Маркус Гарви идеологиясы және қара ұлтшылдық қозғалысы

Кіріспе

Саяси идеология

Гарвейзм – қара ұлтшылдығының бір саласы, ол UNIA ACL негізін қалаушы Маркус Гарвидің экономикалық, нәсілдік және саяси саясатына қатысты. Идеологиялық тұрғыдан Гарви – қара ұлтшыл болған. Көбінесе африкалық текті қара түсті адамдарды «негр» деп атаған ол және UNIA осы терминді үлкен әріппен жазу қажеттігін талап етіп, осылайша сипатталатын адамдарға қадір-қасиет пен құрмет көрсеткен. Оның идеяларына түрлі көздер әсер еткен. Гранттың сөзіне сүйенсек, Гарви Лондонда тұрған кезінде «саяси трактаттарды, әлеуметтік инженерия теорияларын, Африка тарихын және Батыс ағартушылығын қабылдауға таңғажайып қабілет танытқан». Гарви сол кезде кең таралған нәсіл туралы идеялармен танысқан; оның нәсіл туралы ойлары Эдвард Уилмот Блайденнің еңбектерімен және Лондондағы Дусе Мохамед Алимен бірлескен жұмысымен тығыз байланысты болған. 1910-шы жылдардың соңы мен 1920-шы жылдары Гарвиге Ирландияның тәуелсіздік қозғалысының идеялары да әсер еткен, ол оларға ықылас көрсеткен. Ол Ирландияның бағындырылуы мен қара нәсілділердің бүкіл әлемдегі бағындырылуы арасында үлкен параллельдерді көрді және Ирландияның тәуелсіздік көшбасшысы Эмон де Валерамен терең байланыс сезімталдығын байқады. 1922 жылы ол Валераға: «Біз Ирландия Африка әлемдегі негрлер үшін бостандыққа ие болғандай бостандыққа ие болуы керек деп санаймыз. Ирландияның бостандығы үшін күресіңіздер!» деген хабар жіберді. Гарви үшін Ирландияның Синн Фэйн және Ирландияның тәуелсіздік қозғалысы оның өзінің қара ұлтшылдық мүддесі үшін үлгі ретінде қызмет етті. 1919 жылдың шілдесінде ол: «Негр нәсілінің азаттық алтарына өз шейіттерін ұсыну уақыты келді, дәл ирландтар Роберт Эмметтен Роджер Касментке дейінгі ұзақ тізімді ұсынғандай» деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ британдық үстемдіктен тәуелсіздік алуды көздеген Үндістанның тәуелсіздік қозғалысына ризашылық білдіріп, Махатма Гандиді «осы заманның ең асыл тұлғаларының бірі» деп сипаттады.

