Кіріспе

Ральф Эллисонның 1952 жылғы "Көрінбейтін адам" романы – Ральф Эллисонның тұңғыш және өмірінде жарық көрген жалғыз романы. Ол 1952 жылы Random House баспасында жарық көрді және 20 ғасырдың басында афроамерикалықтар кездескен көптеген әлеуметтік және интеллектуалдық мәселелерді қамтиды, соның ішінде қара ұлтшылдығы, қара үлтіттік идентиті мен марксизм арасындағы байланыс, Букер Т. Вашингтонның реформалық нәсілдік саясаты, сондай-ақ жеке тұлға және жеке идентиті мәселелері. "Көрінбейтін адам" 1953 жылы АҚШ Ұлттық кітап сыйлығына ие болды, бұл Эллисонды бұл сыйлықты жеңіп алған алғашқы афроамерикалық жазушы етті. 1998 жылы Modern Library журналы "Көрінбейтін адамды" 20 ғасырдың 100 ең үздік ағылшын тіліндегі романының тізіміне 19-шы орынға қойды. Time журналы романды 1923 жылдан 2005 жылға дейінгі 100 үздік ағылшын тіліндегі роман тізіміне енгізіп, оны "жасырын роман" немесе тіпті "bildungsroman" емес, "20 ғасырдың американдық пикарескалық романы" деп сипаттады. Малкольм Брэдбери мен Ричард Руланд бұл романдағы қара экзистенциалистік көзқарасты "Кафкаға тән абсурдтықпен" байланыстырады. "Нью-Йорк Таймс" газетінің мәліметінше, Барак Обама 1995 жылы жазған "Атамнан алған армандар" атты мемуарының негізінде осы романды пайдаланған.

