Кіріспе

Теологиялық көзқарас

Қара теологиясы немесе қара бостандық теологиясы – афроамерикалық семинаристер мен ғалымдар арасында, сондай-ақ АҚШ-тағы кейбір қара шіркеулерде, кейіннен әлемнің басқа бөліктерінде пайда болған теологиялық көзқарас. Ол христиан дінін африка түкпіліндегі адамдардың қанаудан құтылуына көмектесу мақсатымен түсіндіреді. Ол ерекше назарды афроамерикалықтарға және Оңтүстік Африкалықтарға қарсы жасалған әділетсіздіктерге, тиісінше американдық сегрегация және апартеид кезінде жасалған зұлқымдарға аударады. Қара теология саяси, әлеуметтік, экономикалық және діни бағындырудың түрлі формаларынан ақ емес адамдарды босатуға ұмтылады және христиандық теологияны бостандық теологиясы ретінде қарастырады: «Құдайдың әлемдегі болмысын, қанауға ұшыраған қоғамның өмірлік жағдайының жарығында рационалды түрде зерттеу, бостандық күштерін Ізгі хабардың мәнімен байланыстыру, ол – Иса Мәсіх», – деп жазады бұл көзқарастың алғашқы жақтаушыларының бірі Джеймс Х. Коун. Қара теология христиан дінін азаматтық құқықтар мәселелерімен, әсіресе Қара күш қозғалысы, қара үстемдігі және қара сана қозғалысы көтерген мәселелермен байланыстырады.

Тарих

Қазіргі заманғы қара теологияның американдық бастауларын 1966 жылдың 31 шілдесіне дейін із баруға болады. Осы күні өздерін Ұлттық Негр шіркеулері комитеті деп атаған 51 рухани қызметкердің топтары «Нью-Йорк Таймс» газетінде «Қара күш туралы мәлімдеме» жариялау үшін толық бетке жарнама сатып алды. Бұл мәлімдеме расизмге қарсы күресте Киелі кітапты шабыт көзі ретінде пайдаланып, күштірек ұстанымды ұсынды. Қара теология – түрлі жағынан сынға ұшыраған қара христиандардың нанымын бекіту ретінде пайда болды. Олардың арасында христиандықты «ақ адамның діні» деп мәлімдеген қара мұсылмандар, қара шіркеулерді кемсіз деп қараған ақ христиандар, дінді үстемдіктің ғылыми емес құралы деп санайтын қара марксистер және христиандықты қара болумен үйлеспейтін деп есептеген қара күш жақтастары болды. Америка тарихында нәсіл және құлдық идеяларын көптеген христиандар Киелі кітаптың әртүрлі түсіндірмелері арқылы қолдады. Оңтүстік баптист конвенциясы құлдықты және құл иелерін қолдады. Тек 1995 жылдың 20 маусымында ғана өкініш білдіру туралы ресми декларация қабылданды. Бұл міндетті емес резолюция расизмнің барлық түрлері «қайғылы» екенін жариялады және «ұлттық деңгейде өкініш білдіріліп, тарихта зұлымдық әрекеті ретінде қарастырылады, одан, өкінішке орай, әлі де ащы жемістер орылып тұрады» деді. Конвенция «өмірімізде жеке және жүйелік расизмді қолдағанымыз және/немесе жалғастырғанымыз үшін» кешірім сұрады және «көптеген адамдар саналы немесе санасыз түрде кінәлі болған расизм үшін» өкініш білдірді. Бұл тарихи оқиғалар христиандықты расизммен байланыстыруға себеп болғанымен, Киелі кітап нәсілдің маңызды еместігін баса көрсетеді: «Еврей де жоқ, грек те жоқ, құл да жоқ, еркін де жоқ, еркек те жоқ, әйел де жоқ, өйткені сіздердің бәріңіз де Иса Мәсіхте біреусіздер» (Ғалаттықтарға 3:28). Коун бір кезде қара адамды ағашқа іліп өлтірудің қалыпты жайт екенін айтады, бірақ бүгінгі экономика оны геттоға тығып, лас-құтырлық пен үмітсіздікке ұрып, тілегін орындайды. Қара теология негізінен африкалық-американдық қауыммен жұмыс істейді, христиандықты қара адамдар үшін шындыққа айналдыру үшін. Ол христиандықты өмірден кейінгі өмірде емес, осы жерде және қазір азаттыққа қол жеткізумен байланыстырады. Қара теологияның мақсаты ерекше құқықтар емес. «Қара теологтардың сұрағаны – еркіндік пен әділдік қана. Артық емес, кем емес». Осы талаптарын растау үшін қара теологтар Киелі жазбаларға жүгінеді. Мысалы, Забур жыршысы былай деп жазады: «Егер Құдай жер бетінде әділдік орнатуды қаласа, Ол «жетімге көмектесуші» (Забур 10:14) ретінде ерекше белсенді болуы керек, «мұқтаж шақырғанда құтқару үшін, жарлының және көмекшісі жоқ адамның көмегіне келді» (Забур 72:12).

