Кіріспе

Гаитилік революционер, саудагер, әскери офицер және алтын шебер (1755–1764) Винсент Оге (шамамен 1757 – 6 ақпан 1791) – 1790 жылы Сент-Доминг колониясында француз отаршылдық үкіметіне қарсы сәтсіз көтерілісте жетекші рөл атқарған креолдық революционер, саудагер, әскери офицер және алтын шебер. Колониялық элитаның аралас нәсіл өкілі Оге төңкерісі Гаити революциясынан бұрын болды, ол колонияның Франциядан тәуелсіздігіне әкелді және тәуелсіздік алғаннан кейінгі Гаитиде даулы мұра қалдырды. Сент-Домингте плантаторлар отбасында туған Оге 11 жасында ата-анасы оны алтын шеберге оқуға Франциядағы Бордо қаласына жіберді. Жеті жылдан кейін колонияға оралған ол Кап-Франседе ағасының жұмысына кофе сатушы болып орналасты, отбасының плантациясының бір бөлігіне ие болды. 1780 жылдары Огедің сауда ісі оны қаладағы ең бай африка текті саудагерге айналдырды. 1788 жылы Оге Францияға қарыздарын төлеу және отбасының қатысқан бірнеше сот ісін Conseil du Roi алдында қарау үшін барды. Бір жылдан кейін Француз революциясы басталды, ол революциялық лагерьге қосылды. Ақ плантаторлардың көпшілігі оның түсті адамдарға қарсы дискриминациялық отаршылдық заңдарды жою туралы ұсыныстарын қабылдамағандықтан, ол мүшелері ұлттық ассамблеяда саяси өкілдік талап еткен адвокаттық ұйымға қосылды. 1790 жылдың наурыз айында ассамблея депутаттары француз колонияларындағы түсті адамдарға дауыс беру құқығын беретін заңды бекітті. Сол айда Оге Сент-Домингке оралды, онда ол заңды іске асырудан бас тартқан отаршылдық үкіметке қарсы көтерілді. Көтеріліс басылып, Оге тұтқындалып, өлім жазасына кесілді.

Ерте өмір

Винсент Оге шамамен 1757 жылы Сан-Домингудағы Дондон қаласында дүниеге келген. Сол кезде Сан-Доминг Испаниола аралының батыс бөлігін құрап, Францияның Кариб теңізіндегі колонияларының бөлігі ретінде француз отаршылдығының билігінде болған. Огедің ата-анасы – ақ француз Жак Оге және бос түсті әйел Анжелика Осе болды; оның бірнеше бауырлары мен қарындастары да болған. Оге отбасы кофе плантациясына ие болды, оны көптеген құл еңбекшілер басқарды және отбасының негізгі байлығын қамтамасыз етті. Осе сонымен қатар Дондон нарықтарына ет жеткізу келісіміне де ие болды. Он бір жасында Оге 1768 жылы ата-анасы оны Францияның Бордо қаласына жіберді. Мұнда ол шамамен жеті жыл бойы алтын шебердің шәкірті болды, ал 1775 жылы Сан-Домингке қайтып келді. Оге Дондонға оралудың орнына, Кап-Франсе колониясының астанасына қоныстанды, колониядағы кофе саудасында комиссия агенті ретінде әкесі Винсент үшін жұмыс істеді. Осы кезеңде Оге отбасының құл плантациясының бір бөлігіне ие болды. 1780 жылдары Оге үш серігімен бірге колониядан жұмыс істейтін сауда кемесінің иесі атанды. Оге көп ұзамай коммерциялық желісін кеңейтіп, Сан-Домингтің көптеген маңызды портарындағы саудагерлермен мәмілелер жасады және Кап-Франседе жылжымайтын мүлік агенті ретінде жұмыс істеді, отарлаушы элитасына құнды мүлікті жалға берді. Көптеген іскерлік байланыстарының арқасында Оге 1780 жылдары Кап-Франседе белсенді жұмыс істеген африка тегінен шыққан ең бай бизнесменге айналды. Алайда, 1788 жылға қарай Оге терең қарызға батып, кредиторларына 60 000 – 70 000 ливр қарызы болды және сауда тауарларымен бірнеше құлдарын алып, Порт-о-Пренске көшіп кетуге шешім қабылдады.