Өмірбаян

Эллисон 30 жылдық басылымның кіріспесінде 1945 жылдың жазында, Мерчент-Мариннен науқас демалысында болған кезде, Уэйтсфилдтегі (Вермонт штатының көршілес Фейстон қаласында) қорада болашақта «Көрінбейтін адам» болып табылатын туындыны жаза бастағанын айтады. Кітапты аяқтауға бес жыл кетті, сондай-ақ Эллисон «жақсы ойластырылмаған қысқа роман» деп атаған туындыға жұмсалған бір жылдық үзіліс болды. «Көрінбейтін адам» 1952 жылы толыққанды жарық көрді. Эллисон 1947 жылы кітаптан үзінді жариялаған, атақты «Батл Рояль» сахнасы, оны Эллисонның ерте қолдаушыларының бірі Франк Тейлор «Horizon» журналының редакторы Сирил Конноллиге көрсеткен. 1953 жылғы Ұлттық кітап сыйлығын қабылдағанда сөйлеген сөзінде Эллисон романның ең маңызды ерекшелігі – оның «эксперименталдық көзқарасы» екенін айтты. «Көрінбейтін адамнан» бұрын афроамерикандықтар туралы көптеген (немесе көпшілігі) романдар әлеуметтік наразылыққа ғана бағытталған, мысалы, «Жергілікті ұл» және «Том күзетшісі». «Көрінбейтін адам» романының баяндаушысы: «Мен шағымданып отырған жоқпын, наразылық білдірмеймін», бұл әдеттегі наразылық романдарынан айырмашылығын көрсетеді. «Әлем және құмыра» эссесінде Ирвинг Хоудың «Қара жігіттер және жергілікті ұлдар» эссесіне жауап ретінде, ол «Эллисон мен [Джеймс] Болдуинды [Ричард] Райтке қарсы қойып, содан кейін», - дейді Эллисон, «Райтқа жақсы аргумент береді», Эллисон өзінің кітабының афроамерикалық автордың үлкен туындыларының қатарындағы орны туралы толық пікірін білдіреді. Бұл эсседегі алғашқы абзацта Эллисон үш сұрақ қояды: «Неге сыншылар американдықтарды «негр» деп қараса, олар бірден өздерінің алдыңғы қатарлы сындық құралдарын тастап, сенімділікпен талдаудың өте қарапайым әдістеріне қайта оралады? Неге социологияға бағытталған сыншылар әдебиетті саясаттан және идеологиядан төмен бағалайды, тіпті олар өздерінің нақты шындыққа қатысты болжамдарын өзгертуден гөрі романды жоюға дайын? Неге бізден негр өмірінің мағынасын түсіндіруді талап ететіндердің көпшілігі оның қаншалықты алуан түрлі екенін білуге тырыспайды?» «Көрінбейтін адамды» Гарлем Ренессансы немесе Қара өнер қозғалысының канонына жатқызу қиын. Ол екеуіне де адал, екеуіне де емес. Эллисонның әріптестерімен бір топқа бірігуден бас тартуы Ирвинг Хоуға туыс және ата-бабасы туралы айтқан сөздеріне әсер етті. Ол Хоуға: «Бірақ сіз маған әсер етпегенін айтсам, сіз мені түсінуіңіз мүмкін, егер сіз туыстарыңызды таңдауға ештеңе істей алмайсыз, бірақ суретші ретінде «ата-бабаларыңызды» таңдауға болады. Осы мағынада Райт «туыс», ал Хемингуэй «ата-баба» болды». Бұл «барлық мүмкіндіктерді пайдалану» идеясы, Эллисонның кейбір қатал сыншыларына әкелді. Хоу «Қара жігіттер және жергілікті ұлдар» кітабында, сондай-ақ Джон Оливер Килленс сияқты басқа қара жазушылар «Көрінбейтін адамды» айыптады: «Негрлерге Ральф Эллисонның «Көрінбейтін адамы» басымызға тесік немесе арқамызға пышақ сияқты қажет. Бұл – негр өмірін бұрмалап көрсету». Эллисонның «ата-бабалары» арасында Т. С. Элиот та бар. Ричард Костеланецпен сұхбаттасқанда Эллисон өзінің «Қалдық жер» туындысынан бейнелеу және ол бұрын тек джазда ғана көрген импровизациялық әдістерді үйренгенін айтты. Басқа да ықпал етушілерге Уильям Фолкнер және Эрнест Хемингуэй жатады. Эллисон бір кезде Фолкнерді Оңтүстіктің ең ұлы суретшісі деп атады, ал 1955 жылғы көктемде «Париж шолуында» Эллисон Хемингуэй туралы былай деді: «Мен оны сөйлем құрылымын және әңгімені қалай ұйымдастыруды үйрену үшін оқыдым. Менің ойымша, көптеген жас жазушылар осылай істеді, бірақ мен де келесі күні далаға шыққанда оның аң аулау туралы сипаттамасын қолдандым. Мен 11 жасымнан бастап аң аулай бастадым, бірақ мен үшін ешкім қанатты ату процесін түсіндірмеген еді, мен құсты басқаруды Хемингуэйді оқығаннан үйрендім. Ол бірдеңе жазса, оған сеніңіз, тіпті өнер процесін бейсбол немесе боксқа байланысты сипаттаса да, оған сеніңіз; ол сол жерде болды». Эллисон бұл қарызды өзінің 1981 жылғы романына кіріспесінде мойындап, романдағы басты кейіпкерді «Достоевскийдің «Жер астынан жазбалар» романының баяндаушысымен байланыстыруға болатындығын» айтты. Эллисонның өмірбаянын жазған Арнольд Рамперсадтың айтуынша, Герман Мелвиллдің раса туралы жазу тәсіліне үлкен әсері болды: баяндаушы «бұрынғы көркем әдебиеттердегі ешкімге ұқсамайды, ол «Моби Дик» романының Ысмайылына ұқсайды». Эллисон романның прологында өзінің борышын көрсетеді, онда баяндаушы марихуана әсерінен шындық сәтін еске алады және шіркеу қызметін еске салады: «Бауырлар мен әпкелер, бүгінгі таңғы мәтінім – «Қараңғылықтың қаралығы». Және жиын: «Бұл қараңғылық ең қараңғы, бауыр, ең қараңғы»». Бұл сахнада Эллисон «Моби Дик» романының екінші тарауындағы оқиғаны қайталайды, онда Ысмайыл Нью-Бедфордта түн өткізер орын іздеп, қара шіркеуге кіреді: «Бұл негр шіркеуі болды; ал уағызшының мәтіні қараңғылықтың қаралығы туралы болды, сондай-ақ жылау мен ақталу туралы». Рамперсадтың сөзіне сүйенсек, Мелвилл «Эллисонға американдық әдеби дәстүрде орын алуын талап етуге мүмкіндік берді», «Моби Дикте» раса мен расизмнің күрделілігін «өте әдемі және жомарт» бейнелеу арқылы.