Америка Құрама Штаттары

Джеймс Х. Коун алғаш рет бұл теологияны Малкольм Х-тің 1950 жылдары христиан дінін "ақ адамның діні" деп жариялағаннан кейін қарастырды. Қара дінінің маманы Джонатан Л. Уолтонның сөзінше: Джеймс Коун Жаңа Өсиетте Исаның қысымға ұшыраған, әлеуметтік жағынан маргиналданған және мәдени жағынан шеттетілген адамдармен солғақтас екенін көрсеткенін айтты. Америкадағы нәсілдің әлеуметтік тұрғыдан құрылған категориялары (яғни ақ және қара) мәдени тұрғыдан үстемдік (ақ) пен қанау (қара) символы болғандықтан, теологиялық тұрғыдан Коун Исаның ақ қанауды жою үшін өзін қара деп таныстыратынын дәлелдеді. Қара теология үстем мәдениеттер христиан дінін бұрмалап, нәтижесінде өз мүддесіне қызмет ететін, Құдайдың мүддесіне емес, империялық сенімнің пайда болғанын айтады. Қара теология Құдай кімнің жағында болуы керек – қанаушылардың жағында ма, әлде қанауға ұшырағандардың жағында ма деп сұрақ қояды. Егер Құдай әділетсіздіктен гөрі әділеттілікті бағалайтын болса, онда Ол барлық қанауға ұшыраған адамдардың азаттыққа жетуін қалайды. Коунның пікірінше, егер Құдай әділ болмаса, егер Құдай әділеттілікті қаламаса, онда Құдайдан бас тарту керек. Ақтарды артықшылыққа ие ететін жалған құдайдан құтылу және өзін-өзі анықтау, өзін-өзі бекіту және өзін-өзі билеу арқылы қанауға ұшырағандардың күшін арттыруды қалайтын, балама және шынайы Құдайды түсіну – қара теологияның мәні. Қара теология Құдай туралы күрделі философиялық көзқарастардан бас тартып, оның орнына "іс-қимылдағы Құдайға" назар аударады, Оның әділдігі үшін қанауға ұшырағандарды құтқарады. Коун Исаның "шын мәнінде Құдай және шын мәнінде адам" екенін растап, христиандық Үштік туралы іліммен келісті.

Оңтүстік Африка

Қара теология 1970-ші жылдардың басында Оңтүстік Африкада методист теологы Базиль Мур тарапынан танымал болды. Ол «Қара сана» қозғалысының тууына көмектесті және оның қатар дамуына әсер етті. Қара теология әсіресе Оңтүстік Африка мен Намибияда апартеидке қарсылықты ынталандыруда маңызды рөл атқарды. Бұл қозғалыс сондай-ақ Оңтүстік Африканың «Кайрос құжатымен» тығыз байланысты болды. Оңтүстік Африканың қара теологтарының ішінде Барни Питиана, Аллан Боэсак және Итумеленг Мосала бар. Африка құрлығында қара теология, Оңтүстік Африкадағы азаттыққа басымдық беретін, және африкалық теология, христиан теологиясын қалыптастыру үшін африкалық мәдени идеяларды пайдаланатын, деп екіге бөлінеді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда Роберт Бекфорд қара теологиясын зерттейтін көрнекті тұлға. Ол Ұлыбританияда алғаш рет академиялық деңгейде қара теология курсын әзірлеп, оқыды. Бұл журнал британдық контекстке ғана шектелмейді, бірақ Британиядағы қара теология айналымындағы маңызды әдебиеттердің бірі – Энтони Г. Редди бас редакторлық қызмет атқаратын «Black Theology» академиялық журналы болды.

Сын

The Christian Post журналының Энтони Брэдли "экономикалық теңдік" және "бұрыс тарату" тілдерін Карл Маркс көзқарастарын таратудан артық емес деп түсіндіреді. Ол Джеймс Х. Коун мен Корнел Весттің марксистік ойды қара шіркеуге енгізуге жұмыс істегенін, марксизмге ұқсас, қанаушы класс пен құрбандық жүйесіне негізделген этикалық құрылымды қалыптастырғанын айтады. Дегенмен, ақ христиандық құлдықты ақтау және құлдандырылған қара халықты ұстап тұру үшін қолданылған стратегия болғаны мәлім. Чикагодағы Троица Біріккен шіркеуі баспасөз және Коун тарапынан қара теологияның көрінісінде негізделген шіркеудің ең жақсы мысалы ретінде көрсетілген. 2008 жылғы Джеремая Райтқа қатысты дау, Райттың уағыздарындағы және мәлімдемелеріндегі нәсілшілдік және американдыққа қарсылық туралы айыптаулар, сол кездегі сенатор Барак Обаманың бұрынғы пасторынан алшақтауына себеп болды. National Review журналының Стенли Курц "дәстүрлі американдық христиандықтан" байқалатын айырмашылықтар туралы жазды. Ол қара теолог Обери М. Хендрикстің сөздерін келтірді: "Хендрикстің айтуынша, 'көптеген жақсы шіркеуге баратын адамдар, өздерін жақсы христиандар деп ойлағанда, заманауи парызшылдар мен саддукейлер сияқты мінез-құлық танытып, адасқан.' Хендрикс былай дейді: 'Осы сырттай христиандар іштей Баалдың жалған пайғамбарларына айналып кеткен.'" Курц сондай-ақ Джеремия Райттың сөздерін келтіреді: "Мен баламға Африкалық Иса туралы қалай айта аламын, ол олардың Киелі кітаптарындағы сары шашты, көк көзді жігіт емес пе, әлде Мел Гибсон фильмдеріндегі ақ үстемдікшілердің қиялынан туған бе?"