Кіріспе

Испан тіліндегі тураланбас етістіктер

Испан етістіктері – испан грамматикасының күрделі саласы, онда көптеген уақыт, түр және модальдық формалардың (бір етістікке 50-ге дейін жұпталған формалар) комбинациялары бар. Конъюгация ережелері салыстырмалы түрде түсінікті болғанымен, көптеген етістіктер тураланбас. Олардың кейбіреулері белгілі бір девиантты үлгілерге жатады, ал қалғандары ерекше түрде тураланбас. Бұл мақалада кең таралған тураланбас үлгілер қамтылған. Барлық роман тілдеріндегідей, испан етістіктеріндегі көптеген ерекшеліктер латын грамматикасына қайнас тапқан.

Орфографиялық өзгерістер

Испан тілінің орфографиялық ережелеріне байланысты, a немесе o және e немесе i әріптері алдындағы бірдей дауысты дыбысты сақтау үшін кейбір болжамды өзгерістер қажет, бірақ олар көбінесе ерекшеліктер деп есептелмейді. Келесі мысалдар қазіргі уақыттың шартты түрдегі бірінші көпше түрін пайдаланады: : c—qu: > (car), > (quir). : z—c: > (zar), > (cer). : g—j: > Бірақ jar мен аяқталатын етістіктерде j әрпі e әрпі алдында сақталады: > (mogemos емес). : g—gu: > (gar), > (guir). : gu—gü: > (guar). Басқа да болжамды өзгерістерге екпін белгілері, i—y алмасуы және i әрпінің түсірілуі жатады, олардың кейбіреулері кейде ерекшеліктер ретінде қарастырылады. Мысалдар – әдетте дұрыс претериттердің бірнеше түрлері: a, e немесе o әрпінен кейін басымды i әрпіне екпін белгісі қойылады: > (caer), > (eer), > (ír, oír); бұл G әрпімен аяқталатын етістіктерге, мысалы, және оның туысқан формаларына қатысты емес. Бір буынды формаларда екпін белгісі қолданылмайды: > , ; > , Дегенмен, 2010 жылға дейін және , және , және , және формаларын екі буынды деп айтатын авторлар екпін белгісімен де жаза алатын. Бірақ бұл мүмкіндік әрпі үшін қолжетімді болған жоқ. Басымсыз i әрпі екі дауыстының арасында y деп жазылады: > , (aer, caer); > , (uir). Бұл quir мен аяқталатын етістіктерге қатысты емес (мысалы, > , ). Басымсыз i әрпі ll немесе ñ және дауысты әріптердің арасында түсіріледі: > (bullió емес) (llir / ñir), > (ñer).

Түп дауыстылар өзгерісі

Кейбір испан тіліндегі етістіктердің түбір дауыстыларына екі түрлі өзгеріс әсер ете алады: дифтонгизация және дауысты көтеру. Екі өзгеріс те етістік түбірінің соңғы (немесе жалғыз) буынындағы е немесе о дауыстыларына қатысты. Дифтонгизация е әрпін ie-ге, ал о әрпін ue-ге өзгертеді. Дауысты көтеру ортаңғы дауысты е мен о әрпін сәйкес жоғары дауыстыларға – i мен u-ға өзгертеді. Кейбір етістіктер өз формаларында осы екі түрлі өзгерістің екеуін де көрсете алады (мысалы, (e → ie → i**ir); (o → ue → u)).

Өлеңді көтеру

Тік дауыстылар көтерілуі тек үшінші жіктелудегі етістіктерде (ir етістіктер) ғана байқалады, және бұл топта ол , , (көбірек таралған нұсқасының баламасы) және соңғы түбір дауыстысы e болатын дерлік барлық етістіктерге әсер етеді (мысалы, ); ерекшеліктер , және (бәрі үш дифтонгіленіп, e ie болады).