Расалық және нәсілдік сепаратизм

"Бірінші раса" – Гарвейизмде кеңінен қолданылатын нақыл сөз. Гарвидің пікірінше, "әлемдегі ешбір нәсіл басқаларына экономикалық, саяси және әлеуметтік жағынан әділдікпен қарамайды", керісінше, әрбір нәсілдік топ өз мүддесін қорғайды. 20 ғасыр американдық ұлтшылдығының "қорыту қазаны" тұжырымын қабылдамай, ол еуропалық американдықтар африкалық американдықтарға теңдікті ерікті түрде бермейді деп ойлады, сондықтан соңғыларының оны сұрауы бекер. Ол прогрессивтік қозғалыстың афроамерикандықтардың әлеуметтік және саяси құқықтары үшін күресуіне қарсы болды, бұл күшсіз және заңдар еуропалық американдықтардың түбірлі нәсілдік көзқарасын өзгерте алмайды деп сақты. Ол АҚШ-тың еуропалық американдық халқы Дю Бойс сияқты белсенділердің жақтаған әлеуметтік интеграциясына төзбейтінін айтты, себебі мұндай интеграцияға бағытталған күш-жігер қараларға қарсы тәртіпсіздіктер мен линчтерге әкеледі деп сенді. Ол АҚШ-тың ақтардың елі екенін ашық мойындады, сондықтан афроамерикандықтар онда теңдік күтуі керек деп ойламайтын. Осылайша, ол елде тұратын түрлі нәсілдердің әлеуметтік және экономикалық интеграциясына қарсы болды. Гарвейизм ақтардың қараларға теңдікке жетуде көмектесуге міндетті емес екенін, соңғылары өз күштерімен алға жылжуы керек екенін қабылдады. Ол нәсілдік сепаратизмді жақтады, бірақ қаралардың жоғарылығына сенбеді. Ол сондай-ақ қаралар арасындағы еуроцентризмге негіделген сұлулық стандарттарына қарсы болды, оларды қаралардың өздеріне деген құрметіне кедергі деп қарады. АҚШ-та қара нәсілдің тазалығы туралы идеялар Гарвидің ой-пікірінің орталық бөлігіне айналды. Ол нәсілдердің араласуына қарсы болды, араласқан нәсілдің өкілдері "екі түрлі адалдыққа бөлінеді" және олар көбінесе "күштірек нәсілмен" одақтасады, сондықтан "қара нәсілге сатқын" болады деп сенді. Гарви араласқан нәсілдердің жойылатынын айтты. Кронон Гарвидің "ең қара терілі негрлерден басқаларға деген жек көрушілік пен сенімсіздік танытқанын" айтты; африкалық қаны "таза" деп есептелмейтін қараларға деген жаулық Гарви Блайденмен ортақ сезім болды. Бұл көзқарас Гарви мен Дю Бойс арасында үлкен шиеленіске әкелді, ал бұрынғысы Дю Бойс пен NAACP-ті "араласуға немесе жалпы нәсілдердің араласуына" ынталандырды деп айыптады. Ол АҚШ-та нәсілдік интеграцияны насихаттаған афроамерикандықтардың "расаны жоятын доктринасына" қарсы шықты, керісінше, өзінің UNIA "расаның мақтанышы мен тазалығын" қорғайтынын мәлімдеді. Біз ақ нәсілдің өз нәсілдік мақтанышын сақтап, өзін жалғастыруын қалаймыз, сондай-ақ қара нәсілдің де солай істеуі керек деп санаймыз. Біз әлемде әртүрлі нәсілдік топтардың өсіп-дамуына және өздерінің жолымен дамуына жеткілікті орын бар деп санаймыз, бірақ олар Жаратушының жоспарын бұзуға тырыспауы керек, себебі нәсілдердің араласуына жол ашылады. Гарви "ақ нәсілді жоғарылату идеяларын кездейсоқ үлгі еткенін" айтқан ғалым Джон Л. Грейвс "расизм оның идеологиясының әрбір бөлшегіне сіңгенін" және Гарвейизм "ақтарға деген жек көрушіліктің жақсы хабары" екенін мәлімдеді. Гарвидің нәсілдік сепаратизмге сенуі, афроамерикандықтардың Африкаға көшіп кетуін қолдауы және нәсілдердің араласуына қарсы болуы ККК-нің ықыласына ие болды, олар осы саясаттың көп бөлігін қолдады. Гарви өзінің мақсаттарына жету үшін ККК-мен ынтымақтасуға дайын болды, ал ККК онымен жұмыс істеуге дайын болды, себебі оның тәсілі АҚШ тек ақтардың елі болуы керек екенін мойындады және АҚШ-та тұратын афроамерикандықтардың құқықтарын кеңейтуге бағытталған күш-жігер тоқтатылуы керек екенін көрсетті. Гарви қара және ақ сепаратистердің ынтымақтастығын шақырды, олардың ортақ мақсаттары бар екенін атап өтті: "расаларды тазарту, олардың автономды бөлінуі және өзін-өзі дамыту мен өзін-өзі білдірудің шексіз бостандығы. Бұған қарсы шыққандар екі нәсілдің де жауы, олар моральға, табиғатқа және Құдайға қарсы". Оның пікірінше, ККК және басқа да оңшыл ақ топтар қаралардың "барлық екіжүзді ақтардан жақсы достары" болды, себебі олар өздерінің ниеттері мен қалаулары туралы шыншыл болды.

