Кіріспе
1095 жылы әл-Газалидің "Философтардың тұтастығының жоқ болуы" (تهافت الفلاسفة) кітабы – мұсылман ғалымы әл-Газалидің және Ислам теологиясының Ашарит мектебінің өкілінің ерте Ислам философиясының Авиценна мектебін сынаған XI ғасырдағы маңызды еңбегі. Бұл кітапта Ибн Сина (Авиценна) және әл-Фараби (Альфарабиус) сияқты мұсылман философтары айыпталады, себебі олар грек философиясын ұстанады, тіпті автордың пікірі бойынша, ол Исламға қайшы келсе де. Мәтін үлкен жетістікке жетті және Ислам философиясы мен теологиялық пікір-таластарда Ашарит мектебінің күшеюіне үлкен үлес қосты. Бұл кітап метафизика және Құдай туралы білім мәселелерінде философиядан гөрі сенімді жоғары қояды.
The Incoherence of the Philosophers (تهافت الفلاسفة) is a landmark 11th century work by the Muslim polymath al Ghazali and a student of the Asharite school of Islamic theology criticizing the Avicennian school of early Islamic philosophy. Muslim philosophers such as Ibn Sina (Avicenna) and al Farabi (Alpharabius) are denounced in this book, as they follow Greek philosophy even when, in the author's perception, it contradicts Islam. The text was dramatically successful, and marked a milestone in the ascendance of the Asharite school within Islamic philosophy and theological discourse. The book favors faith over philosophy in matters specifically concerning metaphysics or knowledge of the divine.
Өмірбаян
1091 жылдың шілдесінде Низам әл-Мұлктің шақыруымен әл-Газали сол кездегі ең беделді колледждердің бірі – Бағдадтың Низамиясында заң профессоры болды. Бұл колледж Фатимид халифаларының діни үгіт-насихаттарына қарсы тұру үшін ғалымдарды даярлау мақсатында құрылған, ал әл-Газалидің Низамияға тағайындалуы осы мақсаттың бір бөлігі болды. Осы кітап – ол Низамияда заң профессоры қызмет еткен кезеңде жазған төрт теологиялық еңбектің жинағы. Алғашқысы – философиялық ойлардың тұжырымы, «Мақасид әл-Фаласифа» («Философтардың мақсаттары») деп аталады, ол Авиценнаның философиялық доктринасын баяндайды. Мәңгілік әлем туралы теория. Ғазали былай деп жазды: Алла әлемді уақыт ішінде жаратты, және осы әлемдегі барлық нәрсе сияқты уақыт та бір күні тоқтап қалады, бірақ Алла мәңгілікке дейін болады. Алла жеке нәрселердің жалпы сипаттамаларын, атап айтқанда Платон пішіндерін ғана біледі. Ақыретте дене қайта тірілмейді, тек жандар ғана қайта тіріледі.
Окационализм
Философтардың үйлесімсіздігі Ашариттік теорияны жариялайды. Әл-Газзали от пен мақта тікелей жанасқанда, мақтаны от емес, Алланың Өзі тікелей өртейтінін жазды, және ол бұл пікірін ислам философиясындағы логика арқылы қорғады. Ол Алланың көбінесе еріксіз емес, ақылды ретінде қарастырылатынын түсіндірді, сондықтан оның оқиғаларды әдеттегі ретпен (яғни, бізге себеп-салдарлық байланыс сияқты көрінетін) тудыруын, осы ақыл-ой принципінің табиғи нәтижесі деп түсінуге болады, біз оны табиғат заңдары деп сипаттаймыз. Бірақ, шын мәнінде, бұл табиғат заңдары емес, Алланың Өзінің мінез-құлқымен (қатаң мағынадағы автономиясымен) басқаруды таңдаған заңдары – яғни, Оның ақылды еркі.
Космология және астрономия
Әл-Газали астрономияны талқылағанда, дәлелдеме және математикаға негізделген ғылыми әдістемеге қолдау білдіреді. Күн және ай тұтылуын сипаттағаннан кейін, ол былай деп жазады: Ашхариттің уақыт бойынша шектеулі жаратылған ғалам туралы доктринасын, Аристотельдің мәңгілік ғалам туралы доктринасына қарсы қорғай отырып, әл-Газали мүмкін болатын әлемдердің модальдық теориясын ұсынды. Оның пікірінше, олардың нақты әлемі – Құдай жаратуға болатын барлық балама уақыт желілері мен әлем тарихтарының арасындағы ең жақсысы. Оның теориясы 14 ғасырдағы Дунс Скоттың теориясына ұқсас келеді. Әл-Газалидің Скотқа қандай да бір ықпал еткені белгісіз, бірақ олар екеуі де Авиценнаның «Метафизикасын» оқу арқылы осы теорияға келген болуы мүмкін.
In his defense of the Asharite doctrine of a created universe that is temporally finite, against the Aristotelian doctrine of an eternal universe, al Ghazali proposed the modal theory of possible worlds, arguing that their actual world is the best of all possible worlds from among all the alternate timelines and world histories that God could have possibly created. His theory parallels that of Duns Scotus in the 14th century. While it is uncertain whether al Ghazali had any influence on Scotus, they both may have derived their theory from their readings of Avicenna's Metaphysics.
Сыни қабылдау
Ибн Рушд (Аверро) әл-Газалидің "Тұспа-тұссыздықтың тұспа-тұссыздығы" (Тахафут әл-Тахафут) атты еңбегіне қарсы жазба дайындады, онда ол философтардың ілімдерін қорғап, әл-Газалидің өзінің аргументтерін сынады. Бұл еңбек бір түрлі диалог түрінде жазылған: Аверро әл-Газалидің сөздерін келтіріп, содан кейін оларға жауап береді. Бұл мәтін исламдық қауымда кеңінен қабылданыс таппады. 15 ғасырда Османдық түрік ғалымы Мұстафа ибн Юсуф әл-Бурсави, Хуаджазада (1487 жылы қайтыс болған) атымен де белгілі, Сұлтан Мехмед Жеңімпаздың сұрауымен "Философтардың тұтастығы туралы" кітап жазды. Бұл кітапта Бурсави әл-Газалиді соншалықты қатты сынға алды ki, шейх уль-Ислам Ибн Кемал Бурсавидің мақсаты әл-Газалидің немесе философтардың тұтастығын көрсету ме екеніне күмән келтірді. Әл-Газалидің аргументтеріне тағы бір, азырақ сынға толы жауапты Ибн Рушдтің алдындағы ғалымы Ибн Туфаил (Абубасер) өзінің араб философиялық романы "Хайй ибн Яқзан" (кейін латын және ағылшын тілдеріне "Философ Автодидакт" деп аударылған) ішінде жазды. Ибн Туфаил өзінің романына, әсіресе суфизмге қатысты көзқарастарына әл-Газалидің әсер еткенін айтады, бірақ оның Авиценнизмге қарсы пікірлеріне сынды түрде қарады. Кейіннен Ибн әл-Нафис Ибн Туфаилдің "Философ Автодидактына" жауап ретінде "Теолог Автодидакт" атты тағы бір роман жазды, онда әл-Газалидің кейбір көзқарастарын қорғады.
Мұра
Әл-Газалидің табиғаттағы радикалды құдайлық имманенттілікке берілгендігі, кейіннен Ислам елдерінде ғылыми талпыныс рухының әлсіреуіне себеп болған факторлардың бірі деп есептеледі.