Кіріспе

Ямайкалық белсенді және оратор (1887–1940) саяси көшбасшы

Маркус Мосиа Гарви (17 тамыз 1887 – 10 маусым 1940) – ямайкалық саяси белсенді. Ол Универсалды негрлерді жақсарту қауымдастығы мен Африка қауымдастықтары лигасының (UNIA ACL, көбінесе UNIA деп аталады) негізін қалаушы және бірінші президенті болды. Ол Африканың уақытша президенті екенін жариялаған. Гарви идеологиялық тұрғыдан қара ұлтшыл және панафрикалық болды, оның идеялары Гарвизм деп белгілі болды. Гарви Сент-Анн шығанағындағы орташа жағдайдағы афро-ямайкалық отбасында дүниеге келді және жасөспірім шағында баспа ісіне шәкірт болды. Кингстонда жұмыс істеп, Коста-Рика, Панама және Англияда қысқа уақыт тұрғаннан кейін кәсіподақ қозғалысына қатысты. Ямайкаға оралғаннан кейін 1914 жылы UNIA-ны құрды. 1916 жылы ол АҚШ-қа көшіп, Нью-Йорк қаласының Харлем ауданында UNIA бөлімшесін ашты. Африкалықтар мен африкалық диаспора арасындағы бірлікті қадағалап, Африкадағы еуропалық отаршылдық үстемдіктің аяқталуын және континенттің саяси бірігуін жақтады. Ол Африканың біріккен, өзі басқаратын, қара нәсілдің тазалығын сақтауға бағытталған заңдар қабылдайтын бір партиялық мемлекетін көздеді. Континентке ешқашан бармағанымен, ол "Африкаға қайту" қозғалысына белсенді қатысып, диаспораның бір бөлігінің Африкаға көшіп кетуі керек деп есептеді. Гарвизм идеялары кеңінен таралып, UNIA мүшелерінің саны артты. Оның қара сепаратистік көзқарастары және мақсаттарын ілгерілету үшін Ku Klux Klan (KKK) сияқты ақ нәсілшілдермен байланысы Гарви мен басқа да көрнекті африкалық-американдық азаматтық құқық қорғаушылары, мысалы, расалық интеграцияны жақтаған У.Е.Б. Дюбуа арасында дау тудырды. Қара адамдардың ақ нәсілділер басымдығы бар қоғамнан қаржылық тәуелсіз болуы керек деп сенген Гарви АҚШ-та бірнеше кәсіпорын ашты, соның ішінде "Негро Фабрикалар Корпорациясы" және "Негро әлемі" газеті. 1919 жылы ол Солтүстік Америка мен Африка арасында байланыс орнату және африкалық-американдықтардың Либерияға көшіп кетуіне көмектесу мақсатында құрылған "Black Star Line" кеме және жолаушылар компаниясының президенті болды. 1923 жылы Гарви компания акцияларын сату арқылы поштамен алаяқтық жасады деген айыппен сотталды және Атлантадағы АҚШ федералдық түрмесінде екі жылға жуық қамалды. Көптеген сарапшылар соттың саяси себептермен тудырылғанын айтады; Гарви еврейлерді кінәлады, олардың ККК-мен байланысы болғандықтан оған қарсы бейтараптық танытқанын мәлімдеді. 1927 жылы АҚШ президенті Калвин Кулидж оның жазасын жеңілдеткеннен кейін ол Ямайкаға депортацияланды. Әйелі Эми Жакпен бірге Кингстонда қоныстанған Гарви 1929 жылы Халықтық саяси партиясын құрды және қысқа мерзімге қала кеңесінің мүшесі болды. UNIA-ның қаржылық жағдайы нашарлағаннан кейін ол 1935 жылы Лондонға көшіп барды, онда оның антисоциалистік ұстанымы оны қаланың көптеген қара белсенділерінен алшақтатты. Ол 1940 жылы қайтыс болды, ал 1964 жылы оның денесі Ямайкаға қайтарылып, Кингстонның Ұлттық батырлар паркіне қайта жерленді. Гарви даулы тұлға болды. Африкалық диаспораның кейбір өкілдері оны өршіл демагог деп есептеді және оның ақ нәсілшілдермен ынтымақтастығын, зорлық-зомбылыққа шақыратын сөздерін, аралас нәсілділер мен яһудилерге деген көзқарасын сынады. Ол африкалықтар мен африкалық диаспора арасында мақтаныш пен өзін-өзі бағалау сезімін оятуы үшін мақтау алды, бұл кең таралған кедейлік, кемсітушілік және отаршылдық жағдайында маңызды болды. Ямайкада ол ұлттық батыр ретінде құрметтеледі. Оның идеялары растафари, ислам ұлты және қара күш қозғалысы сияқты қозғалыстарға айтарлықтай әсер етті.

Балалық шағы: 1887-1904

Маркус Мосай Гарви 1887 жылғы 17 тамызда Ұлыбританияның Ямайка колониясындағы Сент-Анн шығанағында дүниеге келді. Колониялық Ямайка қоғамында Гарви, толыққанды африкалық тегі бар қара бала ретінде, түрлі тері түсіне байланысты әлеуметтік иерархияның ең төменгі сатысында саналды. Алайда, кейін жүргізілген генетикалық зерттеулер оның ата-бабаларының Иберия түбегінен шыққан екенін көрсетті. Гарвидің әкесінің әкесі Ямайкада құлдық жойылғанға дейін құлдыққа туған. Оның тегі ирландтық болған, және ол тегін отбасының бұрынғы құл иелерінен мұра еткен. Оның әкесі Малхус Гарви тас қалаушы, ал анасы Сара Ричардс – шаруалардың қызы және үй шаруасы болып жұмыс істеген. Малхус Сараға дейін екі рет үйленген және олардан алты баласы болған. Сара оған тағы төрт бала дүниеге әкелді, олардың ішінде Маркус ең кішісі болды, бірақ екеуі нәресте кезінде қайтыс болды. Малхустың кәсібінің арқасында оның отбасы көрші шаруалардан байырақ болды; олар шағын буржуазия өкілдері еді. Алайда Малхус ақшасына бейжай қарап, өмірі бойы иелігіндегі жерлердің көп бөлігін төлемдер жасау үшін жоғалтты. Малхустың кітап жинағы болды және ол өзіне-өзі білім алды; сондай-ақ ол жергілікті Веслиан шіркеуінде уақыт-уақытымен мирян қызметін атқарды. Малхус қатал және жазалайтын әке және күйеу болды; ол ұлымен жақын қарым-қатынас құрған емес. 14 жасқа дейін Гарви жергілікті шіркеу мектебінде оқыды; отбасы үшін одан әрі білім алу мүмкін болмады. Мектептен тыс уақытында Гарви анасының інісінің шаруа қожалығында жұмыс істеді. Оның достары болды, бір күні олармен бірге шіркеудің терезелерін сындырып, тұтқындалды. Оның достарының кейбіреуі ақ нәсілді болған, бірақ олар өскен сайын одан алшақтағанын байқады; ол кейіннен балалық шақтағы жақын досының ақ нәсілді қыз екенін еске алды: «Біз нәсілдік сезім мен мәселе туралы ешқашан армандамаған екі қарапайым адам едік». 1901 жылы Маркус өзінің тәрбиешісі, жергілікті баспагермен шәкірттікке түсті. 1904 жылы баспахана Порт-Марияда тағы бір филиал ашты, онда Гарви жұмыс істеуге кірісті, әр таңда Сент-Анн шығанағынан сапар шекті.

Кингстондағы алғашқы еңбек жолы: 19051909

1905 жылы ол Кингстонға көшіп, Смит Виллиджде, жұмысшы табының ауданында пансионда тұрды. Қала ішінде ол П. А. Бенджамин Өндіріс компаниясының баспа бөлімінде жұмысқа орналасты. Компанияда тез өрлеп, алғашқы афро-жамайкалық бригадир болды. Осы кезде әкесімен қарым-қатынасы үзілген әпкесі мен анасы оған қалаға қосылу үшін келді. 1907 жылдың қаңтар айында Кингстонды күшті жер сілкінісі шалып, қаланың көп бөлігі қирады. Ол, анасы және әпкесі бірнеше ай бойы ашық аспан астында ұйықтауға мәжбүр болды. 1908 жылдың наурыз айында анасы қайтыс болды. Кингстонда жүргенде Гарви католицизм дініне ауысты. Гарви кәсіподақ белсендісі болды, Баспашылар одағының композиторлар бөлімінің вице-президенті болып, 1908 жылдың қараша айындағы баспа жұмыскерлерінің ереуіліне жетекшілік етті. Бірнеше аптадан кейін ереуіл тоқтатылып, Гарви жұмыстан босатылды. Содан бері ол «бұзақы» ретінде танылып, жеке секторда жұмыс таба алмады. Одан кейін ол мемлекеттік баспаханада уақытша жұмыс істеді. Осы оқиғалардың нәтижесінде Гарви Ямайка қоғамындағы теңсіздіктерге наразылық білдірді. Гарви Ямайканың алғашқы ұлтшыл ұйымы – Ұлттық клубқа қатысып, 1910 жылдың сәуір айында оның бірінші көмекші хатшысы болды. Бұл ұйым Ямайканың губернаторы Сидней Оливьерді қызметтен алу және Үндістаннан келген «кулилер» немесе мерзімі белгілі жұмысшылардың Ямайкаға көшіп келуін тоқтату үшін күресті, себебі олар бұл елдің тұрғындары үшін экономикалық бәсекелес деп есептелді. Клуб мүшесі Уилфред Домингомен бірге ұйымның идеяларын жариялаған «Күрестегі Халық» атты памфлет шығарды. 1910 жылдың басында Гарви «Гарвидің күзетшісі» журналын шығара бастады, оның аты Джордж Уильям Гордонның «Күзетшісі» журналына сілтеме жасады, бірақ ол тек үш нөмірден тұрды. Ол журналдың 3000 данамен таралып жатқанын мәлімдеді, бірақ бұл асыра сілтеме болуы мүмкін. Гарви сондай-ақ радикалдық журналист Джозеф Роберт Лавтан сөз өнері сабақтарын алып, оны өз ұстазы деп есептеді. Гарвидің стандартты ағылшын тілінде сөйлеу шеберлігі артып, ол бірнеше публицистік сайыстарға қатысты.

