd Gam intervened to save Henry's life, only for some to be killed in doing so, including Dafydd himself, and his son in law Sir Roger Vaughan. One of those supposedly involved in this exploit was Sir William ap Thomas who survived the battle. Some accounts claim Dafydd slew the Duke of Alençon himself. This story was being frequently told by the Tudor period in histories of the campaign and by the descendants of those involved and was widely accepted as the truth at that time. Although both Gam and Vaughan did die in the battle, the exact circumstances of their deaths are unknown. Gam's reputation was still very much alive in 19th century Wales. George Borrow said of him, "where he achieved that glory which will for ever bloom, dying, covered with wounds, on the field of Agincourt after saving the life of the king, to whom in the dreadest and most critical moment of the fight he stuck closer than a brother". Juliet Barker, while not accepting the rest of the legend, claims in her history of Agincourt that "Llewelyn was knighted on the field, only to fall in the battle." She also says that Dafydd's Welsh comrade, and posthumous son in law, Sir William ap Thomas may have been knighted at the battle.
Ұрпақтар
Дәффидтің кейбір ұрпақтары, оған байланыстарын көрсету үшін "Геймс" тегін қабылдады, Стюарт дәуіріне дейін Брекншир аймағындағы ең беделді отбасылардың бірі болып сақталды. Олар Уэльс ақындарына көрсеткен қолдауымен әйгілі болды. Оның қызы Гвладыс ферх Даффид Гам, Серен и Фенни (Абергавенни жұлдызы) екі сәтті неке жасады, біріншісі – сэр Роджер Вонмен, ол да Ажинкур шайқасында қаза тапты. Екіншісі – Раглан қамалының иесі сэр Уильям ап Томас, ол шайқастан аман қалды. Оның ұлы өте күшті Уильям Герберт, Пемброктың 1-ші графы (1423-1469) атанды және Герберт тегін алды, ол кейіннен ақсүйектер арасындағы ең танымал тектердің біріне айналды. Осы беделді байланыстардың арқасында Дәффид Гамның есімі ұзақ уақытқа дейін құрметпен еске алынып келді.
Some of Dafydd's descendants, who adopted the surname 'Games' to mark their connection to him, remained one of the most powerful families in the Breconshire area until Stuart times. They were noted for their support for Welsh bards. His daughter Gwladys ferch Dafydd Gam, Seren y Fenni (the Star of Abergavenny), made two good marriages, the first to Sir Roger Vaughan, who also died at Agincourt. Her second was to Sir William ap Thomas of Raglan Castle who survived the battle. Her son became the extremely powerful William Herbert, 1st Earl of Pembroke (1423 1469) and took the surname Herbert, later to become one of the best known names in the nobility. All these noble connections ensured Dafydd Gam's name remained a celebrated one.
