Кіріспе
1966 жылы құрылған африкалық америкалық мереке – Кванзаа. Бұл 26 желтоқсаннан 1 қаңтарға дейін жыл сайын тойланатын африкалық америкалық мәдениетінің мерекесі, көбінесе алтыншы күні «Караму» деп аталатын бірлескен тоймен аяқталады. Бұл мереке Батыс және Оңтүстік-Шығыс Африканың түрлі аймандарынан алынған африкалық егін жинау дәстүрлеріне негіздеме болып, белсенді Маулана Каренга тарапынан құрылды. Кванзаа алғаш рет 1966 жылы тойланды. 21-ғасырда Кванзаа мерекесін тойлайтын американдықтардың саны жарты миллионнан 12 миллионға дейін деп әртүрлі бағаланады. Ұлттық бөлшек сауда федерациясының 2019 жылғы сауалнамасы бойынша, қысқы мерекелерді тойлауды жоспарлаған адамдардың 2,6 пайызы Кванзаа мерекесін тойлайтындарын мәлімдеді.
Kwanzaa ('/k//w//ɑː//n//.//z//ə/) is an annual celebration of African American culture from December 26 to January 1, culminating in a communal feast called Karamu, usually on the sixth day. It was created by activist Maulana Karenga, based on African harvest festival traditions from various parts of West and Southeast Africa. Kwanzaa was first celebrated in 1966. 21st century estimates of how many Americans celebrate Kwanzaa are varied, from as few as a half a million to as many as 12 million. In a 2019 poll by the National Retail Federation, 2.6 percent of people who planned to celebrate a winter holiday said they would celebrate Kwanzaa.
Тарих және этимология
Америкалық қара сепаратист Маулана Каренга 1966 жылы Уоттс көтерілісінен кейін Кванзааны христиан емес, әсіресе афроамерикалықтарға арналған мереке ретінде құрды. Каренга өзінің мақсаты "қара адамдарға қазіргі Рождество мерекесіне балама ұсыну және қара адамдарға тек үстем қоғамның салтын еліктемей, өздерін және тарихын тойлау мүмкіндігін беру" екенін айтты. 1960-1970 жылдардағы "Қара күш" қозғалысының қайраткері Каренга үшін мұндай мерекелердің құрылуы "зорлық революциясынан бұрын мәдени революция болуы керек" деген маңызды принципті күшейтті. Мәдени революция сәйкестік, мақсат және бағыт береді. Каренганың сөзіне қарағанда, Кванзаа атауы суахили тіліндегі "matunda ya kwanza" фразасынан шыққан, яғни "бірінші жемістер". Бірінші жемістер фестивальдері Оңтүстік Африкада кең таралған және желтоқсан/қаңтар айларында оңтүстік жартышардың күн тоқырауымен бірге тойланады. Каренгаға зұлұ халқының Umkhosi Wokweshwama фестивалі туралы оқыған әңгімелер шабыт берді. Мереке атауының символдық жеті әріптен тұруы үшін, оған қосымша "а" әрпі қосылды. Кванзаның алғашқы жылдары Каренга оның Рождествоға балама ретінде жасалғанын айтты. Ол Исаның психозға шалдыққанын және христиан дінінің "ақ" дін екенін, қара нәсілді адамдар одан бас тартуы керек екенін мәлімдеді. Кванза кең танылған сайын, Каренга өз ұстанымын өзгертті, осылайша дінге сенетін адамдарды мүсіркеуге тырысты. 1997 жылы жарық көрген "Кванза: отбасы, қоғам және мәдениет мерекесі" кітабында ол "Кванза адамдарға өз діндеріне немесе діни мерекелеріне балама беру үшін құрылмаған" деді. Кванзаны тойлайтын көптеген афроамерикалықтар оны Рождествомен бірге тойлайды. Калифорнияда құрылғаннан кейін Кванза АҚШ-тан тысқары елдерге тарады. 2022 жылдың желтоқсанында пастор Ал Шарптон, мэр Эрик Адамс, кәсіпкер Роберт Ф. Смит, пастор Конрад Тиллард, раввин Шмуэль Ботеах және Элиша Визель Карнеги залында Кванза мен Хануканы бірге тойлауға қосылды.