Шетелге саяхат: 19101914

Ямайкадағы экономикалық қиындықтар аралдан эмиграцияның өсуіне әкелді. 1910 жылдың ортасында Гарви Коста-Рикаға сапарлады, онда туысы оны Лимон провинциясындағы ірі банан плантациясында уақыт есептеуші болып жұмысқа орналастырды. Оның келгенінен кейін көп ұзамай, аймақта United Fruit Company (UFC) компаниясының жұмысшылардың жалақысын төмендету әрекеттеріне қарсы ереуілдер мен тәртіпсіздіктер болды. Ол жұмысшылардың уақытын бақылаушы болғанымен, оларға қалай қарағанына наразылық білдіре бастады. 1911 жылдың көктемінде ол екі тілде – Nation/La Nación газетін шығарды, ол UFC-тің әрекеттерін сынады және Лимондағы Коста-Рика қоғамының ықпалды топтарын ренжітті. Жергілікті өрт туралы хабарлағанда, өрт сөндірушілердің ниетіне күмән келтіргені үшін полициялық тексеруге алынды. Баспа машинасы бұзылғаннан кейін, ол бұзылған бөлігін алмастыра алмады және газетті шығаруды тоқтатты. Гарви Орталық Американы аралап, Гондурас, Эквадор, Колумбия және Венесуэла арқылы уақытша жұмыс істеді. Панамадағы Колон портында ол "La Prensa" ("Пресса") атты жаңа газет құрды. 1911 жылы ол бактериялық инфекцияға шалдығып, Кингстонға қайтуға шешім қабылдады. Содан кейін ол Британ империясының әкімшілік орталығы – Лондонға сапар шегуді жоспарлады, өзінің білімін жетілдіруді үміттенеді. 1912 жылдың көктемінде ол Англияға аттанды. Оңтүстік Лондондағы Боро Хай-стритте бөлме жалдап, парламентке барды, онда саясаткер Дэвид Ллойд Джордж оған үлкен әсер етті. Ол сондай-ақ Гайд-парктегі Сөз сөйлейтін орынға барып, онда сөз сөйлеуді бастады. Ол кезде Лондонда небары бірнеше мың қара нәсілді адам болды, олар көбінесе экзотикалық деп есептелді; көпшілігі жұмысшы ретінде жұмыс істеді. Гарви бастапқыда қалалық портында жұмыс істеп, біраз жұмыс тапты. 1912 жылдың тамызында оның әпкесі Индиана Лондонда оған қосылып, үй шаруасынан қызметкер болып жұмыс істеді. 1913 жылдың басында ол Дусе Мохамед Али бас редакторлық қызметін атқаратын Флит-стриттегі African Times and Orient Review журналында хабаршы және шебер болып жұмыс істеді. Журнал эфиопиялық және британдық Египеттің автономиясын жақтады. 1914 жылы Мохамед Али Гарвиді журнал үшін жазушы ретінде жұмысқа алды. Гарви Блумсберидегі Биркбек колледжінде бірнеше кешкі заң сабақтарына қатысты. Ол Еуропаға саяхат жасауды жоспарлады, Глазго, Париж, Монте-Карло, Булонь және Мадрид қалаларында уақыт өткізуді көздеді. Лондонға оралған соң, ол "Турист" журналы үшін Ямайка туралы мақала жазды және Британ мұражайының кітапханасында оқыды. Ол жерде африкалық америкалық кәсіпкер және қоғам қайраткері Букер Т. Вашингтонның "Құлдықтан жоғары көтерілу" атты кітабын тапты. Вашингтонның кітабы Гарвиге зор әсер етті. Қазір ол қаржылық қиындыққа тап болғандықтан, Ямайкаға қайтуға шешім қабылдады және сапар ақысын төлеуді Колониялық кеңседен және Құлдыққа қарсы және аборигендерді қорғау қоғамынан сұрады, бірақ нәтиже болмады. Сапар ақысын жинағаннан кейін, ол 1914 жылдың маусымында "Трент" кемесіне мініп, Атлант мұхиты арқылы үш апталық саяхатқа шықты. Жолда ол Басутоландта болған және Басуто әйелін алған афро-карибтік миссионермен әңгімелесті. Осы адамнан колониялық Африка туралы көбірек білген Гарви, Африка тегіндегі қара нәсілді адамдарды саяси тұрғыдан біріктіретін қозғалысты құруды көздеді.

UNIA-ның құрылуы: 19141916

Гарви 1914 жылдың шілдесінде Ямайкаға оралды. Сол жерде ол «Туррист» журналына жазған мақаласы «Глинер» журналында қайта жарияланғанын көрді. Ол Ұлыбританиядан әкелген құттықтау және көңіл айту карточкаларын сату арқылы ақша табуды бастады, кейіннен қабір тастарын сатумен айналысты. Сондай-ақ 1914 жылдың шілдесінде Гарви Универсалды Негрлерді Жақсарту қауымдастығы мен Африка Қоғамдастықтары Лигасын құрды, ол көбінесе UNIA деп қысқартылады. «Бір мақсат. Бір Құдай. Бір тағдыр» деген ұранды қабылдап, ол «қара нәсілдің арасында бауырластық орнатуға, нәсілдік мақтаныш сезімін дамытуға, құлағандарды қайтаруға және Африканың артта қалған тайпаларын өркениетке жеткізуге көмектесуге» міндеттенетінін жариялады. Бастапқыда оның мүшелері аз болды. Көптеген ямайкалықтар топтың «негр» терминін жиі қорлау ретінде қолданылатындығына байланысты қолдануын сынады: Гарви африкалық текті қара адамдарға сілтеме жасағанда бұл терминді қолданды. Гарви UNIA президенті және саяхаттау комиссары болды; бастапқыда ол Кингстонның Оранж-стриттегі қонақ үй бөлмесінен жұмыс істеді. Ол өзін саяси ұйым ретінде емес, қайырымдылық клубы ретінде көрсетті, кедейлерге көмектесуге және әрі қарай Алабамадағы Вашингтонның Тускиги институтының үлгісінде кәсіптік оқу колледжін құруға бағытталған. Гарви Вашингтонға хат жазып, жігерлендіретін, бірақ қысқа жауап алды; Вашингтон көп ұзамай қайтыс болды. UNIA ресми түрде Ұлыбритания империясына, король Георг V-ке және Бірінші дүниежүзілік соғыстағы британдық күш-жігеріне адалдығын білдірді. 1915 жылдың сәуірінде бригадир-генерал Л. С. Блэкден топқа соғыс күш-жігері туралы лекция оқыды; Гарви Блэкденнің Батыс майданында империя үшін күресуге көбірек ямайкалықтарды шақыруын қолдады. Сонымен қатар, топ музыкалық және әдеби кештерге де демеушілік етті, сондай-ақ 1915 жылдың ақпанында өткен сөз шеберлігі конкурсында Гарви бірінші орынды жеңіп алды. 1914 жылдың тамызында Гарви Куин-стрит баптист әдеби және дебаттық қоғамының жиналысына қатысты, онда ол Вествуд әйелдер колледжін бітірген Эми Эшвудпен танысты. Ол UNIA-ға қосылды және олардың бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін жақсы үй-жайды жалға алды, ол оның әкесінің несиесі арқылы қамтамасыз етілді. Олар Гарвимен қарым-қатынасқа түсті, оған оның ата-анасы қарсы болды. 1915 жылы олар құпия түрде кездесіп, үйленуге келісті. Ол кездесуді тоқтатқанда, ол өзін-өзі өлтіремін деп қорқытты, содан кейін ол кездесуді қайтадан келісті. Гарви Кингстон мэрі мен Ямайка губернаторы Уильям Мэннинг сияқты көптеген көрнекті демеушілерден қаржылық көмек алды. Гарви Ямайканың ақ нәсілді элитасына тікелей жүгіну арқылы мулаттар, квадрондар және окторондар сияқты қоңыр орта таптан бас тартты. Олар Гарвиге жалпы алғанда жаулы болды, оны әлеуметтік жорықшы деп есептеді және оның Ямайка қоғамының «мәдени тобының» бөлігі деп мәлімдеуіне ренжіді. Көптеген адамдар оның қара ямайкалықтарды сипаттағанда қажетсіздей қорлайтынын сезінді, ол Гарвидің көптеген адамдарын «әдепсіз және қарапайым» деп атаған сөзін жариялағаннан кейін Daily Chronicle-ге шағым хаттары жіберілді. Бір шағымданушы, доктор Лео Пинк, «жамайкалық негрлерді қорлау арқылы түзетуге болмайды» деді. Гарви UNIA қаражатын өзінің жеке шығыстарын төлеу үшін жұмсаған деген негізсіз айыптаулар тарала бастағаннан кейін, топтың қолдауы азайды. Ол UNIA-ның Ямайкада өркендемегенін де түсінді және 1916 жылдың наурызында SS Tallac кемесімен АҚШ-қа көшіп баруды шешті.

Құрама Штаттарға көшіп бару: 19161918

Құрама Штаттарға келген Гарви, Нью-Йорк қаласының көбінесе афроамерикалықтар тұратын Гарлем ауданында ямайкалық экспаттар отбасында қонақтап қалды. Ол қалада лекция оқуға кірісіп, публицист ретінде мансап жасауды үміттенеді, бірақ алғашқы сөйлеген сөзінде оны ұрысып, сахнадан құлап түсті. Нью-Йорк қаласынан ол АҚШ-тың 38 штатын аралап, лекциялық турнеге шықты. Сапар барысында ол Африкалық Методист Епископтік шіркеуі мен Негр Баптист шіркеулерінің уағыздаушыларын тыңдады. Алабама штатында ол Таскеги институтына барып, оның жаңа басшысы Роберт Русса Мотонмен кездесті. Алты ай бойы АҚШ-ты аралап лекция оқығаннан кейін ол Нью-Йоркке оралды. 1917 жылдың мамыр айында Гарви UNIA-ның Нью-Йорк бөлімшесін құрды. Ол мүшелікке "негр қанды және африкалық текті" кез келген адамды, ай сайын 25 центтік жарна төлесе, қабылдайтынын жариялады. Ол көптеген басқа да лекторылар сияқты көшеде, баспалдақтарда тұрып сөйледі, көбінесе 135-ші көшедегі Лекторлер бұрышында. Сөздерінде ол өзі сияқты Кариб аймағынан келген эмигранттарға да, туған африкалық америкалықтарға да үндеу жасауға тырысты. Осы арқылы ол қаралардың өзін-өзі қамтамасыз етуі және нәсілдік бөліну идеяларын қолдаған Хьюберт Харрисонмен байланыс жасады. Маусым айында Гарви Харрисонмен бірге оның Ұлттық Негрлердің Бостандық Лигасының құрылтай жиналысында сахнада болды. Осы жиналыста және Харрисон ұйымдастырған басқа да шараларда Гарвинің қатысуы көпшіліктің назарын өзіне аударды. 1917 жылдың сәуір айында АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін Гарви бастапқыда соғысқа жазылды, бірақ денсаулығына байланысты жарамсыз деп танылды. Кейін ол Харрисонның ізімен, оны "ақтардың соғысы" деп айыптап, афроамерикалықтардың соғысқа қатысуына қарсы шықты. 1917 жылдың мамыр-шілде айларында Шығыс Сент-Луисте болған нәсілдік тәртіпсіздіктерде ақ топтар қараларға шабуыл жасағаннан кейін Гарви қарулы өзін-өзі қорғауға шақыруды бастады. Ол "Шығыс Сент-Луис тәртіпсіздіктерінің қастандығы" атты памфлет шығарды, ол кеңінен таратылды, ал сатудан түскен түсімдер тәртіпсіздіктердің құрбандарына жұмсалды. Тергеу бюросы оны бақылауға алып, ол сөйлегенде басылымдардағыдан гөрі радикалды тіл қолданғанын байқады, мысалы, "Оңтүстікте ақтар өлтірген әрбір қара үшін, солтүстікте қаралар ақтарды өлтіруі керек" деген пікірін білдіргенін хабарлады. 1917 жылдың соңына қарай Гарви Харрисонның Бостандық Лигасының көптеген маңызды серіктестерін UNIA-ға қосылуға ықпал етті. Гарви сондай-ақ журналист Джон Эдвард Брюстің қолдауын алды, ол Брюстің пайдасына ұйым президенті лауазымынан бас тартуға келісті. Брюс кейін Гарвидің өткені туралы көбірек білу үшін Дусе Мохамед Алиге хат жазды. Мохамед Али Гарвиге теріс баға беріп, оның UNIA-ны ақша табу схемасы ретінде пайдаланғанын айтты. Брюс бұл хатты UNIA жиналысында оқып, Гарвидің позициясына қысым жасады. Гарви UNIA-дан кетіп, Ескі Феллоулар Храмында кездесетін қарсы ұйым құрды. Ол сондай-ақ Брюске және басқа да UNIA мүшелеріне қарсы сотқа шағымданып, сот UNIA-ның аты мен мүшелігі – қазір 600-ге жуық – Гарвиге тиесілі екенін және ол ұйымды қайтадан басқаруға құқылы екенін шешті.