Саяси ықпал және Коммунистік партия

Романға кіріскен кезде Ричард Райтқа жазған хаттары, оның АҚШ Коммунистік партиясынан көңілі тоюының және ревизионизм деп есептеуінің куәсі болады. 1945 жылғы 18 тамызда Райтқа жазған хатында Эллисон соғыс жылдарында афроамерикалықтар мен марксистік кластық саясатты саттық деп айыптап, партия басшыларына деген ашуын білдірді: «Егер олар буржуазиямен келісімге келгісі келсе, олар осыдан құтыла алады деп ойламауы керек. Біз атомды жаруға болмаса, дұрыс таңдалған, жақсы жазылған бірнеше сөзбен осы қиындықтың бәрін қиратуға болады». Дегенмен, Эллисон кітаптың өзінде мұндай сілтемелерді табуға жасалған әрекеттерге қарсы тұрды, «Мен қазіргі социалистік, коммунистік немесе марксистік саяси топты сипаттағым келмеді, себебі бұл оқырманға белгілі бір саяси үлгілермен тікелей қарым-қатынасқа түсуден қашуға мүмкіндік берер еді, ал осы үлгілер әлі де бар және екі үлкен саяси партиямыз да негр америкалықтарымен қарым-қатынаста осы кінәға батып отыр».