"Race first" was the adage which was widely used in Garveyism. In Garvey's view, "no race in the world is so just as to give others, for the asking, a square deal in things economic, political and social", but rather each racial group will favor its own interests. Rejecting the "melting pot" notion of much 20th century American nationalism, he thought that European Americans would never willingly grant equality to African Americans, and thus it was inefficient for the latter to ask for it. He was hostile to the efforts of the progressive movement to agitate for social and political rights for African Americans, arguing that this was ineffective and that laws would never change the underlying racial prejudice of European Americans. He argued that the European American population of the U. S. would never tolerate the social integration which was being advocated by activists like Du Bois because he believed that campaigns for such integration would lead to anti black riots and lynchings. He openly conceded that the U. S. was a white man's country and thus, he did not think that African Americans should expect equal treatment within it. Thus, he opposed attempts to socially and economically integrate the different races which lived within the country. Garveyism promoted the view that whites had no duty to help blacks achieve racial equality, maintaining the view that the latter needed to advance themselves on their own initiative. He advocated racial separatism, but he did not believe in black supremacy. He also rallied against Eurocentric beauty standards among blacks, seeing them as impediments to black self respect. In the U. S., ideas about the need for black racial purity became central to Garvey's thought. He vehemently denounced miscegenation, believing that mixed race individuals were "torn by dual allegiances" and they would often ally themselves "with the more powerful race," thus, they would become "traitors to the [black] race". Garvey argued that mixed race people would be bred out of existence. Cronon believed that Garvey exhibited "antipathy and distrust of anybody but the darkest skinned Negroes"; the hostility towards black people whose African blood was not considered "pure" was a sentiment which Garvey shared with Blyden. This view caused great friction between Garvey and Du Bois, with the former accusing Du Bois and the NAACP of promoting "amalgamation or general miscegenation". He rallied against what he called the "race destroying doctrine" of those African Americans who were promulgating racial integration in the U. S., instead, he maintained the view that his UNIA stood for "the pride and purity of race. We believe that the white race should uphold its racial pride and perpetuate itself, and we also believe that the black race should do likewise. We believe that there is room enough in the world for the various race groups to grow and develop by themselves without seeking to destroy the Creator's plan by the constant introduction of mongrel types." Arguing that Garvey "imitated white supremacist ideas at random", the scholar John L. Graves commented that "racism permeated nearly every iota of his ideology," with Garveyism representing "a gospel of hate for whites". Garvey's belief in racial separatism, his advocacy of the migration of African Americans to Africa, and his opposition to miscegenation endeared him to the KKK, which supported many of the same policies. Garvey was willing to collaborate with the KKK in order to achieve his aims, and it was willing to work with him because his approach effectively acknowledged its belief that the U. S. should only be a country for white people and campaigns for advanced rights for African Americans who are living within the U. S. should be abandoned. Garvey called for collaboration between black and white separatists, stating that they shared common goals: "the purification of the races, their autonomous separation and the unbridled freedom of self development and self expression. Those who are against this are enemies of both races, and rebels against morality, nature and God." In his view, the KKK and other far right white groups were "better friends" of black people "than all other groups of hypocritical whites put together" because they were honest about their desires and intentions.