UNIA-ның өсуі: 1918-1921

1918 жылы UNIA мүшелерінің саны тез өсті. Сол жылдың маусым айында ұйым заңды тұлға ретінде тіркелді, ал шілдеде оның коммерциялық бөлімшесі – Африкалық қауымдастықтар лигасы заңды тұлға мәртебесін алу үшін өтініш берді. Гарви UNIA-ның импорт-экспорт бизнесін, сондай-ақ мейрамхана мен кір жуу қызметін құруды жоспарлады. Ол сонымен қатар ұйымның тұрақты ғимаратын салу үшін қаражат жинауды ұсынды. Сәуір айында Гарви апталық «Негр әлемі» газетін шығарды, ол кейін Крононның атап көрсетуінше, «оның негізін қалаушының жеке үгіт құралы» болып қала берді. «Негр әлемін» қаржылық тұрғыдан Мэдам С. Дж. Уокер сияқты меценаттар қолдады, бірақ газет іске қосылғаннан кейін алты ай өткен соң, оны қаржылық жағдайда ұстап тұру үшін арнайы қайырымдылық шаралары ұйымдастырылды. Әртүрлі журналистер Гарвиді оларға жазған мақалалары үшін ақы төлемегені үшін сотқа берді, бұл факт бәсекелес басылымдарда кеңінен жарияланды. Сол кезде АҚШ-та 400-ден астам қара баспасөз басылымдары болды. Көптеген басылымдардан өзгеше, Гарви терісін ағарту және шашын түзуге арналған жарнамаларды жариялаудан бас тартты, қара нәсілді адамдарды «шашыңыздан емес, санаңыздан құтылуға шақырып» өтті. Бірінші жылының соңында «Негр әлемінің» таралымы 10 000-ға жуықтады. Газет АҚШ-тан бөлек, Кариб бассейнінде, Орталық және Оңтүстік Америкада да таралды. Бірнеше британдық Батыс Үнді аралдарында газетке тыйым салынды. Гарви газеттің редакторы болып өзінің ескі досы Домингоны тағайындады, ол да Нью-Йоркке келген болатын. Алайда Домингоның социалистік көзқарастары Гарвиді алаңдатты, ол олардың UNIA-ға қауіп төндіретінінен қорқып, Домингоны UNIA-ның тоғыз мүшеден тұратын атқару комитетінің алдына шақырды. Комитетте Доминго UNIA-ның идеологиясына қайшы келетін идеяларды жариялаған редакциялық мақалалар жазды деп айыпталды. Бірнеше айдан кейін Доминго отставкаға кетті, содан кейін ол мен Гарви арасы дұшпандыққа ұласты. 1918 жылдың қыркүйегінде Эми Эшвуд Гарвимен бірге болу үшін Панамадан кемемен аттанып, қазан айында Нью-Йоркке жетті. Қараша айында ол UNIA-ның Бас хатшысы болды. UNIA жиналыстарында ол қара авторлардың өлеңдерін оқуға жауапты болды, осы қызметті актриса Генриетта Винтон Дэвис та атқарды, ол да бұл қозғалысқа қосылған еді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін президент Вудро Вильсон алдағы Париж бейбітшілік конференциясында дүниежүзілік бейбітшілікке арналған 14 тармақты жоспарды ұсыну ниетін білдірді. Гарви түрлі афроамерикандықтармен бірге «Түсті адамдардың халықаралық лигасы» ұйымын құрды, бұл ұйым Вильсон мен конференцияға түсті терілі адамдардың тілектерін ескеруге итермелеуге тырысты. Алайда олардың делегаттары саяхат құжаттарын ала алмады. Гарвидің ұсынысымен UNIA жас гаитилік Элиезер Кадетті конференцияға өзінің делегаты ретінде жіберді. Осы күш-жігерге қарамастан, Парижде кездескен саяси көшбасшылар еуропалық емес халықтардың пікірлерін елемеді, керісінше еуропалық отаршылдықты қолдауын жалғастырды. АҚШ-та әскери қызметтен оралған көптеген афроамерикандықтар қоғамдағы бұрынғы бағынышты рөліне оралудан бас тартты, және 1919 жыл бойына елдің әртүрлі аймақтарында нәсілдік қақтығыстар болды. Үкімет Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейін афроамерикандықтарды революциялық әрекеттерге итермелеуі мүмкін деп қорқып, әскери барлау қызметіне майор Уолтер Лавингке Гарвиді тергеуді тапсырды. Лавингтің баяндамасында Гарви «өте қабілетті жас адам» екені және «шебер үгіт-насихатты» таратып жатқаны айтылды. Тергеу бюросының бастығы Дж. Эдгар Гувер Гарвиді саяси тұрғыдан қауіпті деп танып, оны АҚШ-тан депортациялау керек деп шешті, оның есімін алдағы Палмер рейдтерінде нысанаға алынатын адамдардың тізіміне қосты. Депортацияны бекіту үшін Тергеу бюросы Гарвидің атын Луис Ф. Пост басқаратын Еңбек департаментіне ұсынды, бірақ Посттың департаменті Гарвиге қарсы айыптаулардың дәлелденбегенін айтып, бұл іске қатысудан бас тартты.

Жетістіктер мен кедергілер

UNIA тез өсті және 18 айдан астам уақыт ішінде АҚШ-тың 25 штатында филиалдары болды, сондай-ақ Батыс Үндістанда, Орталық Америкада және Батыс Африкада бөлімшелері құрылды. Гарви 1919 жылдың маусымында оның екі миллион мүшесі бар екенін мәлімдеді, бірақ бұл саны әдетте асыра айтылатын. Ол жақсы орналасқан Ұлттық Түсті Жұмысшылар Қауымдастығынан (NAACP) кіші болды, бірақ екі ұйымның мүшелері арасында белгілі бір байланыс болды. NAACP және UNIA әртүрлі тәсілдерді ұстанды: NAACP көп нәсілді ұйым болып, нәсілдік интеграцияны қолдады, ал UNIA тек қара нәсілді мүшелік саясатын ұстанды. NAACP афроамерикалықтардың «талантты ондығына» – дәрігерлерге, заңгерлерге және мұғалімдерге назар аударды, ал UNIA өз қатарына кедей адамдар мен афро-карибтік көшіп келгендерді қабылдады, жаппай ұйым ретінде бейнелеуге тырысты. Өз көзқарастарын кең аудиторияға жеткізу үшін Гарви Харлемді аралап жүргенде мегафон арқылы лозунгтар айқайлады. UNIA мен NAACP арасында шиеленіс болды және NAACP жақтастары Гарвиді АҚШ-тағы нәсілдік интеграцияға қол жеткізуге жасаған тырыстарына кедергі келтірді деп айыптады. Гарви NAACP жетекшісі У.Е.Б. Дю Бойсты сынайтын, оны «ақтардың жалақысымен қамтылған реакционер» деп атады. Дю Бойс Гарвиді демагог деп есептегендіктен, оны елемеуге тырысты, бірақ сонымен бірге оның қозғалысы туралы мүмкіндігінше көп білуге ниеттенді. 1921 жылы Гарви екі рет Дю Бойске хабарласып, UNIA басылымдарына материал беруді сұрады, бірақ ұсынысы қабылданбады. Олардың қарым-қатынасы шиеленісті болды; 1923 жылы Дю Бойс Гарвиді «кішкентай, семіз қара адам, келбетсіз, бірақ ақылды көздері мен үлкен басы бар» деп сипаттады. 1924 жылы, тарихшы Колин Грант айтқандай, екеуі бір-бірін жек көретін. UNIA 56-шы Батыс 135-ші көшеде мейрамхана мен балмұздақ салон ашты, сондай-ақ шляпа сататын мода дүкенін іске қосты. UNIA арқылы түскен табыс артып, Гарви 238-ші Батыс 131-ші көшедегі жаңа тұрғын үйге көшті; 1919 жылы жас, орта тапқа жататын ямайкалық мигрант Эми Жак оның жеке хатшысы болды. UNIA сонымен қатар Гарлемдегі 114-ші Батыс 138-ші көшеде жартылай салынған шіркеу ғимаратын сатып алды, оны Гарви 1916 жылғы Пасха көтерілісі кезінде Дублинде, Ирландияда құрылған «Еркіндік залы» деп атады. Бұл атау Гарвидің ирландиялық тәуелсіздік қозғалысына деген қызығушылығын көрсетті. «Еркіндік залының» салтанатты ашылуы 1919 жылдың шілде айында өтті. Теренс Максуинидің аштық ереуілі кезінде Гарви Максуиниді қолдау үшін ынтымақтық ереуілдерді ұйымдастырды және оның атынан британ үкіметіне үндеу жасады. Гарви сонымен қатар UNIA шерулеріне қатысатын киім киген ерлер тобы – Африка легионын құрды; Легион мүшелерінен құпия қызмет құрылды, ол Гарвиге топ мүшелері туралы ақпарат берді. Легионның құрылуы Тергеу бюросын алаңдатты, олар UNIA-ға кіру үшін алғашқы толық уақытты қара агент Джеймс Вормли Джонсты жіберді. 1920 жылдың қаңтар айында Гарви «Негро фабрикалары лигасы» құрды, оның арқылы азық-түлік дүкендерінің желісін, мейрамхана, бумен кір жуу және баспа үйін ашты. Гранттың сөзіне қарағанда, Гарвидің айналасында UNIA қозғалысында жеке тұлғаға табыну культі пайда болды; оның өмірлік мөлшердегі портреттері UNIA штаб-пәтерінде ілінді және оның сөздерінің фонограф жазбалары мүшелерге сатылды. 1920 жылдың тамызында UNIA Харлемде Қара халықтардың бірінші халықаралық конференциясын ұйымдастырды. Бұл шеруге Либерияның Монровия қаласының мэрі Габриэль Джонсон қатысты. Конференцияға шамамен 25 000 адам Мэдисон Сквер Гарденсқа жиналды. Конференцияда UNIA делегаттары Гарвиді Африканың Уақытша президенті деп жариялады, оған еуропалық отаршылдық билік аяқталған кезде континентте билікті қолға алатын эмиграциядағы үкіметті басқару міндеті жүктелді. Конференцияға келген кейбір батыс африкалықтар бұған ашуланып, осы рөлді афро-жамайкалық емес, туған африкалық атқаруы дұрыс деп санайды. Көптеген адамдар Гарвидің өзіне осы атақты бергені үшін оны сынайды. Конференция содан кейін Африка үкіметінің басқа мүшелерін сайлады, нәтижесінде «Дүниежүзіндегі қара нәсілділердің құқықтары туралы декларация» қабылданды, ол Африкадағы еуропалық отаршылдық билікті айыптады. 1921 жылдың тамызында UNIA «Еркіндік залында» банкет өткізді, онда Гарви әртүрлі қолдаушыларға, соның ішінде Нил ордені және Эфиопия ордені сияқты құрметті атақтарды табыс етті. UNIA африкалық американдық көшіп келгендерді қоныстандыруға болатын жерді қамтамасыз етуді үміттене отырып, Либерия үкіметімен байланыс орнатты. Либерия ауыр қарызға батқан, UNIA Либерияны қайта құруға 2 миллион доллар жинау үшін қайырымдылық науқанын бастады. 1921 жылы Гарви Либерияда афроамерикандықтардың жаппай қоныстану мүмкіндігін бағалау үшін UNIA тобын жіберді. Ішкі жағынан UNIA түрлі дау-жанжалдарды бастан өткерді. Гарви Сирил Бриггсті және Африканың қан бауырларының басқа мүшелерін UNIA-дан шығарды, өзі мен қара социалистік топтар арасындағы қашықтықты арттыруды қалады. «Негро әлемінде» Гарви Бриггсті – аралас текті адамды – қара адам болып көрінетін ақ адам деп айыптады. Бриггс Гарвиге қарсы қылмыстық жала жабу ісін жеңіп шықты. Бұл оның алғашқы және жалғыз ісі болған жоқ; 1919 жылдың шілдесінде Гарви Нью-Йорк округінің прокуратура кеңсесінің көмекші округтік прокуроры Эдвин П. Килрое туралы «Негро әлемінде» жариялаған пікірлері үшін қамауға алынды. Сотқа келген кезде сот Гарви басылған түсініктеме беруді бұйырды.