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Атын атамаған қара нәсілді ер адам өзінің өмір сүру жағдайын сипаттап бастайды: жүздеген электр шамдары бар жер асты бөлме, ол қаланың электр желісінен ұрланған энергиямен жұмыс істейді. Өзінің өмірінде әлеуметтік көрінбеушілікті қалай сезінгенін еске алып, өзінің оқиғасын айтып бере бастайды, жасөспірім шағына қайта оралады. Баяндаушы Оңтүстік шағын қалашығында тұрады және орта мектепті бітіргеннен кейін, қаладағы бай ақ билердің көңіл көтеруі үшін қатыгез, қорлаушы шайқасқа қатысқаннан кейін, қара түстер колледжінде шәкіртақы алады. Бір күні түстен кейін, колледждегі алғашқы жылында, баяндаушы мистер Нортонды, бай ақ тәнді сенімгерді, кампустың сыртындағы ескі құл үй-жайларының арасына шығарып салады. Ол Джим Трублодтың үйіне келіп тоқтайды. Джим ұйқыда әйелі мен қызының екеуін де жүкті етіп, үлкен дау тудырды. Нағыз қанның оқиғасы Нортон мырзаны қатты қорқытады, сондықтан ол баяндаушыдан өзіне сусын тауып беруін сұрайды. Айтқыш оны сойқыханадағы жезөкшелер мен пациенттерге толы бараға алып барады. Психикалық аурулар екеуіне де қарсы шығып, ақырында пациенттерді бақылауға алу үшін тағайындалған қызметкерді басып, бұл процесте мистер Нортонды жарақаттады. Баяндаушы Нортон мырзаны шатастырған жерден алып, университетке қайтарады. Колледж президенті доктор Бледсо, Нортонға кампустан тыс қара өмірдің төменгі жағын көрсеткені үшін баяндаушыны сөгіп, оны мектептен шығарады. Алайда, Бледсо, кейінірек қайтадан оқуға түсу үшін жеткілікті табыс табу үшін, колледждің достарына тапсыру үшін, бірнеше бекітілген ұсыным хаттарын береді. Баяндаушы Нью-Йоркке барып, хаттарын таратады, бірақ сәттіліксіз; бір алушының ұлы оған хатты көрсетеді, бұл Бледзоның баяндаушыны ешқашан оқушы ретінде қабылдамауға ниетті екенін көрсетеді. Ұлының ұсынысы бойынша, баяндаушы таза ақ бояумен танымал Liberty Paint фабрикасында жұмыс іздеді. Ол алдымен кеме қатынасы бөліміне, содан кейін қазандық бөлмесіне тағайындалады, оның бас қызметшісі Люциус Броквей өте параноикалық және баяндаушы оның жұмысын алуға тырысып жатыр деп күдіктенді. Бұл сенімсіздік баяндаушы кәсіподақ жиналысына сүрініп кіргеннен кейін нашарлайды, ал Броквей баяндаушыға шабуыл жасап, оны қазандық бөлмесінде жарылыс жасауға итермелейді. Айтқыш ауруханаға түсіп, шокпен емдеуге жатады, дәрігерлердің оны мүмкін ақыл-ой ауруы ретінде талқылауын естиді. Ауруханадан шыққаннан кейін, баяндаушы Гарлем көшелерінде есінен танып, оны оңтүстіктегі туыстарын еске түсіретін мейірімді ескі әйел Мэри Рэмбо қабылдады. Кейін ол қарт қара нәсілді ерлі-зайыптыларды үйден шығарып жіберген кезде кездеседі және жамағатты іс жүргізуді басқаратын құқық қорғау органдарына шабуыл жасауға итермелейтін қызу сөз айтады. Айтқыш үйдің шатырына қашып барып, "Ағалық" деп аталатын топтың жетекшісі Джек бауырласпен кездеседі. Ол Харлемдегі және әлемдегі жағдайды жақсартуға ұмтылады. Джектің шақыруымен, баяндамашы қара нәсілді қауым арасында сөз таратпақ үшін митингтерге қатысуға және сөйлеуге келіседі. Ол жаңа жалақысын Мэриге жалға төлеп, бауырластардың берген пәтеріне көшіп барады. Бастапқыда митингтер бірқалыпты өтеді, баяндаушыға Бауырластардың идеологиясы мен әдістері туралы кеңінен нұсқау беріледі. Алайда көп ұзамай ол "Ағалық бауырластықты" ақ адамдар басқарады деп сенетін қара нәсілшіл Рас "Елші" деген кісіден қиындыққа тап болады. Бауырластықтың жасөспірімдер көшбасшысы Тод Клифтон да, баяндаушы да оның сөздеріне ерекше әсер етпейді. Кейіннен бақсыны ағайындықтың жиналысына шақырып, өз мақсатын топтан жоғары қояды деп айыптайды. Ол әйелдерге қатысты мәселелерді шешу үшін қаланың басқа бөлігіне ауыстырылады, бауырластардың бір мүшесінің әйелімен азғырылады және ақырында Харлемге шақырылады, өйткені Клифтонның жоғалғаны туралы хабарланады және бауырластардың мүшелігі мен ықпалы әлсіре бастайды. Баяндаушы Клифтонның ізін таба алмайды, бірақ көп ұзамай оны көшеде билеген Самбо қуыршақтарын сатумен таныстырады, өйткені ол Бауырластықтан көңілі қалды. Клифтон тұтқындалуға қарсылық көрсеткенде полиция қызметкері атып өлтіреді; оның жерлеу рәсімі кезінде баяндамашы көпшілікті қайтадан Бауырластықты қолдауға шақыратын әсерлі сөз айтады. Шұғыл кездесуде Джек және басқа да Бауырлас көшбасшылары баяндаушыны ғылыми емес аргументтері үшін сынға алады және баяндаушы топтың қара қауымның проблемаларына шынайы қызығушылығы жоқ деп шешеді. Баяндаушы Харлемге қайта оралады, Растың адамдары оны қуалайды, және оларды жаңылыстыру үшін шляпа мен күн көзілдірігін сатып алады. Нәтижесінде, ол Ринехарт есімді адам деп қате түсініледі, ол махаббатшы, хипстер, құмар ойыншы, пара беруші және рухани көшбасшы ретінде танымал. Ринехарттың ақ қоғамға бейімделгені, бірақ өз жеке басын жоғалтқанын түсінген баяндаушы, Бауырластықтың Харлемдегі мүшелігі мен жағдайы туралы жалған ақпарат беру арқылы оны құлатуға шешім қабылдайды. Бір мүшенің әйелімен олардың жаңа қызметі туралы білу үшін әрекеттенгенінен кейін, ол Харлемдегі наразылықтардың салдарынан төңкеріс болғанын біледі. Ол Бауырластықтың өзінің мақсаттарына жету үшін осы оқиғаны пайдалануға тырысқанын түсінеді. Баяндаушы тоналаушылардың тобымен араласып қалады, олар бір үйді өртейді, және Растың атқа мінген, найза мен қалқанмен қаруланған, өзін "Жоюшы" деп атаған кезде олардан қашып кетеді. Рас көпшілікке баяндаушыны дарға асуға шақырады, бірақ баяндаушы оған найзамен шабуыл жасайды және көмір шахтасының жер астына қашады. Екі ақ адам оны мұралап, жалғыз қалдырып, өміріндегі расизм туралы ойлауға мүмкіндік береді. Эпилог қазіргі уақытқа оралады, баяндаушы әлемге қайта оралуға дайын екенін айтады, өйткені ол одан жасырудан жиі шаршады. Ол өзінің оқиғасын айтқанын, адамдар оның көрінбейтінін түсінуіне көмектесу үшін және осындай жағдайға тап болған адамдарға дауыс беру үшін айтқанын түсіндіреді: "Кім біледі, төмен жиілікте, мен сіз үшін сөйлеймін бе?"