Пан-африканизм

Гарви – пан-африкалық және африкалық ұлтшыл болды. Ямайкада оған және оның жақтастарына доктор Лав пен Александр Бедвардтың пан-африкалық тұжырымдары зор әсер етті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гарви «Әлемдегі африкалықтар үшін Біріккен Африка» құруды қабылдады. UNIA Африка диаспорасының табиғи отаны деген пікірді қолдады. Түрмеде отырғанда ол «Негр әлемінде» «Африкалық фундаментализм» деген мақала жазды, онда «тек табиғи, рухани және саяси мақсаттары – Құдай мен Африка, отан мен шетелде болатын нәсілдік империя құруды» шақырды. Гарви 1850 жылы Либерияға көшіп кеткен Эдвард Уилмот Блайденнің ықпалынан туған Африкаға оралу қозғалысын қолдады. Дегенмен, Гарви барлық афроамерикандықтар Африкаға көшіп кетуі керек деп ойлаған жоқ. Оның пікірінше, бұл міндет тек таңдаулылардың, яғни таза африкалық қанды афроамерикандықтардың ғана қолынан келеді. Оның ойынша, афроамерикандықтардың қалған бөлігі Америка Құрама Штаттарында қалуы керек, онда олар елу жылдың ішінде жойылып кетеді. Африкаға оралу қозғалысының жақтасы Гарви білімді және шебер африкалық американдықтардың Батыс Африкаға саяхаттауға шақырды, бұл саяхат оның Black Star Line компаниясымен жеңілдетіледі. Гарви «Біздің көпшілігіміз мұнда қалуы мүмкін, бірақ біз өз ғалымдарымызды, механиктерімізді және қолөнершілерімізді жіберуіміз керек және оларға теміржолдар салуға, үлкен білім беру және басқа да қажетті мекемелерді құруға мүмкіндік беруіміз керек», – деді, содан кейін африкалық диаспораның басқа мүшелері оларға қосыла алады. Ол африкалық американдықтардың көпшілігі Африкаға Америкадағыдай жайлылыққа ие болмай тұрып көшіп барғысы келмейтінін білді. UNIA арқылы Либерияға көшіп бару жоспарларын талқылады, бірақ бұл жоспарлар сәтті болмады және оның африкалық американдықтарды Батыс Африкаға көшіру үміті ақыр соңында сәтсіз аяқталды. 1920 жылдары Гарви Африкада «үлкен қара республика» құруға деген ниетін білдірді. Гарви Африканы бір партиялық мемлекет ретінде көріп, президенттің «кабинет министрлерін, штаттар мен аумақтардың губернаторларын, әкімшілерді және судьяларды кішігірім лауазымдарға тағайындау үшін» «толық өкілеттікке» ие болуы керек деп есептеді. Африка-американдық зерттеулер жөніндегі ғалым Уилсон С. Мозес Гарви ойлаған болашақ африкалық мемлекеттің «авторитарлық, элиталық, ұжымдық, расистік және капиталистік» болғанын айтты, бұл Франсуа Дювальедің кейінгі Гаити үкіметіне ұқсас екенін білдіреді. Гарви бұл туралы тарихшы Дж. А. Роджерске өзінің және оның жақтастарының «алғашқы фашистер» екенін айтып, «Муссолини фашизмді менен көшірді, бірақ негр реакционерлері оны саботаж етті» деп қосты. Гарви Африкаға ешқашан бармаған, тіпті африкалық тілде сөйлей де білмейтін. Ол континенттің әртүрлі әдет-ғұрыптары, тілдері, діндері және дәстүрлі әлеуметтік құрылымдары туралы өте аз білген, ал оның сыншылары оның континентке деген көзқарасы романтизм мен білімсіздікке негізделген деп жиі сенген. Еуропалық отаршылдық билік Гарвиге отаршылдықты жоюға шақыратын отарларға баруға рұқсат бермеген болар деп болжанады. Мысалы, ямайкалық жазушы және ақын Клод Маккей Гарвидің «Африканы Кариб теңізіндегі кішкентай аралдай етіп айтып отырғанын» атап өтті. Гарви Африка туралы жағымсыз стереотиптерге сенеді, олар оны батыс, христиан мемлекеттерінің өркениетті ықпалына мұқтаж артта қалған құрлық ретінде бейнелейді. Оның мақсаттарының бірі «Африканың оқшауланған тайпаларын өркениетке жеткізу» және «олардың арасында адал христиан дінін насихаттау» болды. Оның африкалықтардың африкалық диаспораның күш-жігерімен азаттыққа жетеді деген сенімін континенттен тыс жерде өмір сүрген деп саналады. Мозес Африканың жергілікті мәдениеттерін құрметтеудің орнына Гарвидің идеалдық біріккен Африка туралы көзқарасы батыс державалары жария еткен «империялық модельге» негізделгенін айтты. Африканың даңқын дәріптегенде Гарви ежелгі мысырлықтар мен эфиопиялықтарды атады, олар империялар мен монументалды сәулеттік құрылыстарды салған, ол оларды континенттің басқа бөліктерінде өмір сүрген шағын қоғамдардан гөрі өркениеттің дәлелі ретінде атады. Осылайша ол Африка тарихының көп бөлігін білмейтін және ежелгі Мысырға ғана көңіл бөлген ақ тәнді ғалымдардың ізімен жүрді. Мозес Гарвидің «еуропалық империализмнің сән-салтанаты мен сән-салтанатына қарағанда, қара африкалық тайпалық өмірге көбірек құштарлық танытқанын» айтты. Сол сияқты, жазушы Ричард Харт Гарвидің «британдық аристократиясының сәніне қатты тартылғанын» атап өтті, бұл оның көрнекті жақтастарына «лордар», «ледилер» және «сэрлер» сияқты британдық атақтар беруінен көрінді. Гарвидің басы аударылмады, бірақ Гарвард университетінің профессоры Джордж Рейснердің ғалымдық беделіне, оның пікірін Гарви «Негр әлемінде» сынға алды.