Адам өлтіруге әрекеттену, неке және ажырасу

1919 жылдың қазан айында «Негр әлемінің» жартылай штатты сатушысы Джордж Тайлер UNIA кеңсесіне кіріп, Гарвиге Килроу «оны жібергенін» айтты және Гарвиді өлтіруге тырысты. Гарвиге .38 калибрлі револьверден төрт рет оқ атылды, оң аяғы мен бас терісіне екі оқ тиді, бірақ ол аман қалды. Тайлер көп ұзамай ұсталды, бірақ Гарлем түрмесінің үшінші қабатынан секіріп, өзіне-өзі қол жұмсады; ол Гарвиді неге өлтіргісі келгені ешқашан анықталған жоқ. Гарви жараларынан тез жазылып, бес күннен кейін Филадельфияда қоғамдық сөз сөйледі. Ол кісі өлтіруге талпынғаннан кейін Гарви Марселлус Стронгты күзетші ретінде жалдады. Оқиғадан кейін Гарви Эми Эшвудқа үйлену ұсынысын жасады, ол келісті. Рождество күні олар жеке католиктік той жасады, содан кейін Либерти залында 3000 UNIA мүшесі қатысқан үлкен салтанатты мереке өтті. Жак Ашвудтың құрметті қонағы болды. Тойдан кейін Гарви Эшвудтың пәтеріне көшті. Жаңа үйленген жұбайлар екі апталық бал айына Канадаға сапар шекті, оларға Жак сияқты UNIA өкілдерінің кішкентай тобы еріп жүрді. Ол Монреальде екі рет, Торонтода үш рет сөз сөйледі. Гарлемге оралғаннан кейін, жұбайлардың некесі тез шиеленісті. Эшвуд Гарвидің Жакпен жақындасуына наразылық білдірді. Гарви әйелінің, әсіресе оның ішімдік ішуіне және басқа ер адамдармен араласуына бақылау жасай алмағанына ашуланды. Ол жүкті болды, бірақ бала одан емес болуы мүмкін еді; ол бұл туралы оған айтпады, жүктілік түсікпен аяқталды. Некеге тұрғаннан кейін үш ай өткен соң Гарви Эшвудтың неке адалдығын бұзуы және оның некеге тұруға «алдау мен жасыруды» пайдаланғаны туралы негізде неке бұзуды сұрады. Ол тастап кеткені үшін қарсы талап айтты, аптасына 75 доллар алимент талап етті. Сот бұл соманы қабылдамады, Гарвиге аптасына 12 доллар төлеуді бұйырды. Ол оған ажырасуға рұқсат бермеді. Сот процесі екі жылға созылды. Енді ажырасып, Гарви Жак пен Генриетта Винтон Дэвиспен 129-шы көшедегі пәтерге көшті, бұл сол кезде әлеуметтік дау тудыруы мүмкін еді. Кейінірек оған апасы Индиана мен күйеуі Альфред Пирт қосылды. Ал Эшвуд Гарлем Ренессансы кезінде лирик және мюзиклдердің музыкалық режиссері болды.

Қара жұлдыз желісі

56-шы Батыс 135-ші көшесінен UNIA Black Star Line жаңа бизнесі үшін акциялар сата бастады. Теңіз өнеркәсібінде ақтардың үстемдігіне қарсы тұру үшін Black Star Line компаниясы White Star Line компаниясының атын үлгі етіп алды. Гарви Африка мен Америка арасында қатынайтын кеме және жолаушылар тасымалы желісін құруды жоспарлады, ол қара нәсілділерге тиесілі болып, қара нәсілділер жұмыс істейтін және қара нәсілді клиенттер пайдаланатын болар еді. Ол жобаны африкалық американдықтардан 2 миллион доллар көмек жинап іске қосуға болады деп ойлады. Компания акцияларын сатып алмаған кез келген қара нәсілді адам "күресіп жатқан Эфиопияға сатқыннан да жаман болады" деп ашық мәлімдеді. Гарви компанияны тіркеді, содан кейін кеме сатып алуға кірісті. Көптеген африкалық американдықтар компания акцияларын сатып алуды өздерінің болашағына инвестиция ретінде қарастырып, зор мақтаныш сезімдерін білдірді; Гарви компания пайда таба бастағанда, олар өздерінің инвестицияларынан айтарлықтай қаржылық үлкен пайда көретінін уәделеді. Осы акцияны жарнамалау үшін ол Вирджинияға, содан кейін 1919 жылдың қыркүйегінде Чикагоға сапар шекті, онда оны UNIA-ның тағы жеті мүшесі ертіп жүрді. Чикагода ол лицензиясыз акция сатуға тыйым салатын "Көк аспан заңдарын" бұзғаны үшін тұтқындалып, айыппұл төледі. Ақша түсімі артуына байланысты үш адамнан тұратын аудит комиссиясы құрылды, ол UNIA қаражатының дұрыс есептелмегенін және компанияның кітаптарының теңгерілмегенін анықтады. Бұдан кейін Black Star Line компаниясы директорлары арасында сенімсіздік туды, Гарви екеуін – Ричард Э. Уорнер мен Эдгар М. Грейді қызметтен босатып, келесі UNIA отырысында оларды жария түрде сөккенімен аяқталды. Адамдар акция сатып алуын жалғастырды және 1919 жылдың қыркүйегіне қарай Black Star Line компаниясы акция сатудан 50 000 доллар жинады. Осылайша ол 30 жыл бұрын салынған SS Yarmouth атты ескі кемені сатып алуға мүмкіндік алды. Кеме 31 қазанда Хадсон өзенінде салтанатты түрде суға жіберілді. Компания кемеге жеткілікті білікті қара нәсілді теңізшілерді таба алмады, сондықтан оның бас инженері мен бас офицері ақтар болды. Кеменің алғашқы бағыты Кубаға, содан кейін Ямайкаға, ал одан Нью-Йоркке қайту болды. Бірінші сапардан кейін Yarmouth кемесінде көптеген ақаулар табылды және Black Star Line компаниясы жөндеуге 11 000 доллар төлеуге мәжбүр болды. Екінші сапарында, Кариб теңізіне бағыт алғанда, кеме кетіп қалғаннан кейін көп ұзамай жаман ауа-райына тап болды және оны жағалау күзеті Нью-Йоркке сүйреп әкетуге мәжбүр болды. Гарви 1920 жылдың ақпанына дейін екінші кеме алуды және іске қосуды жоспарлады, Black Star Line SS Shady Side деп аталатын желкенді кемеге 10 000 доллар (~$ in) аванс төледі. 1920 жылдың шілдесінде Гарви Black Star Line хатшысы Эдвард Д. Смит Грин мен оның капитаны Джошуа Кокбернды жұмыстан босатты; соңғысы сыбайлас жемқорлыққа қатысқан деп айыпталды. 1922 жылдың басында Yarmouth металл терісі үшін сатылып, Black Star Line компаниясына бастапқы сатып алу бағасының жүзден бір бөлігінен де аз пайда әкелді. 1922 жылдың күзінде Black Star Line құлаған кезде тозған пароход Shady Side Нью-Джерсидегі Форт-Лидің лайлы жерлерінде тасталды. 1921 жылы Гарви Кариб теңізіне жаңадан сатып алынған Black Star Line кемесімен сапар шекті. Ямайкада ол оның тұрғындарын артта қалған деп сынап, "негрлер әлемдегі ең жалқау, ең бейжай және бей-жай адамдар" деді. Оның Ямайкадағы пікірлері көптеген жауларды тудырды, олар оны бірнеше жағынан сынады, соның ішінде ол өзінің кедей әкесін қайыршылық үйде өлдіруге тастап кеткенін айтты. Гарви мен оның сыншылары арасындағы шабуылдар The Gleaner басылымында жарияланған хаттарда пайда болды. Ямайкадан Гарви Коста-Рикаға сапар шекті, онда United Fruit Company оның ықыласына ие болу үмітімен ел бойынша тасымалдауды ұйымдастырды. Ол жерде ол президент Хулио Акостамен кездесті. Панамаға келгеннен кейін, өзінің алғашқы сөздерінің бірінде, Альмирантеде, жарнамаланған кіру бағасын екі еселенгеннен кейін оны әуре етті; оның жауабы - көпшілікті "білімсіз және әдепсіз негрлер тобы" деп атады. "Сіздердің қайда екендеріңізге таң қалмаймын және менің тарапымнан сіздер осы жерде қала беріңіздер" деді ол. Панама қаласында оны жылы қарсы алды, содан кейін ол Кингстонға аттанды. Сол жерден ол АҚШ-қа қайтуға тырысты, бірақ бірнеше рет визадан бас тартты. Бұл тек ол тікелей Мемлекеттік департаментке хат жазғаннан кейін ғана берілді.

Қылмыстық айыптаулар: 1922-1923

1922 жылдың қаңтар айында Гарви тұтқындалып, пошта алаяқтығымен айыпталды. Ол Black Star Line компаниясына әлі тиесілі емес Orion кемесінің акцияларын сатуды жарнамалаған. Ол 2500 доллар көлемінде кепілдікпен босатылды. Хувер мен BOI соттауды қамтамасыз етуге мүдделі болды; олар сондай-ақ Black Star Line акционерлерінен шағымдар алды, олар мәселені одан әрі тергеуді қалады. Гарви өзіне тағылған айыптарға қарсы сөйледі, бірақ кінәні мемлекет емес, қарсыласы афроамерикандық топтарға жатқызды. UNIA-ның бұрынғы наразы мүшелерін айыптаумен қатар, Liberty Hall сөйлесінде ол NAACP-тың оны түрмеге қамау үшін жасаған қастандық артында тұрғанын айтты. Баспасөз бұл айыптаманы қабылдап, Гарвиді афроамерикандықтарды алдаған алаяқ ретінде көрсетті. Тұтқындалғаннан кейін Гарви BSL қызметі тоқтатылатынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ батыс және оңтүстік штаттарға сапар жоспарлады, оның ішінде Лос-Анджелестегі шеруді де ұйымдастырды, мақсаты UNIA-ның Калифорния филиалының мүшелерін қайтару болды, олар жақында тәуелсіздік алып, бөлініп кеткен еді. 1922 жылдың маусым айында Гарви Атлантадағы Ку-Клукс-Клан кеңсесінде Кланның уақытша императоры Эдвард Янг Кларкпен кездесті. Гарви сол кездесуге дейін бірнеше отты сөздер айтты; кейбіреулерінде ол Джим Кроу заңдары үшін ақтарға алғыс айтты. Гарви бір рет былай деді: Мен Кланды, англосаксондық клубтарды және ақ американдық қоғамдарды, қара нәсілділерге қатысты, барлық екі жүзді ақтардан гөрі нәсілдің жақсы достары деп санаймын. Мен адалдық пен әділдікті бағалаймын. Егер қаласаңыз, мені клан мүшесі деп атаңыз, бірақ, әлеуеттік тұрғыдан, әрбір ақ адам қара нәсілділермен әлеуметтік, экономикалық және саяси бәсекелестікте болғанда клан мүшесі болып табылады, және жалған сөйлеудің қажеті жоқ. Гарвидің ККК-мен кездесуі туралы жаңалықтар тез тарады және көптеген афроамерикандық газеттердің бірінші бетінде жарияланды, бұл кеңінен наразылық тудырды. Кездесу туралы хабарлар белгілі болған кезде, афроамерикандықтар арасында үлкен таңғалу мен ашу орын алды; Грант бұл оның танымалдылығындағы маңызды өзгеріс екенін атап өтті. Бірнеше көрнекті афроамерикандықтар – Чандлер Оуэн, А. Филип Рэндольф, Уильям Пикенс және Роберт Багналл – бұл жайттан кейін «Гарви кетісі керек» науқанын бастады. Бұл сыншылардың көпшілігі Гарвидің ямайкалық тегін атап, кейде оның депортациясын талап етіп, нативистік идеяларды пайдаланды. Пикенс және Гарвидің басқа да бірнеше сыншылары Гарвейлерден қорқыту алғанын және кейде оларға физикалық шабуыл жасалғанын мәлімдеді. Рэндольф пошта арқылы ККК-дан Гарвиді сынға алуды тоқтатып, UNIA-ға қосылуды талап ететін хат пен бірге кесілген қол алғанын хабарлады. 1922 жылы Гарвиге де сәттілік келді. Ол елдің алғашқы қара пилоты Хуберт Фонтлерой Джулианды UNIA-ға қосылып, оның беделін арттыру үшін әуеде трюктер жасауға шақырды. Топ сондай-ақ Батыс 136-шы көшедегі UNIA басқаратын Филис Уитли қонақ үйінен Букер Т. Вашингтон университетін ашты. Ол сондай-ақ Ұлттар Лигасына UNIA делегациясын жіберуге қол жеткізіп, топты Женевада өкілдік ету үшін бес мүше жіберді. Гарви сондай-ақ хатшысы Жакқа үйленуді ұсынды. Ол кейіннен былай деді: «Мен сүйіспеншілік үшін үйленбедім. Мен Гарвиді сүймедім. Мен оған дұрыс деп ойлағандықтан үйлендім». Олар 1922 жылдың шілдесінде Балтиморда үйленді. Ол оның сөздерінің кітабын жариялауды ұсынды; ол Маркус Гарвидің философиясы мен пікірлері деген атпен жарық көрді, бірақ сөздер көбірек қоздырғыш материалды алып тастау үшін өңделді. Сол жылы UNIA Daily Negro Times атты жаңа газет шығарды. 1922 жылдың тамызында өткен UNIA съезінде Гарви UNIA-ның бірнеше жоғары лауазымды тұлғаларын, соның ішінде Адриан Джонсон мен Дж.Д. Гибсонды импичментке шақырды және UNIA кабинетін ұйымның мүшелері емес, тікелей өзі тағайындауы керектігін мәлімдеді. Олар орнынан түсуден бас тартқан кезде, ол UNIA басшысы және Африканың уақытша президенті лауазымынан кетті, бұл олардың өздерінің отставкаға кетуін мәжбүрлеу үшін жасалған әрекет болуы мүмкін. Содан кейін ол тағы бір жоғары лауазымды мүше, пастор Джеймс Эйсонды ашық сынға алып, оны UNIA-дан шығарып салды. Эйсон кеткеннен кейін Гарви кабинет мүшелерінің барлығын отставкаға кетуге шақырды; олар солай етті, содан кейін ол ұйымның басшысы ретінде өз рөлін қайтадан бастады. Қыркүйек айында Эйсон UNIA-ға қарсыласатын Универсалды негрлік одақты (Universal Negro Alliance) құрды. 1923 жылдың қаңтарында Эйсон Жаңа Орлеанда Гарвейлермен өлтірілді. Хувер бұл өлтіруді UNIA-ның жоғары лауазымды мүшелері тапсырған деп күдіктенді, бірақ Гарви бұл туралы мәлімдеме жасады. Ол Эйсонның кісі өлтірушілері үшін қорғау қорын құрды. Қырғыннан кейін сегіз көрнекті афроамерикандықтар Гарвиді «барлық ақтарға деген сенімсіздік пен жек көруді қаралар арасында үздіксіз және табанды түрде таратуға тырысқан ашкөз демагог» деп айтқан қоғамдық хатқа қол қойды. Олар Бас прокурор Гарвиге қарсы қылмыстық іс қозғап, UNIA-ны таратуға шақырды. Гарви ашуланып, оларды «негрлер тобының жасаған ең үлкен сатқындық пен зұлымдық» деп айыптады. Оларды шабуылдайтын памфлетте ол олардың нәсілдік тегіне назар аударды, сегіз адамды «дерлік барлығы окторон және квадрон» деп мазақтады. Дю Буа (сегіз адамның арасында болмаған) Гарвидің АҚШ-тағы қызметіне сын айтқан мақала жазды. Гарви Дю Буаға «Қара халықты жек көретін», «өз тамырындағы қара қанның әр тамшысына қайғы жеккен бақытсыз мулат» деп жауап берді.