Революциялық іс-әрекеттер

Порт-о-Пренске қоныстанғаннан кейін Оге қайтадан саудагерлікпен айналыса бастады, тауарын сатып, кеме капитанына жүгін сатуға көмектесті. Дегенмен, ол қарыздарын төлеуді жалғастырды, алты айдың ішінде 120 000 ливр тапса да. Осы уақытта Оге Францияға барып, Сент-Домингеде қайта сату үшін тауар сатып алып, кредиторларын төлеуді жоспарлады. Сонымен қатар, Дондондағы құрылыс жұмыстары Оге отбасының бірнеше сотқа шағымдануына себеп болды (құлдары құлап жатқан тастардан жарақаттанғандықтан), Оге осы мәселені Conseil du Roi алдына жеткізуді үміттенеді. 1788 жылы ол екінші рет Францияға сапар шекті. Бір жыл өткен соң Француз революциясы басталды, ал Оге сол кезде Парижде болып, революционерлердің ісіне қосылды. 1789 жылдың тамызында ол Сент-Домингудегі бос түсті адамдарға қарсы дискриминациялық заңдарды жою туралы ұсыныстарды талқылау үшін бір топ плантаторлармен кездесті. Плантаторлардың ұсыныстарын қабылдамауы Огеге ақ адвокат Этьен де Жоли басқаратын бос түсті адамдардың тобына қосылуға мүмкіндік берді, олардың мүшелері колониялардағы мулаттардың Ұлттық құрылтай жиналысында өкілдік етуін талап етті. 1789 жылдың қазанында Оге Париж милициясына офицер болып тіркеліп, сол кезде қаралардың достастарының қоғамына қосылды. Жюльен Раймондпен бірге ол де Жоли тобының жетекшілеріне және Франциядағы бос түсті адамдардың саяси мәселелерінің жария бетіне айналды. Ұлттық құрылтай жиналысында Оге мен Раймонд қара нәсілді өкілдікке және Сент-Домингудегі бос түсті адамдардың толық дауыс беру құқығына қол жеткізуге тырысты. Екеуі де құл иелері болғандықтан, колониялардағы құлдықтың сақталуын қолдады. 1790 жылдың наурыз айында Ұлттық құрылтай жиналысы француз колонияларындағы бос түсті адамдарға толық дауыс беру құқығын беретін екіұшты заңды бекітті. Заң қабылданғаннан кейін Оге Сент-Домингеге оралды, жау плантаторлардың назарына ілікпеу үшін құпия сапар жасады. Саяхаты барысында ол Лондонда тоқтады, Ұлыбританиядағы құлдықты жоюшылармен, соның ішінде Томас Кларксонмен кеңес алды. Огедің бос түсті адамдардың құқықтары үшін жасаған аргументтерін қолдаған Кларксонмен кездескеннен кейін ол Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласы арқылы Сент-Домингеге келді. 1790 жылдың қазан айында, колонияға келген айдың өзінде Оге колониялық милицияның офицері Жан Батист Шаваннеспен кездесті. Екеуі бірлесіп, губернатор Филипбер Франсуа Руксель де Бланчеландеге және колония жиналысына хат жіберіп, 1790 жылғы наурызда қабылданған заңда белгіленген бос түсті адамдарға толық құқықтар беруді талап етті. Алайда, екеуі де бас тартты, соның салдарынан Оге мен Шаванн колониялық үкіметті күшпен құлатуға сөз байласты, Кап-Франсуадан 12 шақырым қашықтықта шамамен 300 бос түсті адамды жинады.