Қабылдау

"Нью-Йорк Таймс" газетінің сыншысы Орвилл Прескотт бұл романды "мен оқыған американдық негр жазушысының ең әсерлі туындысы" деп атады және ол "ерекше дарынды жазушының пайда болуын" көрсетеді деді. Романшы Саул Беллоу шолуында оны "жоғары деңгейдегі, тамаша кітап деп тапты. Ол трагикомедиялық, поэтикалық, ең күшті шығармашылық интеллекттің тонымен ерекшеленеді". Джордж Мейбери "The New Republic" журналында Эллисонның "адам мінезі мен өмір тәжірибесінің әдеттегі ерекшеліктерін, пішінін және дыбысын ұстау шебері" екенін айтты. Энтони Берджес бұл романды "шедевр" деп сипаттады. 2003 жылы Элизабет Кэтлетттің "Көрінбейтін адам: Ральф Эллисонға арналған ескерткіш" атты мүсіні Манхэттендегі 150-ші көшедегі Риверсайд саябағында ашылды, ол Эллисон тұрған жерге қарсы және Тринити шіркеуінің зираттарынан үш блок қашықтықта орналасқан. Биіктігі 15 фут, ені 10 фут болатын қола монолитте адамның ішкі силуэті және Эллисонның цитаталары жазылған екі граниттік тақта бар.

Бейімделу

2017 жылдың қазан айында Hulu стриминг қызметі романды телесериалға бейімдеуде екені хабарланды.