Сот: 1923 жыл

1923 жылдың мамыр айында сот процесі кем дегенде үш рет кешіктіріліп, соңында Гарви мен тағы үш айыпталушы пошта арқылы алаяқтық жасады деген айыппен сотқа келді. Сот отырысын Джулиан Мак басқарды, бірақ Гарви оның таңдалуына наразы болды, себебі Макты NAACP-тің жақтасы деп есептеді. Сот басталғанда Гарвидің адвокаты Корнелиус Макдугальд оны ең төменгі жаза алу үшін кінәсін мойындауға көндіруге тырысты, бірақ Гарви бас тартты, Макдугальдты қызметтен босатып, сотта өзін өзі қорғауға шешім қабылдады. Сот бір айдан астам уақытқа созылды. Барлық уақыт бойы Гарви заң білімі жетіспеуіне байланысты қиындықтарға тап болды. Үш сағаттық қорытынды сөзінде ол өзін UNIA мен Black Star Line компаниясына барлық проблемаларды тудырған, білімі жетпейтін және ұрлыққа бейім қызметкерлермен қоршалған, өзімшіл көшбасшы ретінде көрсетті. 18 маусымда қазылар алқасы үкімді талқылау үшін бөлмеге кетіп, он сағаттан кейін қайта оралды. Олар Гарвиді кінәлі деп таныды, ал оның үш серігін кінәсіз деп таныды. Гарви үкімге ашуланып, сот залында айқай-шу шығарып, судья мен округтік прокурорды «нағыз лас еврейлер» деп атады. Сот үкімін күтіп отырғанда ол The Tombs түрмесінде қамауда болды және үкімге еврейлік сыныптың кінәлі екенін айтты; бұған дейін ол ешқашан антисемиттік көзқарастарды білдірмеген және сионизмді қолдаған. Сотталу кезінде Мак Гарвиді бес жылға бас бостандығынан айырып, 1000 доллар айыппұл салды. Сол кездегі ұқсас қылмыстар үшін берілген жазалармен салыстырғанда, бұл жазаның қаталдығы Гарвидің антисемиттік айқайына жауап ретінде болуы мүмкін. Ол олардың саяси көзқарастарына байланысты, бір жыл бұрын Ку-Клукс-Кланның уақытша басшысымен кездескеніне байланысты олардың бұрыс пікірде болғанын сезінді. Үкім шығарылғаннан кейін бір апта өткен соң 2000 Гарвейші наразылық білдірушілер Либерти-холлда жиналып, Гарвидің сотталуын әділетсіздік деп айыптады. Бірақ Гарви түрмеге қамалғаннан кейін UNIA мүшелерінің саны азая бастады және Кариб теңізі аймағы мен афроамерикалық мүшелері арасында алауыздық күшейді. Түрмеде отырып, Гарви өзінің кінәсін мойындағандарға қарсы хаттар мен мақалалар жазуын жалғастырды, көбінесе NAACP-ті сынады.

Кепілмен босатылған: 1923-1925

Қыркүйек айында судья Мартин Мантон Гарвиге 15 000 доллар көлемінде кепілдік берді, оны UNIA толыққанды жинады, ол өзінің сот үкімін қайта қарауға шағымданып өтінді. Тағы да бос адам болған соң, ол АҚШ-та саяхаттап, Тускеги институтында лекция оқыды. Осы сапарда сөйлеген сөздерінде ол Африкаға көшіп-қону арқылы нәсілдік сегрегацияның қажеттігін қайта-қайта баса көрсетті, АҚШ-ты "ақ адамдардың елі" деп атады. Ол KKK-мен болған кездесуін қорғап, оларды NAACP-қа қарағанда "негрлерге қатысты мақсаттарының адалдығы" жағынан жоғары бағалады. Бұрын партиялық саясатқа қатысудан сақтанғанмен, ол алғаш рет UNIA-ны сайлауда кандидаттарды ұсынуға шақырды, көбінесе оларды NAACP қолдаған кандидаттарға қарсы қойып, қара нәсілділердің көп тұратын аймақтарда. 1924 жылдың ақпан айында UNIA Либерияға 3000 афроамерикалық мигранттарды әкелу жоспарларын ұсынды. Либерия президенті Чарльз Д. Б. Кинг оларға үш колония үшін жер бөліп беретініне уәде берді. Маусым айында UNIA-ның техникалық мамандары осы колонияларды дайындау жұмыстарын бастау үшін жіберілді. Либерияға келген соң, олар тұтқындалып, дереу елден шығарылды. Сонымен қатар, Либерия үкіметі өз еліне американдықтардың қоныстануына рұқсат бермейтінін жариялаған баспасөз хабарламасын шығарды. Гарви Либерия үкіметінің ұстанымының өзгеруіне Дю Буасты кінәлады, өйткені ол бұрын елде болған және билеуші элитамен байланысы бар еді; Дю Буас бұл айыптауды жоққа шығарды. Кейінірек жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, Кингтің UNIA командасына берген уәдесіне қарамастан, Либерия үкіметі афроамерикалықтардың қоныстануына ешқашан рұқсат беруді көздемеген, өйткені бұл олардың шекарасындағы британдық және француз колонияларымен қарым-қатынасқа зиян келтіріп, олардың саяси шиеленістерден қорқуына себеп болар еді. UNIA Брюстің қайтысымен тағы да кері соққыға ұшырады; ұйым Либерти залында өткен рәсіммен аяқталатын қабірге қойғызу шеруін ұйымдастырды. Қосымша қаржыға мұқтаж болғандықтан, "Негр әлемі" газеті ұзақ жылдар бойы сақтаған терісін ағарту және шашын түзеу өнімдеріне жарнамалауға тыйымды алып тастады. Қосымша кірістер Black Star Line компаниясына 1924 жылдың қазан айында SS General G W Goethals атты жаңа кеме сатып алуға мүмкіндік берді. Кейін ол SS Букер Т. Вашингтон деп қайта аталды.

Түрмеде отырған жылдары: 1925-1927

1925 жылдың басында АҚШ-тың апелляциялық соты алғашқы сот шешімін күшінде қалдырды. Гарви сол кезде Детройтте болды және Нью-Йоркке қайтып бара жатқан пойызға отырғанда тұтқындалды. Ақпан айында ол Атланта федералдық түрмесіне жеткізіліп, онда қамалды. Түрмеге қамалғаннан кейін, оны тазалау жұмыстарына міндеттеді. Бір рет ол ақ түрме қызметкерлеріне көрсеткен сыпайылықсыздығы үшін сөгіс алды. Сол жерде ол созылмалы бронхит пен өкпе инфекциясымен ауырып, денсаулығы нашарлады. Екі жыл түрмеде отырған соң, ол тұмаумен ауруханаға түсті. Гарвиге ЮНИА мүшелері мен әйелі үнемі хат жазып тұрды, ол да үш апта сайын оны келіп көрді. Оның қолдауымен ол өзінің жинақталған сөздерінен тағы бір кітап – «Философия және пікірлер» жинағын дайындады; олардың көпшілігі ақ адамдарға қарсы зорлық-зомбылықты қолдану туралы ынталандыратын сөздерді алып тастау арқылы өңделді. Ол сондай-ақ «Маркус Гарвидің толғаныстары» атты кітапты жазды, оның атауы Маркус Аврелийдің «Толғаныстарына» сілтеме жасайды. Түрмеден Гарви ақ сепаратист белсенділерімен, мысалы, Ақ Америкалық қоғамның Эрнест Севьер Коксымен және Американың англосаксондық клубтарының Джон Пауэллмен хат аласып тұрды; соңғысы Гарвиді түрмеде кездестірді. Гарви түрмеде отырған кезде Эшвуд оның әйелінен ажырасуына қатысты сот процесін бастады. Егер ажырасу заңсыз деп табылса, оның Жакпен некесі де жарамсыз болар еді. Сот Гарвидің пайдасына шешім шығарып, оның ажырасуының заңдылығын мойындады. Гарвидің болмауына байланысты Уильям Шеррилл ЮНИА-ның уақытша басшысы болды. Ұйымның қаржылық қиындықтарын шешу үшін ол Либерти-холлды қайтадан ипотекаға беріп, қарыздарын төледі, содан кейін SS Букер Т. Вашингтонды ЮНИА төлеген бағасының төрттен біріне сатуға мәжбүр болды. Гарви бұған ашуланып, 1926 жылдың ақпан айында «Негро әлеміне» хат жазып, Шерриллдің басшылығына наразылығын білдірді. Түрмеден ол Детройтте ЮНИА-ның төтенше съезін ұйымдастырды, онда делегаттар Шерриллді қызметтен босатуға дауыс берді. Шерриллдің жақтастары содан кейін Либерти-холлда қарсы съезге жиналды, бұл ұйымдағы алауыздықтың күшеюін көрсетті. Кейінгі сот шешімі Либерти-холлға иелік еткеннің орталық ЮНИА басшылығы емес, Шерриллдің бақылауындағы ЮНИА-ның Нью-Йорк филиалы екенін анықтады. Қаржылық проблемалар жалғасты, нәтижесінде Либерти-холл бірнеше рет қайтадан ипотекаға беріліп, содан кейін сатылды. Бас прокурор Джон Сарджент Гарвиді босатуды талап ететін 70 000 қол қойылған петицияны алды. Сарджент президент Кальвин Кулиджге афроамерикандықтар Гарвидің түрмеде отыруын оларды алдаған адамға жасалған әділдік емес, «жарқын болашаққа ұмтылған расаға жасалған қанаушылық актісі» деп қарастыратынын ескертті. Ақырында Кулидж үкімді 1927 жылдың 18 қарашасында тоқтатуға келісті. Бірақ Гарви босатылғаннан кейін бірден елден шығарылуы керек екенін талап етті. Босатылғаннан кейін Гарви пойызбен Нью-Орлеанға жеткізілді, онда 3 желтоқсанда оны мыңға жуық жанкүйерлер SS Saramaca кемесіне шығарып салды. Кеме содан кейін Панамадағы Кристобальға тоқтады, онда оны жақтастары қарсы алды, бірақ билік оның жағаға түсуіне рұқсат бермеді. Содан кейін ол SS Santa Maria кемесіне ауысып, Ямайканың Кингстон қаласына барды.