Көтеріліс, тұтқындалу және жазалау

Қазан айының соңында Оге мен Шаваннның іс-әрекеттері туралы хабар алғаннан кейін, отаршыл үкімет бүлікшілерді жеңу үшін Général de Vincent басқаратын шамамен 600 сарбаздық күш жіберді. Бірақ, бүлікшілер өз ұстанымдарын сақтап, қарсы жіберілген күштің Кап-Франсеске шегінуіне мәжбүр етті. Көтерілісшілердің көпшілігі бұрын отаршыл милицияда қызмет еткен болатын, олар өздерін батальондарға біріктіріп, офицерлер сайлап, бекіністерін нығайтты. Бірінші шабуылдың сәтсіз аяқталуына жауап ретінде, де Винсенттің қолбасшысы полковник Камбфорт 1500 сарбазбен Кап-Франседен бүлікшілерге қарсы екінші шабуылды бастау үшін жіберілді. Камбфорттың әскері, олардың көпшілігі француз корольдік армиясының сарбаздары болған, Оге мен Шаваннның бүлікшілерін талқандады, олардың көп бөлігі дезертир болып кеткен еді. Оге мен Шаванн отаршыл үкіметтен қашып, жақын орналасқан испан колониясы Санто-Домингоның генерал-капитанына паналады. 1790 жылдың 20 қарашасында Оге мен Шаваннның ішінде болған 23 бүлікші Хинше қаласында отаршыл билік өкілдерімен ұсталды, испандықтардан қауіпсіздікке кепілдік алғаннан кейін бас берді. Алайда, испан отаршыл билігі Оге мен оның серіктерін француз тарапына тапсырды; бүлікшілер қарулы күзетпен Кап-Франсеге жеткізіліп, түрмеге қамалды. 1791 жылдың қаңтарында Оге француз прокуроры Боке де Фревентпен әңгімелесті. 1791 жылдың ақпанында Оге Кап-Франседегі отаршыл үкімет тарапынан сотқа тартылды. Ол өлім жазасына кесілді және Оге 6 ақпанда Бланшеланд пен отаршыл ассамблеяның бірнеше саясаткерлерінің куәлігінде дөңгелекке байланып өлімге кесілді. Оның өлімінен кейін Огедің басы кесіліп, жұртқа көрсету үшін тіктеп қойылды, бұл жаза бұрынғы құл көтерілістерінде отаршыл үкімет тарапынан қолданылған. Оге өлім жазасын алғаннан кейін алты ай өткен соң, Датти Букман басқаратын көтерілісші құлдар көтеріліске шығып, Гаити революциясын бастады. Оге құлдық институтына тікелей қарсы күреспесе де, оның өлім жазасы революция кезіндегі көтерілісші құлдар үшін француз отаршылдық үкіметіне қарсы күресуді жалғастырудың себебі ретінде жиі айтылды, болашақ бейбіт келісімдерді қабылдамай. Он екі жылдық соғыстан кейін бүлікшілер Сент-Домингдегі француз билігін құлатты.

Жеке өмірі, отбасы және мұрасы

Тарихшы Ларри Ченнің айтуынша, "Оже өзінің кім екені, тіпті оның аты да қандай болғаны туралы әртүрлі түсініксіздіктер тудырған". Оның қайтысынан кейін тарихшылар Оже туралы, оның тегі мен революциялық қызметі туралы әртүрлі пікірлер білдірді, бірақ олардың барлығы консервативті мулаттардың жоғарғы табынан шыққан адамның француз үкіметін күшпен құлатуға тырысқанын атап өтті. Гарригус сондай-ақ Оже 1791 жылы де Фревентпен болған сұхбатында оның тегінің "О" әрпінің орнына "Au" деп жазылғанын, яғни "Оже" орнына "Оже" немесе "Огер" деп жазылуы мүмкін екенін айтты. Оже үлкен отбасында дүниеге келді, жеті бауыры болды, сондай-ақ жас кезінде қайтыс болған бірнеше балалары да болды. Оның үш інісі болды: Жозеф, Жак, Жан-Пьер және Александр, соңғысын Оже мен оның әйелі асырап алған. Оже үш әпкесі де болды: Франсуаз, Анжелика және үшінші әпкесі, аты белгісіз. 1788 жылға дейін Франсуаз бен Анжелика Бордо қаласына көшіп кеткен. Оже ешқашан үйленбегенімен, 1781 жылдан 1783 жылға дейін Мари Магдалин Гарет есімді үй шаруасын жүргізетін әйелді жұмысқа алды, содан кейін ол Гаретке жас құл қызын сыйлады. Оже туралы тарихнамадағы пікірлер Гаитиде де, одан тыс жерлерде де әртүрлі болды. 1914 жылы американдық нәсілдік ғалым Лотроп Стоддард "Сан-Домингодағы француз революциясы" еңбегінде Оже "өзінің кастасының сәтті көтерілісіне жетекшілік ете алатынына сенген" деп жазды. Жиырма төрт жылдан кейін Тринидад тарихшысы К.Л.Р. Джеймс "Қара Якобиндер" кітабында Ожені француз буржуазиясының мүшесі деп сынап, "оның қабілеттері алдындағы міндетке сай келмегенін" айтты. 1988 жылы британдық тарихшы Робин Блэкберн Оже Франциядағы масондардың серігі болғанын мәлімдеді. Африкалық американдықтар арасында Оже Антебеллум кезеңінде жақсы есте қалды. 1853 жылы ақын және азаттық қозғалысының белсендісі Джордж Бойер Вашон "Винсент Оже" атты 359 тармақты өлең жазды, онда "Келе жатқан даңқың, Оже! Сенің атың Л'Увертюр атымен бірге болады" деген шумақ бар. Ожеге қатысты осындай оң көзқарас 19 ғасырда Гаитиде де басым болды және Гаитидің мулат элитасының үстемдігін насихаттау үшін пайдаланылды. Бұл 20 ғасырда Гаитиде Оже беделінің төмендеуіне әкелді, ал ол гаитилік тарихнамада "кемшіліктері бар және маңызды емес революционер" деп сипатталды.