Айырбастау мен жөнелту

Инфинитивтегі дифтонгтар конъюгация барысында сақталуы немесе түбірге түсетінде бұзылуы мүмкін, бұл a/e/o әріптерімен байланыстағы i немесе u әрпінің басымдылығына байланысты. Мысалдарда басымды дауыс қалың шрифтпен белгіленген: > cambio, бірақ > envío (соның салдарынан пайда болатын айырық дыбысты көрсету үшін жіті акцент қажет). Real Academia Española екі жағдайды да ретсіз деп санамайды, бірақ әрқайсысын алты "үлгілі" модельмен көрсетеді, олар инфинитивтегі әр мүмкін дифтонгқа арналған: , , , , және дифтонгты сақтайтын етістіктер үшін, ал , , , және дифтонгты бұзатын етістіктер үшін. Есіңізде болсын, тыныш h әрпінің болуы дифтонгты бұзбайды, сондықтан rehúso сөзінде де жазу акценті қажет. guarмен аяқталатын барлық етістіктер дифтонгты сақтайды, сондай-ақ , , және екі дифтонг > desahucio сөзінде сақталады (қайтадан h әрпінің ешқандай әсері жоқ), бұл anunciar және causar үлгілерін де ұстанады. Дифтонгты бұзатын етістіктерге мыналар жатады: , , , , , , , , , , ,. , , , және етістіктері де дифтонгты бұзады (crío, guíe), бірақ басымдық соңғы буынға түскенде, түзілген формалар көбінесе бір буынды деп есептеледі және сондықтан акцентсіз жазылады: crie, fie, guiais, lieis. Оған қарамастан, егер олар екі буынды болып айтылса, қалыпты акценттеу ережелерін де қолдануға болады: crié, guiáis.

Ал , және етістіктері үшін екі нұсқа да қолданылады: adecuo немесе adecúo. cuido (басымдық белгісіз жазылған) сияқты формаларда i әрпіне басымдық түскеніне қарамастан, етістіктегі ui дифтонгы барлық конъюгация барысында сақталады.

Г-әрекеттер

О (күнделікті қазіргі уақыттың бірінші тұлғасында) және а (яғни қазіргі уақыттың барлық тұлғаларында) алдында G етістіктері (кейде "Go Yo етістіктері" немесе "Yo Go" етістіктері немесе "Go" етістіктері) l және n әріптерінен кейін (ассирдегі s әрпінен кейін де) медиалдық g әрпін қосады, түбірі дауысты әрпімен аяқталса ig қосады, немесе c әрпінің орнына g әрпін қояды. Бұл өзгеріс дифтонгизацияны (tener, venir) күшін жояды, бірақ дауысты көтерумен (decir) үйлеседі. Осы етістіктердің көптеген түрлері басқа жағынан да ретсіз болады. Мысалы:

: yo salgo, tú sales Түбірі: sal (salir)
: yo valgo, tú vales Түбірі: val (valer)
: yo pongo, tú pones Түбірі: pon (poner)
: yo tengo, tú tienes Түбірі: ten, tien (e ie) (tener)
: yo vengo, tú vienes Түбірі: ven, vien (e ie)
: yo caigo, tú caes Түбірі: ca
: yo traigo, tú traes Түбірі: tra
: yo oigo, tú oyes Түбірі: o, oy (ír)
: yo hago, tú haces Түбірі: hac, haz (cer етістігі)
: yo digo, tú dices Түбірі: dec, dic (e i) (cir)
: yo asgo, tú ases Түбірі: as

ZC-әрекеттер

Бұл етістіктер тобы латын тіліндегі бастауыш етістіктерден шыққан, бірақ қазір басқа етістіктерді де қамтиды. Олар о және а әріптері алдындағы түбір соңғы c әрпін zc әрпімен алмастырады. Топқа acer (ескерту және туынды етістіктерден басқа), ecer (ескерту және ), ocer (ескерту және туынды етістіктерден басқа) және ucir-мен аяқталатын дерлік барлық етістіктер кіреді. Мысалы:

yo nazco, tú naces
yo crezco, tú creces
yo conozco, tú conoces
yo produzco, tú produces (ducir)
yo yazco/yago/yazgo, tú yaces (yacer)

Бұл етістіктер zc, g (G етістігі) немесе аралық нұсқасы zg түрінде де жіктелуі мүмкін.

Келешектегі, шартты және императивті ретсіз нысандар

Кейбір er және ir етістіктері (көптеген G етістіктері, сондай-ақ , , және) болашақ және шартты сөйлемдерде түбірін өзгертеді. Бұл синкопаны қамтиды:
Тек инфинитивтегі e әрпін түсіру: → habré, → sabré, → podré, → querré
Инфинитивтегі e/i әрпін түсіріп, қалған *lr/*nr тіркесіне эпентетикалық d әрпін қосу: → tendré, → pondré, → vendré, → valdré, → saldré
Инфинитивтегі ce немесе ec тіркесін түсіру: → haré, → desharé, → diré
, және етістіктері осы ережесіздікті бөлісе алады (prediré) немесе, көбінесе, тұрақты формаларын қолданады (predeciré). ал үшін тек тұрақты формалар қолданылады (bendeciré). Осы етістіктердің көптегені tú императив формаларында (апокопа) қысқартылады: tener → , contener → , poner → , disponer → , venir → , salir → , hacer → , decir → Дегенмен, decir етістігінен туындаған барлық етістіктер осы формада тұрақты: bendice, maldice, desdícete, predice, contradice.