Ямайкаға оралу: 1927-1935

Кингстонда Гарвиді қолдаушылар күтіп алды. UNIA мүшелері оған Ямайкаға қоныстануға көмектесу үшін 10 000 доллар жинады, ол осы ақшаға элиталық ауданда үлкен үй сатып алып, оны «Сомали соты» деп атады. Оның әйелі оған қосылғанға дейін оның 18 000 кітап пен жүздеген антиквариаттан тұратын мүліктерін жіберді. Ямайкада ол сөздерін жалғастырды, соның ішінде Кингстондағы ғимаратты «Бостандық залы» деп атады. Ол афро-ямайкалықтарды өмір сүру деңгейін көтеруге және аралға көшіп келген қытай және сириялық иммигранттарға қарсы күресуге шақырды. Осы уақытта АҚШ-тағы UNIA-ны Э. Б. Нокс басқарды; ол Гарвимен кездесу үшін Ямайкаға шақырылды, себебі UNIA-дан бөлініп кеткен топтың басшысы Лаура Кофей қаза тапқаннан кейін ұйым одан әрі жаман атқа ие болды. Гарви Орталық Американы аралап саяхаттауға тырысты, бірақ аймақтың әртүрлі басшылары оны бұзылғандыққа ұқсатып, жолын тосқандықтан үмітіне жетпеді. Оның орнына, ол сәуір айында Англияға барып, Лондонның Батыс Кенсингтонында төрт айға үй жалдады. 1928 жылдың 6 маусымында ол Корольдік Альберт залында сөз сөйледі. Сол жылы ол әйелімен бірге Парижге сапар шекті, онда ол қара баспасөздің La Dépêche Africaine газетінің кеңсесінде кеңсесі болды және Швейцарияға аттанғанша Club du Fauborg клубында сөйледі. Содан кейін олар Канадаға барды, онда Гарви сөз сөйлеуге тыйым салынғанша бір түн қамауға алынды. Кингстонда UNIA Cross Roads-тағы Edelweiss Park-ты сатып алып, оны жаңа штаб-пәтері етіп бекітті. Олар онда конференция өткізді, оны қала бойынша өткен шерумен ашты, оған ондаған мың адам куә болды. Edelweiss Park-та UNIA спектакльдер де қоюға бастады. Олардың бірі, Гарви жазған «Африка патшасының таж киюі» атты пьеса 1930 жылдың тамызында қойылды. Оның сюжеті Суданның ханзадасы Куджоудың таж киюіне арналған, бірақ сол жылы Эфиопияның Хайле Селассие таж киюіне де сілтеме жасады. Ямайкада Гарви өзінің немере қызы Рутқа де-факто әке болды, өйткені оның әкесі жақында қайтыс болған. 1930 жылдың қыркүйегінде оның тұңғыш ұлы Маркус Гарви III дүниеге келді, үш жылдан кейін екінші ұлы Джулиус туды. Кингстонда Гарви қалалық кеңеске сайланып, елдегі алғашқы саяси партияны – Халықтық саяси партияны (ХСП) құрды, оның көмегімен алдағы заң шығарушы кеңес сайлауына қатысуды жоспарлады. 1929 жылдың қыркүйегінде ол 1500 қолдаушысы алдында сөз сөйлеп, ХСП манифестін жариялады, онда жер реформасы жалға алушы фермерлерге пайда әкелу, конституцияға ең төменгі жалақы енгізу, Ямайканың алғашқы университеті мен опера театрын салу және сыбайлас жемқор судьяларды соттан алуға арналған заң жобасы кірді. Соңғы саясат Гарвиге сот жүйесін қорлау және оған қоғамдық сенімді жою айыбын тақты. Ол кінәсін мойындап, үш айға Испания қаласының түрмесіне қамалып, 100 фунт стерлинг айыппұл төледі. Түрмеде отырғанда Гарвиді басқа кеңесшілер Кингстон кеңесінен шеттетуге ұйғарды. Гарви ашуланып, оларға қарсы мақала жазып, Blackman журналында жариялады. Осының салдарынан ол бүлікшілдік қылмысы үшін айыпталып, сотталып, алты айға түрмеге жабылды. Кейін оның үкімі апелляциялық сотта жоққа шығарылды. Содан кейін ол Сент-Эндрю округіндегі заң шығарушы жиналысқа ХСП атынан үгіт жүргізіп, 915 дауыс жинады, бірақ Джордж Сеймур Джонсқа жеңіліп қалды. Ұлы депрессия кезінде қаржылық қиындықтарға тап болған Гарви аукционда жұмыс істей бастады, ал 1935 жылы бұл жұмысты әйелі жинаған ақшамен толықтырды. Ол үйін және жеке мүлкін қайта ипотекаға берді, ал 1934 жылы Edelweiss Park ипотекаға алынып, аукционға сатылды. Ямайкадағы өмірден қанағаттанбаған Гарви 1935 жылдың наурыз айында «Тилапа» кемесімен Лондонға көшуді шешті. Лондонға келгеннен кейін ол достасы Эми Бейлиге «Мен Ямайкадан сындырылған адам ретінде кеттім, рухым, денсаулығым және қалтам сындырылды және мен ешқашан, ешқашан, ешқашан қайтпаймын» деді.

Лондондағы өмір: 1935-1940

Лондонда Гарви UNIA-ны қайта құруға тырысты, бірақ қалада басқа қара белсенділер тобының күшті бәсекелестігін байқады. Ол Батыс Кенсингтондағы Бомонт даңғылында UNIA-ның жаңа штаб-пәтерін құрды және «Black Man» атты жаңа айлық журналды жариялады. Гарви Хайд-парктегі Сөз сөйлейтін орынға қайта оралды. Ол көпшілік алдында сөйлегенде, консервативті ұстанымдары үшін социалистер оны жиі сынға алды. Парламент мүшесі болуға да үміттенді, бірақ бұл жоспарлары іске аспады. 1935 жылы Италия Эфиопияға шабуыл жасағанда Екінші Итало-Эфиопия соғысы басталды. Гарви итальяндықтарды айыптады және Хайле Селассиенің үкіметін жоғары бағалады. Алайда, қазан айында ол Селассиені сынап, Эфиопияның соғыстағы сәтсіздігіне оның дайынсыздығын жапты. Селасси өз елінен қашып, Ұлыбританияға келгенде, Гарви Уотерлоо станциясында оны қарсы алуға келген қара делегаттардың қатарында болды, бірақ оны қабылдамады. Осыдан кейін ол Селассиеге ашық жаулық танытып, оны «құлдар мен шаруаларды жек көретін феодал монарх» және «өзін құтқару үшін елінен қашқан қорқақ» деп сипаттады. Гарвидің Селассиеге қарсы айқай-шулы сынауы оны қара белсенділер қауымынан оқшаулады – оның ішінде көптеген гарвейшілер де болды, олардың көпшілігі Селассиені Эфиопияның отаршылдыққа қарсы күресінің символы ретінде қолдады. 1937 жылдың маусым айында Гарвидің әйелі мен балалары Англияға келді, ал балалары Кенсингтон бағындағы мектепке жіберілді. Содан кейін Гарви Канада мен Кариб аймалында лекция оқып, қаржы жинау сапарына шықты, онда Торонтода өткен UNIA жылдық съезіне қатысты. Тринидадта ол мұнайшылардың жақында өткен ереуілін ашық сынады, бұл оның және Лондонда тұратын екі белгілі тринидадтық марксист, К. Л. Р. Джеймс пен Джордж Падмор арасындағы шиеленісті күшейтті. Лондонға оралғаннан кейін Гарви UNIA штаб-пәтеріне жақын Талгарт-роудтағы жаңа отбасылық үйге көшті. Қоғамдық пікірталастарда Гарви Халықаралық Африкалық қызмет бюросының төрағасы Падмормен бірнеше рет қақтығысты. 1938 жылдың жазында Гарви UNIA-ның келесі конференциясына Торонтоға қайта оралды. Гарви кеткен кезде оның әйелі мен ұлдары Ямайкаға оралды. Дәрігерлер Маркус Гарви III-ті қатты ревматизмге көмектесу үшін жылы климатқа көшіруді ұсынды, бірақ Жак күйеуіне бұл шешім туралы хабарламады. Гарви Лондонға оралғанда, әйелінің шешіміне ашуланды. Гарви барған сайын оқшауланып, UNIA-ның халықаралық мүшелерінің азаюына байланысты қаржысы таусылып барады. Көп жылдан кейін ол Лондонда тұратын Эшвудпен кездесті.

Өлім және жерлеу: 1940 жыл

1940 жылдың қаңтарында Гарви инсульт алды, оның салдарынан денесінің көп бөлігі қозғалмай қалды. Оның хатшысы Дейзи Уайт оның күтімін өз мойнына алды. Осы кезде Падмор Гарвидің қайтыс болғаны туралы қаңқу таратты, нәтижесінде 1940 жылдың мамыр айының соңында көптеген газеттер оның өлімі туралы мерзімінен бұрын хабарлар жариялады, олардың көпшілігін Гарви өзі оқыды. Оның хатшысының айтуынша, ол өлім туралы хабарларды оқыған екінші күні тағы бір ауыр инсульт алды және екі аптадан кейін, 1940 жылдың 10 маусымында 52 жасында қайтыс болды. Оның денесі Батыс Лондонның Кенсал Грин қаласындағы Әулие Мария католик зиратының шіркеуінің катакомбасына жерленді. Гарвидің құрметіне түрлі жоқтау рәсімдері мен естелік шаралар өтті, әсіресе Нью-Йорк пен Кингстонда. Гарлемде аза тұрған адамдардың шеруі оның естелік қызметіне бағытталды. Кейбір Гарвейшілдер Гарвидің қайтыс болғанына сенгісі келмеді, тіпті оның табынындағы денесінің суреттерін көрсеткен кезде де, бұл оның қозғалысын әлсірету үшін жасалған қастандық екенін мәлімдеді. Эшвуд пен Жак екеуі де өздерін «Маркус Гарвидің жесірі» деп таныстырды, ал Эшвуд Гарвидің денесіне бақылау орнату үшін Жакқа қарсы сот процесін бастады. Жазушы Ричард Харт кейінірек оның өлімінен кейін он жыл ішінде Ямайкада Гарвидің есіміне «шындықпен келген культ» қалыптаса бастағанын атап өтті. 1950 жылдары Ямайка саясаткерлері, түрлі идеологиялық бағыттардан шыққандар, оның есімін жиі атады. Кингстонның жылжымайтын мүлік агенті Лесли Александр Гарвидің денесін алып, Ямайкаға қайтаруды ұсынды. Александрдың күш-жігері сәтті аяқталды және 1964 жылы Гарвидің сүйегі эксгумацияланып, Ямайкаға қайтарылды. Денесі Кингстондағы Әулие Троица соборында сақталды, мыңдаған адамдар оны көруге келді. Оның денесі 1964 жылдың 22 қарашасында Король Георг VI ескерткіш паркінде ұлттық батырға лайық салтанатты түрде жерленді, оған көптеген шетелдік дипломаттар қатысты. Г.С. Ходжес жобалаған ескерткіш қара жұлдыз пішіндес көтерілген платформаның ортасында орналасқан қабірден тұрады, бұл символ Гарви жиі қолданған. Оның артында, тік және бұрышты қабырғада Альвин Т. Мариоттың Гарвидің бюсті орналасқан, ол 1956 жылы (оны қайта жерлеуден бұрын) паркеге қосылды және ескерткіш салынғаннан кейін орын ауыстырылды.