Garvey was a Pan Africanist, and an African nationalist. In Jamaica, he and his supporters were heavily influenced by the pan Africanist teachings of Dr Love and Alexander Bedward. In the wake of the First World War, Garvey called for the formation of "a United Africa for the Africans of the World". The UNIA promoted the view that Africa was the natural homeland of the African diaspora. While he was imprisoned, he penned an editorial for the Negro World titled "African Fundamentalism", in which he called for "the founding of a racial empire whose only natural, spiritual and political aims shall be God and Africa, at home and abroad." Garvey supported the Back to Africa movement, which had been influenced by Edward Wilmot Blyden, who migrated to Liberia in 1850. However, Garvey did not believe that all African Americans should migrate to Africa. Instead, he believed that an elite group, namely those African Americans who were of the purest African blood, should do so. The rest of the African American population, he believed, should remain in the United States, where it would become extinct within fifty years. A proponent of the Back to Africa movement, Garvey called for a vanguard of educated and skilled African Americans to travel to West Africa, a journey which would be facilitated by his Black Star Line. Garvey stated that "The majority of us may remain here, but we must send our scientists, our mechanics and our artisans and let them build railroads, let them build the great educational and other institutions necessary", after which other members of the African diaspora could join them. He was aware that the majority of African Americans would not want to move to Africa until it had the more modern comforts that they had become accustomed to in the U. S. Through the UNIA, he discussed plans for a migration to Liberia, but these plans came to nothing and his hope to move African Americans to West Africa ultimately failed. In the 1920s, Garvey referred to his desire for a "big black republic" in Africa. Garvey's envisioned Africa was to be a one party state in which the president could have "absolute authority" to appoint "all of his lieutenants from cabinet ministers, governors of States and Territories, administrators and judges to minor offices". According to the scholar of African American studies Wilson S. Moses, the future African state which Garvey envisioned was "authoritarian, elitist, collectivist, racist, and capitalistic", suggesting that it would have resembled the later Haitian government of François Duvalier. Garvey told the historian J. A. Rogers that he and his followers were "the first fascists", adding that "Mussolini copied Fascism from me, but the Negro reactionaries sabotaged it". Garvey never visited Africa himself, and he did not speak any African language. He knew very little about the continent's varied customs, languages, religions, and traditional social structures, and his critics frequently believed that his views of the continent were based on romanticism and ignorance. It has been suggested that the European colonial authorities would not have given Garvey permission to visit colonies where he would be calling for decolonization. For instance, the Jamaican writer and poet Claude McKay noted that Garvey "talks of Africa as if it were a little island in the Caribbean Sea." Garvey believed in negative stereotypes about Africa which portrayed it as a backward continent that was in need of the civilizing influence of Western, Christian states. Among his stated aims, he wanted "to assist in civilizing the backward tribes of Africa" and he also wanted "to promote a conscientious Christian worship among" them. His belief that Africans would ultimately be liberated by the efforts of the African diaspora which was living outside the continent has been considered condescending. Moses stated that instead of being based on respect for indigenous African cultures, Garvey's views of an ideal united Africa were based on an "imperial model" of the kind which was promoted by western powers. When he extolled the glories of Africa, Garvey cited the ancient Egyptians and Ethiopians who had built empires and monumental architectural structures, which he cited as evidence of civilization, rather than the smaller scale societies which lived on other parts of the continent. In doing so, he followed the lead of white academics of that era, who were similarly ignorant of most of African history and who focused nearly exclusively on ancient Egypt. Moses thought that Garvey "had more affinity for the pomp and tinsel of European imperialism than he did for black African tribal life". Similarly, the writer Richard Hart noted that Garvey was "much attracted by the glamour of the British nobility", an attraction which was reflected when he honored prominent supporters by giving them such British derived titles as "Lords", "Ladies", and "Knights". Garvey's head was not turned, however, by the scholarly authority of Harvard University professor George Reisner whose opinion Garvey challenged on the pages of The Negro World.

Қара христиандық

Грант "Гарвизм әрқашан діннің күшті әсерімен әлемдік қозғалыс болып қала береді" деп атап өтті. Гарви қара африкалықтарға арналған, қара нәсілділердің діні сияқты христиан дінінің бір түрін көздеді. Ол қара нәсілді христиан дінін мүмкіндігінше католицизмге жақын етуді қалап, өзінің дінге деген көзқарасын білдірді. Дегенмен, ол 1921 жылы Чикагода Африка православие шіркеуінің негізін қалау рәсіміне қатысты. Грейвстің айтуынша, бұл шіркеу "расизмге баса назар аудара отырып, дәстүрлі христиан дінін уағыздады", ал Кронон Гарвидің "дінге қатысты расистік идеяларды" қолдағанын айтты. Гарви қара нәсілді адамдардың қара түсті Құдайға табыну идеясын баса көрсетті. Оның сөзімен айтқанда: "Егер ақ адам ақ Құдай туралы ойға ие болса, оның өз Құдайына қалағанындай құлшылық етуіне болады. Ақ адамдар өздерінің Құдайына ақ көздік арқылы қарағандықтан, біз енді ғана өз Құдайымызды өз көздігімізбен көре бастадық – біз Оған Эфиопия көздігі арқылы табынамыз". Ол қара нәсілді адамдарды Назареттен шыққан Иса мен Мәриямның қара африкалықтар ретінде бейнеленген суреттеріне табынуға шақырды. Бұл үшін ол бұрыннан бар қара нәсілділер басым болған діндердің қалыптасқан түрлерін пайдаланбады. Гарвидің олармен тәжірибесі аз болды, себебі ол бала кезінде ақтар басқарған Веслиан қауымына қатысып, кейін католицизмге ауысты.