Еске алу
Кванзаа мерекесін тойлайтын отбасылар өз үйлерін өнер туындыларымен, әсіресе әйелдер киетін кафтандармен, африкалық идеалды бейнелейтін жаңа жемістермен әшекейлейді. Дәстүр бойынша, балаларды Кванзаа шараларына қатыстыру, ата-бабаларға құрмет көрсету және оларға алғыс айту қалыптасқан. Құттықтау рәсімдері әдетте, барлық тойлаушыларға жалпы тостаған – Кикомбе ча Уможамен ұсынылады. Африкалық емес американдықтар да Кванзаа мерекесін тойлайды. Кванзаа рәсіміне домбыра ойнау және музыкалық қойылымдар, су құю, Африка анты мен Қаралық қағидаларын оқу, Пан-Африка түстері туралы ой-толғаныс, күндік Африка қағидасы немесе Африка тарихының бір беті туралы әңгіме, шам жағу рәсімі, көркемдік өнер көрсетуі және, соңында, сенім тойы (Караму Я Имани) кіруі мүмкін. Кванзаа күндерінің әрқайсысындағы сәлемдесу – «Хабари Гани?», суахили тілінде «Қалайсың?» деген мағынаны білдіреді. Бастапқыда Кванзаа мерекесін тойлаушылар оның символикасын, құндылықтарын және салт-дәстүрлерін басқа мерекелермен біріктіруден сақтанды, себебі бұл куджичагулия (өздігінен шешім қабылдау) қағидасын бұзуға және мерекенің тұтастығына нұқсан келтіруге әкелуі мүмкін еді, ол маңызды африкалық құндылықтарды қайта жаңғырту мақсатында ұйымдастырылған. Бүгінде кейбір афроамерикандық отбасылар Кванзаа мерекесін Рождество мен Жаңа жылмен бірге тойлайды. Мәдени көрмелердің ішінде Джон Ф. Кеннеди атты Сахналық өнер орталығында жыл сайын өткізілетін «Кванзаа рухы» мерекесі бар, онда интерпретациялық би, африкалық би, ән мен поэзия ұсынылады.
Тіркелу
Кванзаа мерекесін тойлаудың танымалдылығы қара нәсілді сепаратистік қозғалыстың ықпалының азаюымен бірге төмендеді. Кванзаа мерекесін тойлау, әлеуметтік және коммерциялық салаларда да азайды. Миннесота университетінің профессоры Кит Мейс нақты сандарды көрсетпеді, сонымен қатар, осы көрсеткіштерді Мартин Лютер Кинг күні, Малкольм Икс күні және Juneteenth сияқты тағы үш маңызды афроамерикандық мерекелер үшін анықтаудың да қиын екенін атап өтті. Мейес сондай-ақ, қазір ақ нәсілді мекемелердің де оны тойлап жатқанын қосты. 2019 жылғы Ұлттық бөлшек сауда федерациясы жүргізген сауалнамада, қысқы мерекелерді тойлауды жоспарлаған адамдардың 2,6 пайызы Кванзаа мерекесін тойлайтындарын айтты. 1990 жылдардан бастап мереке коммерциялық сипатқа ие болды, ал 1992 жылы алғашқы Hallmark карточкасы сатылды. Кейбір адамдар бұл мерекенің құндылықтарына зиян келтіруі мүмкін деген алаңдаушылық білдірді.
Тану
Синтия Сент-Джеймс салған алғашқы Кванза маркасы 1997 жылы АҚШ поштасы тарапынан шығарылды, және сол жылы Билл Клинтон бұл мерекеге арналған алғашқы президенттік жариялама жасады. Кейіннен Джордж Буш, Барак Обама, Дональд Трамп және Джо Байден де Кванзаны тойлауға арналған құттықтау жолдады. Мая Энджело 2008 жылы Кванза туралы «The Black Candle» деректі фильмін оқыды, бұл фильмді М. К. Асанте жазып, түсірген, ал онда Чак Д. де қатысты.
АҚШ-тан тыс жерлерде тәжірибе
Кванзаа мерекесін атап өтетін басқа елдердің қатарында Ямайка, Франция, Канада және Бразилия бар. Канадада бұл мереке Саскачеван және Онтарио провинцияларында тойланады. Кванзаа аптасы алғаш рет 2018 жылы Торонто қаласында жарияланды. 2010 жылдары Британ Колумбиясы секілді провинцияларда жергілікті ұйымдар құрылды, онда диаспораның өте шағын топтары бар, ал негізін қалаушылар Уганда сияқты елдерден келген иммигранттар болуы мүмкін.