Идеология

Идеологиялық тұрғыдан Гарви – қара нәсілшіл болды. Көбінесе африкалық текті қара түсті адамдарды «негр» деп атаған ол және UNIA осы терминді үлкен әріппен жазу қажеттігін талап етті, осылайша сипатталатын адамдарға қадір-қасиет пен құрмет көрсетті. Оның идеяларына түрлі көздер әсер етті. Гранттың сөзіне қарағанда, Гарви Лондонда тұрған кезінде «саяси трактаттарды, әлеуметтік инженерия теорияларын, Африка тарихын және Батыс ағартушылық дәуірін қабылдауға таңғажайып қабілет танытты». Гарви сол кезде кең таралған нәсіл туралы идеялармен танысты; оның нәсіл туралы ойлары Эдвард Уилмот Блайденнің еңбектерінен және Лондондағы Дусе Мохамед Алимен бірлескен жұмысынан күшті әсер алды. 1910-шы жылдардың соңы мен 1920-шы жылдары Гарви Ирландияның тәуелсіздік қозғалысының идеяларына да ықпал етті, ол оларға жандашумен қарады. Ол Ирландияның бағындырылуы мен қара нәсілділердің бүкіл әлемдегі бағындырылуы арасында үлкен параллельдерді көрді және Ирландияның тәуелсіздік көшбасшысы Эмон де Валерамен терең байланыс сезінді. 1922 жылы ол Валераға: «Біз Ирландия Африка әлемдегі негрлер үшін бостандыққа ие болғандай бостандыққа ие болуы керек деп санаймыз. Бос Ирландия үшін күресіңіздер!» деген хабарлама жолдады. Гарви үшін Ирландияның Синн Фэйн және Ирландияның тәуелсіздік қозғалысы оның өзінің қара ұлтшылдық мүддесі үшін үлгі ретінде қызмет етті. 1919 жылдың шілдесінде ол «Негр нәсілінің азаттық құрбанына өз шейіттерін ұсыну уақыты келді, дәл ирландтар Роберт Эмметтен Роджер Касментке дейінгі ұзақ тізімді ұсынғандай» деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ британдық үстемдіктен тәуелсіздік алуды көздеген Үндістанның тәуелсіздік қозғалысына ризашылық білдірді, Махатма Гандиниді «осы заманның ең асыл тұлғаларының бірі» деп сипаттады.

Расалық және нәсілдік сепаратизм

"Бірінші раса" – Гарвейизмде кеңінен қолданылатын нақыл сөз. Гарвидің пікірінше, "әлемдегі ешбір нәсіл басқаларына, тілек білдірген үшін, экономикалық, саяси және әлеуметтік жағдайларда әділдік танытпайды", керісінше, әрбір нәсілдік топ өз мүддесін қорғайды және 20 ғасырдың американдық ұлтшылдығындағы "қорыту қазаны" тұжырымын қабылдамайды. Ол прогрессивтік қозғалыстың афроамерикалықтардың әлеуметтік және саяси құқықтары үшін күресуіне қарсы болды, бұл күшсіз және заңдар еуропалық американдықтардың түбіндегі нәсілдік көзқарасын өзгерте алмайды деп сақты. Ол АҚШ-тың еуропалық американдық халқы Дю Бойс сияқты белсенділердің жақтаған әлеуметтік интеграциясына ешқашан төзбейтінін айтты, себебі мұндай интеграцияға бағытталған күш-жігер қараларға қарсы тәртіпсіздіктер мен линчтерге әкеледі деп сенді. Ол АҚШ-тың ақтардың елі екенін ашық мойындады және афроамерикалықтар онда теңдік күтуі керек деп ойламайтын. Сондықтан ол елде тұратын әртүрлі нәсілдердің әлеуметтік және экономикалық интеграциясына қарсы болды. Гарвейизм ақтардың қараларға нәсілдік теңдікке жетуде көмектесуге міндетті емес екенін, соңғылары өз күштерімен алға жылжуы керек екенін қабылдады. Ол нәсілдік сепаратизмді жақтады, бірақ қаралардың жоғарылығына сенбеді. Ол сондай-ақ қаралар арасындағы еуроцентризмге негіделген сұлулық стандарттарына қарсы болды, оларды қаралардың өздеріне деген құрметіне кедергі деп қарады. АҚШ-та қара нәсілдің тазалығы туралы идеялар Гарвидің ой-пікірінің орталық бөлігіне айналды. Ол нәсілдердің араласуына қарсы болды, араласқан нәсілдің адамдары "екі түрлі адалдыққа бөлінеді" және олар көбінесе "күштірек нәсілмен" одақтасады, сондықтан олар "[қара] нәсілге сатқын" болады деп сенді. Гарви араласқан нәсілдердің жойылатынын айтты. Кронон Гарвидің "ең қара терілі негрлерден басқаларға деген жек көрушілік пен сенімсіздік танытқанын" айтты; африкалық қаны "таза" деп есептелмейтін қараларға деген жаулық Гарвидің Блайденмен ортақ сезімі болды. Бұл көзқарас Гарви мен Дю Бойс арасында үлкен шиеленіс тудырды, ал бұрынғысы Дю Бойс пен NAACP-ті "араласуға немесе жалпы нәсілдердің араласуына" ынталандырды деп айыптады. Ол АҚШ-та нәсілдік интеграцияны жариялаған афроамерикалықтардың "расаны жоятын іліміне" қарсы болды, керісінше, өзінің UNIA "расаның мақтанышы мен тазалығын" қорғайтынын мәлімдеді. Біз ақ нәсілдің өз нәсілдік мақтанышын сақтап, өзін жалғастыруы керек деп санаймыз, сондай-ақ қара нәсілдің де солай істеуі керек деп ойлаймыз. Біз әлемде әртүрлі нәсілдік топтардың өсіп-дамуына және өздерінің жолымен дамуына жеткілікті орын бар деп санаймыз, бірақ олар тұрақты түрде араласқан түрлерді енгізу арқылы Жаратқан Иенің жоспарын бұзуға тырыспауы керек. Гарви "ақ нәсілді жоғарылату идеяларын кездейсоқ үлгі еткенін" айтқан ғалым Джон Л. Грейвс "расизм оның идеологиясының әрбір бөлшегіне сіңгенін" және Гарвейизм "ақтарға деген жек көрушіліктің жақсы хабарларын" білдіретінін мәлімдеді. Гарвидің нәсілдік сепаратизмге сенуі, афроамерикалықтардың Африкаға көшіп кетуін қолдауы және нәсілдердің араласуына қарсы болуы оны ККК-ға ұнатып, олар осы саясаттың көп бөлігін қолдады. Гарви өзінің мақсаттарына жету үшін ККК-мен ынтымақтасуға дайын болды, ал олар онымен жұмыс істеуге дайын болды, өйткені оның тәсілі АҚШ тек ақтардың елі болуы керек деген олардың сенімін мойындады және АҚШ-та тұратын афроамерикалықтардың құқықтарын кеңейтуге бағытталған күш-жігерді тоқтату керек екенін көрсетті. Гарви қара және ақ сепаратистердің ынтымақтастығын шақырды, олардың ортақ мақсаттары бар екенін атап өтті: "расаларды тазарту, олардың автономды бөлінуі және өзін-өзі дамыту мен өзін-өзі білдірудің шексіз бостандығы. Бұған қарсы шыққандар екі нәсілдің де жауы, олар моральға, табиғатқа және Құдайға қарсы". Оның пікірінше, ККК және басқа да оңшыл ақ топтар қаралардың "барлық екіжүзді ақтардан жақсы достары" болды, өйткені олар өздерінің ниеттері мен тілектері туралы шыншыл болды.

Пан-африканизм

Гарви пан-африкалық және африкалық ұлтшыл болды. Ямайкада оған және оның жақтастарына доктор Лав пен Александр Бедвардтың пан-африкалық тұжырымдары зор әсер етті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гарви "әлемдегі африкалықтар үшін Біріккен Африка" құруды қабылдады. UNIA Африка диаспорасының табиғи отаны деген пікірді қолдады. Түрмеде отырғанда ол "Негр әлемінде" "Африкалық фундаментализм" деген мақала жазды, онда "тек табиғи, рухани және саяси мақсаттары Құдай мен Африка болған, ел ішінде де, шетелде де болатын нәсілдік империя құруды" шақырды. Гарви 1850 жылы Либерияға көшіп кеткен Эдвард Уилмот Блайденнің ықпалынан туған Африкаға қайта оралу қозғалысын қолдады. Дегенмен, Гарви барлық афроамерикандықтар Африкаға көшіп кетуі керек деп ойлаған жоқ. Оның пікірінше, бұл міндет тек таза африкалық қаны бар афроамерикандықтардың ғана қолынан келеді. Оның ойынша, афроамерикандықтардың қалған бөлігі АҚШ-та қалуы керек, онда олар елу жылдың ішінде жойылып кетеді. Африкаға қайта оралу қозғалысының жақтасы Гарви білімді және шебер афроамерикандықтардың Батыс Африкаға саяхаттауға шақырды, бұл саяхат оның Black Star Line компаниясы арқылы жеңілдетіледі. Гарви "Біздің көпшілігіміз мұнда қалуы мүмкін, бірақ біз өз ғалымдарымызды, механиктерімізді және қолөнершілерімізді жіберуіміз керек, оларға теміржолдар салуға, үлкен білім беру және басқа да қажетті мекемелерді құруға мүмкіндік беруіміз керек", – деді, содан кейін африкалық диаспораның басқа мүшелері оларға қосыла алады. Ол көптеген афроамерикандықтар Африкаға АҚШ-тағыдай жайлылыққа ие болмай тұрып көшіп кеткісі келмейтінін білген. UNIA арқылы Либерияға көшіп бару жоспарларын талқылады, бірақ бұл жоспарлар сәтті болмады және оның афроамерикандықтарды Батыс Африкаға көшіру үміті күйреп қалды. 1920 жылдары Гарви Африкада "үлкен қара республика" құруға деген ниетін білдірді. Гарви Африканы бір партиялық мемлекет ретінде көріп тұрды, онда президент "кабинет министрлерін, штаттар мен аумақтардың губернаторларын, әкімшілерді және судьяларды кішігірім лауазымдарға тағайындау үшін" "шектеусіз билікке" ие болар еді. Африка-американдық зерттеулер жөніндегі ғалым Уилсон С. Мозес Гарвидің көз алдындағы болашақ африкалық мемлекеттің "авторитарлық, элиталық, ұжымдық, расистік және капиталистік" болғанын айтты, бұл Франсуа Дювальедің кейінгі Гаити үкіметіне ұқсас екенін көрсетеді. Гарви тарихшы Дж. А. Роджерске өзінің және оның жақтастарының "алғашқы фашистер" екенін айтты, сондай-ақ "Муссолини фашизмді менден көшірді, бірақ негр реакционерлері оған тосқауыл қойды" деп қосты. Гарви өзі Африкаға ешқашан бармады және африкалық тілде сөйлей де білмейтін. Ол континенттің әртүрлі әдет-ғұрыптары, тілдері, діндері және дәстүрлі әлеуметтік құрылымдары туралы өте аз білді, ал оның сыншылары оның континентке деген көзқарасы романтизм мен білімсіздікке негізделген деп жиі сенді. Еуропалық отаршылдық билік Гарвиге отаршылдықты жоюға шақыратын отарларға баруға рұқсат бермеген болар деп болжанады. Оның екінші ұлы Джулиус Гарви (1933 жылы туған) жүрек-қан тамыр хирургі болды.

