Кіріспе
Исламның ертедегі заңдары аргументтер стандарттарын қалыптастыруға маңыз берді, бұл Каламда (Исламның схоластикасы) «логикаға жаңа көзқарас» (منطق manṭiq «сөз, сөздік шеберлік») тудырды. Бірақ, Аристотельдің «Органон» еңбегін жоғары бағалаған Мутазила философтарының өркендеуімен бұл көзқарас ежелгі грек философиясының ескі ойларымен ығыстырылды. Әл-Фараби, Авиценна, әл-Газали және басқа мұсылман логиктерінің еңбектері, олар көбінесе Аристотельдік логиканы сынап, түзетіп, өз логика түрлерін енгізді, сондай-ақ Ренессанс кезеңінде Еуропа логикасының одан әрі дамуында маңызды рөл атқарды. Философияның Рутледж энциклопедиясы бойынша:
Early Islamic law placed importance on formulating standards of argument, which gave rise to a "novel approach to logic" (منطق manṭiq "speech, eloquence") in Kalam (Islamic scholasticism). However, with the rise of the Mu'tazili philosophers, who highly valued Aristotle's Organon, this approach was displaced by the older ideas from Hellenistic philosophy. The works of al Farabi, Avicenna, al Ghazali and other Muslim logicians who often criticized and corrected Aristotelian logic and introduced their own forms of logic, also played a central role in the subsequent development of European logic during the Renaissance. According to the Routledge Encyclopedia of Philosophy:
Мұсылман логиктері жасаған маңызды жаңалықтардың ішінде Аристотельдік логиканы алмастыру мақсатымен «Авиценналық логиканы» әзірлеу болды. Авиценнаның логика жүйесі гипотетикалық силлогизм, уақыттық модальді логика және индуктивті логиканы енгізуге жауапты. Ертедегі ислам философиясындағы тағы бір маңызды жетістік – қатаң цитаталау ғылымының дамуы, иснад немесе «дәлелдеме», сондай-ақ талаптарды жоққа шығару үшін ашық зерттеудің ғылыми әдісі, яғни ижтихадтың дамуы, оны көптеген түрлі сұрақтарға қолдануға болады.
Ислам құқығы мен теологиясы
Аналогтық ойлаудың, индуктивті ойлаудың және категориялық силогизмнің алғашқы түрлері 7 ғасырдан бастап, Аристотельдің еңбектерінің араб тіліне аударылуынан бұрын, Фиқхке (Ислам құқық ғылымы), Шариғатқа (Ислам заңы) және Каламға (Ислам теологиясы) Кияс процесі арқылы енгізілді. Кейіннен Исламның алтын ғасырында ислам философтары, логиктер және теологтар арасында "қияс" термині аналогтық ойлауды, индуктивті ойлауды немесе категориялық силогизмді білдіре ме деген логикалық пікірталас болды. Кейбір ислам ғалымдары Кияс индуктивті ойлауды білдіреді десе, Ибн Хазм (994–1064) олармен келіспеді, Кияс индуктивті ойлауды емес, нақты мағынада категориялық силогизмді, ал метафоралық мағынада аналогтық ойлауды білдіреді деп сақты. Ал әл-Газали (1058–1111) мен Ибн Құдама әл-Макдиси (1147–1223) Кияс аналогтық ойлауды нақты мағынада, ал категориялық силогизмді метафоралық мағынада білдіреді деп мәлімдеді. Дегенмен, сол замандағы басқа ислам ғалымдары Кияс термині аналогтық ойлау мен категориялық силогизмнің екеуін де нақты мағынада білдіреді деп пікір білдірді.
Аристотельдік логика
Логикаға қатысты алғашқы арабша жазбаларды әл-Кинди (Алькиндус) (805–873) жасады, ол өзінің заманына дейінгі ерте логиканың тұжырымдамасын жасады. Аристотельдік емес элементтері бар логика бойынша алғашқы жазбаларды әл-Фараби (873–950) жазды, ол болашақ мүмкіндіктер, санаттардың саны мен байланысы, логика мен грамматика арасындағы қатынас және Аристотельдік емес пікірлеу формалары туралы талқылады. Ол сондай-ақ логиканы екі жеке топқа бөліп, біріншісін "идея", екіншісін "дәлел" деп атады. Аверроэс (1126–98) – аль-Андалус аймағынан шыққан соңғы маңызды логик, ол Аристотельдік логикаға ең толық түсіндірмелер жазды.
Авиценндік логика
Авиценна (980–1037) Аристотельдік логикаға балама ретінде «Авиценналық логика» деп аталатын өзінің логикалық жүйесін жасады. 12 ғасырға қарай Авиценналық логика Ислам әлеміндегі логиканың басым жүйесі ретінде Аристотельдік логиканы ығыстырды. Аристотельдік логикаға қатысты алғашқы сын-пікірлерді Авиценна жазды, ол түсіндірмелер емес, логика туралы тәуелсіз трактаттар жазды. Ол Бағдаттың логикалық мектебін сол кездегі Аристотельге деген құлшынысы үшін сынады. Ол анықтама және жіктеу теориясын, сондай-ақ категориалық тұжырымдардың предикаттарын сандық тұрғыдан қарастыруды зерттеді және «уақыттық модальді» силлогизм туралы түпкілікті теорияны дамытты. Оның алғышарттарына «барлық уақытта», «көп уақытта» және «кейбір уақытта» сияқты модификаторлар кірді. Авиценна философияда көбінесе дедуктивті ойлауға сүйенгенімен, медицинада басқа тәсіл қолданды. Авиценна индуктивті логиканың дамуына үлес қосты, оны синдром идеясын дамыту үшін пайдаланды. Медициналық еңбектерінде Авиценна индуктивті логика мен ғылыми әдіс үшін маңызды келісім, айырмашылық және серіктес өзгеріс әдістерін сипаттаған алғашқы ғалым болды. Ибн Хазм (994–1064) «Логиканың шеңбері» атты еңбегін жазды, онда ол білімнің көзі ретінде сезім қабылдауының маңыздылығын атап өтті. Әл-Газзали (1058–1111) теологияда логиканы қолдануға маңызды үлес қосты, Каламда Авиценналық логиканы пайдаланды. Фахр әд-Дин әр-Рази (1149 ж.т.) Аристотельдің «бірінші фигурасын» сынап, индуктивті логиканың бір түрін жасады, бұл Джон Стюарт Миллдің (1806–1873) дамытқан индуктивті логика жүйесін болжады. Грек логикасының жүйелі түрде жоққа шығарылуын Шахаб әд-Дин Сухраварди (1155–1191) негізін салған Иллюминационист мектебі жазды, ол логикалық-философиялық болжамдар тарихындағы маңызды жаңалық – «шешімді қажеттілік» идеясын дамытты және индуктивті ойлауды қолдады.