Мұра
Глиндвр сияқты, Гам да аңызға толы тұлғаға айналды. Оның қасындағы көптеген әңгімелер кейінгі ауызша дәстүрлер, халық мұрасы және сенімділігі күмәнді отбасылық аңыздар. Олардың ең бастысы – 1404 жылы Макинллеттегі парламентте Глиндврды өлтіруге тырысқандығы туралы әңгіме. Жергілікті хабарлауынша, тырысыс сәтсіз аяқталып, ол Патша үйінде тұтқынға алынған, ол бүгінге дейін сақталған. Аңыз әңгімелер оның кейінгі тағдыры туралы әртүрлі нұсқаларды келтіреді. Кейбіреулер Глиндврдың бағынбағанына қарамастан, Гамды парламенттен кейін көп ұзамай босатқанын айтады, бұл шешімі кейін Глиндврға өкініш әкелген. Басқалары оның көп жыл бойы түрмеде отырғанын айтады, бірақ бұл 1405 жылы Пвл Мелин шайқасына қатысқандығы туралы мәліметтерге қайшы келеді. Глиндврмен араздасуына қатысты әңгімелерде уэльс тіліндегі сатирикалық инглин өлеңдері бар, олар Глиндврдың үйін өртеп жібергеннен кейін өзінің қарсыласы туралы жазған деген болжам бар. Бұл әңгімелердің шындығы қандай болса да, Глиндвр мен оның жақтастары, сондай-ақ халықтық дәстүр, Давыдты бүлікке қарсы күрестің басты жауларының бірі деп санағаны сөзсіз. Джордж Борроу «Жабайы Уэльс» (1862) еңбегінде Гамды былай сипаттаған: «Ол денесінде кемшіліктері болғанымен, кішкентай бойлы және зор күшке ие болған. Ол жарақатқа өте сезімтал болды, бірақ мейірімділікке де жақын болды; адал жау және адал дос». Флюлен: «Егер Сіздің Ұлылығыңыз есінде болса, уэльстіктер пияз өсетін бақта жақсы қызмет етті, Монмут бас киімдеріне пияз тағып, Сіздің Ұлылығыңызға белгілі, осы күнге дейін қызметтің құрметті белгісі болып табылады, және мен сенемін, Сіздің Ұлылығыңыз Сент-Тави күні пияз киюге наразы болмайды». Генрих патша: «Мен оны есте қаларлық құрмет үшін киемін, өйткені мен уэльспін, білесіз бе, жақсы отандасым».
Like his opponent Glyndŵr, Gam has gained a sheen of legend and many stories about him are late oral traditions, folklore and family legends of uncertain reliability. Chief amongst them is the tale that he tried to assassinate Glyndŵr at his parliament at Machynlleth in 1404. According to local lore, when the attempt failed, he was imprisoned in the Royal House, which survives. The legends differ on his subsequent fate. Some claim that Glyndŵr released Gam soon after the Parliament, despite his refusal to submit, a decision that Glyndŵr would later regret. Others say that he was imprisoned for many years – but these are contradicted by his apparent participation in the Battle of Pwll Melyn in 1405. The stories concerning his rivalry with Glyndŵr include satirical englyn in Welsh, supposedly composed by Glyndŵr himself about his rival after he had burnt his house to the ground. Whatever the truth of these tales there seems no doubt that Glyndŵr and his men, and popular tradition, regarded Dafydd as one of the chief enemies of the rebellion. George Borrow describes Gam in Wild Wales (1862) as follows: "He was small of stature and deformed in person, though possessed of great strength. He was very sensitive of injury, though quite as alive to kindness; a thorough going enemy and a thorough going friend." Fluellen: "If your Majesty is remembered of it, the Welshmen did good service in a garden where leeks did grow, wearing leeks in their Monmouth caps, which your Majesty knows, to this hour is an honourable badge of the service, and I do believe, your Majesty takes no scorn to wear the leek upon Saint Tavy's day." King Henry: "I wear it for a memorable honour; for I am Welsh, you know, good my countryman."
Монмутшир дәстүрлері
Жергілікті аңыз бойынша, Гамның үйлерінің бірі Монмутширдегі Абергавенни қаласына жақын Лантилио Кроссенни ауылының жанында орналасқан Хен Гурт (қазір тек ор қана сақталған) бекінілген үйі болған. Ол Лантилио Кроссенни шіркеуінің солтүстік қабырғасындағы, күні белгісіз боялған әйнек терезеде еске алынған. Латынша жазуда былай делінген: "Дэвид Гам, алтын шашты рыцарь, Лантилио Кроссенни иелігінің мырзасы, Агинкурт шайқасында 1415 жылы қаза тапты".
According to local legend, one of Gam's homes was a moated manor house at Hen Gwrt (of which only the moat survives), close to the village of Llantilio Crossenny, near Abergavenny, Monmouthshire. He is commemorated in a stained glass window, of unknown date, in the north wall of Llantilio Crossenny church. The Latin inscription reads in translation: "David Gam, golden haired knight, Lord of the manor of Llantilio Crossenny, killed on the field of Agincourt 1415".