Қабылдау және мұра

Гарвиді бір жағынан құрметтесе, екінші жағынан қорлады. Грант Гарви туралы пікірлердің екі лагерьге бөлінгенін атап өтті, бір лагерь оны шарлатан ретінде, ал екінші лагерь оны қасиетті ретінде бейнеледі; Сол сияқты, Кронон Гарви әртүрлі "күшті демагог немесе адал пайғамбар, шейіт болған көреген немесе керемет алаяқ" ретінде танылғанын атап өтті. Мартин Гарви 1920 жылдары Ямайкаға қайтып оралған кезде ол "бүкіл әлемдегі ең танымал қара нәсілді адам" болғанын айтты. UNIA-ның көлемі мен ауқымы да назар аударды; Марк Кристиан Гарвиді "қазіргі тарихтағы ең ірі қара бұқаралық қозғалыстың" жетекшісі деп сипаттады, ал Джон Хенрик Кларк оны "АҚШ тарихындағы алғашқы қара бұқаралық наразылық крест жорығы" деп атады. Гарвидің идеялары UNIA-ның төлем мүшесі болмаған көптеген қара нәсілді адамдарға әсер етті, Грейвс "Гарви қара нәсілді адамдарға өзін-өзі растау мен өзіне сенуді сыйлады" деп атап өтті. Ямайкада Гарви ұлттық батыр саналады. 1969 жылы Ямайка үкіметі оған өлімінен кейін Ұлттық Батыр орденін берді. Африкалық-американдық зерттеулер ғалымы Молефи Кете Асанте Гарвиді 2002 жылы 100 ең ұлы африкалық америкалықтардың тізіміне енгізді, ал 2008 жылы американдық жазушы Та Нехиси Коутс Гарвиді қара ұлтшылдық қозғалысының "қамқоршы қасиеттісі" деп сипаттады. Грант Гарвиді Дю Боиспен бірге "пан-африканизмнің әкесі" деп санауға лайық деп ойлады, ал нигериялық тарихшы Б. Штайнер Ифэке Гарвиді "сол заманның ең ұлы пан-африкалық көшбасшыларының бірі" деп атады. Гарви "расалық патриот" деп санайтын адамдардан мақтау алды, ал көптеген афроамерикалықтар оның қара нәсілді адамдарды өзін-өзі құрметтеу және мақтаныш сезіміне итермелегеніне сенеді. АҚШ-та өмір сүрген кезінде Гарвиді жиі, кейде сарказммен, "Негр Мұсасы" деп атады, бұл оның Ескі Келісімдегі осы атпен белгілі тұлға сияқты өз халқын қысымшылық жағдайдан азат ететінін білдіреді. 1955 жылы Кронон Гарвидің қара нәсілді адамдар үшін "тұрақты жақсарту жолында аз жетістікке жеткенін", бірақ "әлі сөнбеген негр ұлтшылдығының отын оятқанын" айтты. Крононның пікірінше, Гарви маңызды болды, өйткені ол африкалық текті адамдарға жаңа ұжымдық мақтаныш пен жеке құндылық сезімін сыйлады. Харт Гарвидің маңыздылығы оның миллиондаған бейжай адамдарды оятып, әрекетке итергеніне сенді. Осылайша, Харт Гарвидің 1950-60 жылдары АҚШ-тағы азаматтық құқық қозғалысының негізін қалауға көмектескеніне сенді, бірақ бұл қозғалыстың АҚШ-тағы нәсілдік интеграция мен теңдікке шақыруы Гарвидің нәсілдік бөлінуге сенуімен және Африкаға көшіп-қонун жақтауымен қайшы келді. Гананың тұңғыш президенті Куаме Нкрума өзінің өмірбаянында оқыған әдебиеттердің ішінде оны ең көп шабыттандырған кітаптың Маркус Гарвидің философиясы мен пікірлері немесе Африка африкалықтар үшін екенін жазды. Нкрума Гананың ұлттық кеме желісіне "Қара жұлдыз желісі" деп атады, Акрада Қара жұлдыз алаңы бар, Гананың туында да қара жұлдыз бар. Гананың ұлттық футбол құрамасына "Қара жұлдыздар" деген лақап ат берілді. Ол сөз сөйлегенде, Гарвидің "бұқаралық қозғалысты бастаған және дамытқан алғашқы қара нәсілді адам" екенін айтты. Ол миллиондаған негрлерге өздерінің қадір-қасиеті мен тағдырын жаппай сезінуге мүмкіндік берген алғашқы адам болды. Ол негрлерді өзін маңызды сезінуге шақырып, олардың бойындағы сенімді оятқан алғашқы адам болды. Вьетнамдық коммунистік революционер Хо Ши Мин Гарви мен корей ұлтшылдары Америкада болған кезінде оның саяси көзқарасын қалыптастырғанын айтты. Тхандека К. Чэпман Гарвейзмнің 1960 жылдары көпмәдени білім беру қозғалысының қалыптасуына үлес қосқанына сенді. Чэпмен "Гарвизм мен көпмәдени білім беру студенттердің түрлі-түсті болуын үйренуіне және академиялық жетістіктерге жетуіне ұмтылады" деп сенді және екеуі де нәсілдік мақтанышқа ерекше көңіл бөлді.

Діни ағымдарға әсер ету

Гарви өзін ешқашан діни көреген деп санамаған, бірақ оның кейбір ізбасарлары оны солай қабылдаған. Мысалы, түрлі Bedwardites оны Мұсаның қайта жаралуы деп есептеген. Американың Мавристік ғылым ғибадатханасы Гарвиді олардың пайғамбары Нобл Дрю Алиге қатысты Жақияға ұқсас пайғамбар, ал Нобл Дрю Алиді Иса кейіпкері ретінде қарастырған. Гарвидің идеялары 1930 жылы АҚШ-та құрылған афроамерикандықтардың діни тобы – Ислам ұлтына елеулі әсер етті. Гарви және гарвизм 1930 жылы Ямайкада пайда болған жаңа діни қозғалыс – Растафариге маңызды ықпал етті. Дінтанушы ғалым Мабула Сумахороның сөзіне сәйкес, Растафари «Маркус Гарви бастаған әлеуметтік-саяси қозғалыстан туындады», ал социолог Эрнест Кэшмор үшін Гарви Растафари қозғалысының «ең маңызды» алғышері болды. Растафари Гарвинің барлық көзқарастарын қолдамайды, бірақ олардың көпшілігімен ортақ. Гарви 1930 жылдары Ямайкада болған кезде расталарды білген, бірақ ғалым Барри Шеваннстың айтуынша, оларға деген оның көзқарасы «жеңілсінуге жақын» болған. Шеваннстың сөзіне қарағанда, Гарви расталардың Хайле Селассиенің құдайлығына сенуін дінсіздік деп есептер еді. Көптеген расталар Гарвиді пайғамбар деп санайды, оның Хайле Селассиенің тәж киюін Иоанн Креститель Иса Мәсіхтің келуін болжағандай пайғамбарлықпен болжағанына сенеді. Ямайканың раста қауымында оның туралы көптеген аңыздар мен әңгімелер айтылады. Көптеген адамдар оған табиғаттан тыс қасиеттер тағайындайды, мысалы, оның ваннасы уланғанын керемет түрде білгендігі және оған кіруден бас тартқандығы туралы әңгіме бар – және тәуелсіз түрде Растаның негізін қалаушы Леонард Хауэлл туралы да айтылады. Ямайканың расталары арасында Гарви ешқашан өлмеген және Африкада өмір сүрген болуы мүмкін деген де әңгімелер бар. Кейбір расталар Гарвидің туған күнін атап өту үшін «Нябингхи жиналыстары» деп аталатын кездесулер ұйымдастырады.

Ескерткіштер

Гарвидің туған жері, 32 Маркет-стрит, Сент-Анн-Бей, Ямайка, ел тарихындағы маңызды орын екенін көрсететін тақта орнатылған. Оның суреті 20 долларлық және 25 центтік ямайка долларының монеталарына түсірілген. 2012 жылы Ямайка үкіметі 17 тамызды Маркус Гарви күні деп жариялады. Генерал-губернатордың мәлімдемесінде: «Бүгінден бастап әр жыл сайын осы күні Ямайкадағы баршамыз осы ұлы ұлттық батырымызды және біз, халық ретінде, оның бізге сіңірген еңбегін еске аламыз. Балаларымыз да осы күні оны еске алатын болады» делінген. Сондай-ақ, «әр жылдың 17 тамызы Маркус Гарви күні болып белгіленсін және осылай аталып өтілсін» деп жалғасты. Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданындағы Браунсвилл шағын ауданында Маркус Гарви ауылы орналасқан, оның құрылысы 1976 жылы аяқталған. Бұл ғимарат кешенінде елдегі тұрғын үйлердегі алғашқы энергия сақтау микрожелісі бар. Ол энергияны сақтау жүйесін электр энергиясының құнын төмендету, желінің сенімділігін арттыру және ұзақ уақытқа тоқ ағысы тоқтағанда қосымша қуат беру үшін пайдаланады. 1980 жылдары Гарвидің екі ұлы АҚШ үкіметінен әкелеріне кешірім беруді сұрап науқан бастады. Оларға Харлемнен сайланған конгрессмен Чарльз Ренгел қолдау көрсетті. 2006 жылы Ямайканың премьер-министрі Портия Симпсон Миллер бірнеше ямайкалық заңгерлерге осы науқанға қалай көмектесе алатындарын зерттеуді тапсырды. 2011 жылы Обама әкімшілігі Гарвиге кешірім беруден бас тартты, себебі олардың саясаты бойынша қайтыс болған адамға кешірім беру туралы өтініштерді қарастырмайды. Гарвидің өмірінен түсірілген көркем фильм жасау туралы бірнеше ұсыныс түсті. Гарви рөліне ямайкалық актер Кевин Навайн мен ямайкалық тегі бар британдық актер Делрой Линдо үміткер ретінде қарастырылды. Маркус Гарви Джейсон Оверстриттің 2016 жылғы «Стриверлер қатарындағы тыңшы» тарихи романында, Харлем эпохасы туралы шығармада кейіпкер болып көрінеді. Романның кейіпкерлерінің ішінде В.Е.Б. Дю Бойс, Джеймс Уэлдон Джонсон және Адам Клейтон Пауэлл сияқты тарихи тұлғалар бар. 2021 жылы Рой Т. Андерсон режиссерлік еткен «Африкалық құтқару: Маркус Гарви өмірі мен мұрасы» атты деректі фильмі Джулиус Гарвинің қатысуымен жасалды. 2023 жылы «Мозия» атты қысқаметражды фильм Маркус Гарви туралы түсірілген алғашқы көркем фильм болды. Фильмді түсіріп, режиссерлік еткен – Жирард. Сценарийді бас рөлдегі актер Сэмюэл Ли Фадж және Жирард бірлесіп жазды.

Гарвидің шығармалары

Маркус Гарвидің философиясы мен ой-пікірлері. Эми Жак Гарви редакциялаған. 412 бет. Majority Press; 100 жылдық басылым, 1 қараша 1986 жыл. Avery басылымы. Халыққа жолдаған үндеу: Маркус Гарвидің Африка философиясы курсы. Тони Мартин редакциялаған. Алғы сөз: Чарльз Л. Джеймс, Универсалды Негрлерді Жақсарту Ассоциациясының бас президенті. 212 бет. Majority Press, 1 наурыз 1986 жыл. Маркус Гарвидің поэзиялық туындылары. Тони Мартин құрастырып, редакциялады. 123 бет. Majority Press, 1 маусым 1983 жыл. Хилл, Роберт А., редактор. Маркус Гарви және Универсалды Негрлерді Жақсарту Ассоциациясының құжаттары. Томдар I–VII, IX. Калифорния университетінің баспасы, ш. 1983– (жалғасып келеді). 1146 бет. Калифорния университетінің баспасы, 1 мамыр 1991 жыл. (1-том, )
Хилл, Роберт А., редактор. Маркус Гарви және Универсалды Негрлерді Жақсарту Ассоциациясының құжаттары: Африка африкалықтар үшін 1921–1922 жылдар. 740 бет. Калифорния университетінің баспасы, 1 ақпан 1996 жыл.