Кіріспе

Африкалық қайта өрлеу – Африка халқының континент алдында тұрған қазіргі келеңсіз жағдайларды жеңіп, мәдени, ғылыми және экономикалық жаңаруға қол жеткізуі деген ұғым. Бұл идеяны алғаш рет Шейх Анта Диоп 1946-1960 жылдар аралығында жазған мақалаларында айтты, олар кейіннен "Африкалық қайта өрлеуге қарай" атты кітапқа жинақталды. Диоптың ойларын Оңтүстік Африканың бұрынғы президенті Табо Мбеки вице-президент қызметін атқарган кезінде одан әрі танымал етті, сол кезде Африкалық қайта өрлеу апартеідтен кейінгі интеллектуалдық күн тәртібінде маңызды рөл атқарады.

Сипаттама

Африканың қайта өрлеуі – Африка құрлығын кемсінтіп, зорлық-зомбылық, элиталық көзқарас, сыбайлас жемқорлық және кедейлікке толы деп есептелетін жағдайды аяқтауға, оларды әділ және теңдікке негіделген жаңа тәртіппен алмастыруға бағытталған философиялық және саяси қозғалыс. Алайда, Ноэль Мукала үшін Африканың қайта өрлеуі Африканың бірлігіне қол жеткізусіз мүмкін емес. Окуму африкалықтардың сақталып, дамытылуға лайық деп санайтын ерекшеліктерінің тізімін жасады. Оларға қарым-қатынастардың "әлеуметтік бірігу, қонақжайлық және жомарт бөлісу" сияқты жақтары, сондай-ақ мұқият және сезімтал тыңдау кіреді. Ол сонымен қатар, әлеуметтік қабылдау байлыққа емес, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа негізделетінін дәлелдейді.

Шығу тегі

Сенегалдық тарихшы Шейх Анта Диоп 1946-1960 жылдар аралығында Парижде студент болып оқыған кезінде Африканың даму жолын көрсететін бірқатар эсселер жазды. Диоптың еңбектері кейіннен Оңтүстік Африканың экс-президенті Табо Мбекидің бағдарламалық құжаты ретінде қарастырылды. Оңтүстік Африканың жаңа Конституциясы қабылданып, салтанатты түрде тойланған Кейптаундағы танымал «Мен – африкалықпын» сөзінде Мбеки былай деді:

Мен батырлар мен қаһармандардың ұрпағынан тудым [ ]. Тарих олардың жағында болғандықтан, олар шыдамды және бүгін ауа райы нашар болса да көңілдерін жоғалтпайды. Ертең күн нұр шашқанда олар жеңіске масаттанбайды. [ ] Олар бастан өткерген жағдайлар мен алған тәжірибелерінің арқасында, кім екендерін және кім болулары керектігін өздері анықтауға бекінді. 1997 жылдың сәуір айында Мбеки Африканың қайта жаңаруын құрайтын элементтерді атап көрсетті: әлеуметтік бірлік, демократия, экономиканы жаңғырту және өркендету, сондай-ақ Африканың геосаяси аренадағы маңызды ойыншы ретінде беделін нығайту. Екі айдан кейін Мбекидің кеңесшісі Вуси Мавиембела Африканың қайта жаңаруының колониялық еңбектан бас өткеннен кейінгі Африканың «үшінші кезеңі» екенін жазды. Бұл 1990 жылдардың басында континентте деколонизация мен демократияның таралуынан кейін болды. Вице-президент Мбеки өзінің нанымдарын және оларды іске асыруға бағытталған реформаларды 1998 жылдың 13 тамызында жарияланған «Африканың қайта жаңаруы туралы мәлімдемеде» толыққанды көрсетті. 1998 жылдың 28 қыркүйегінде Жоханнесбургте Африканың қайта жаңаруы конференциясына шамамен 470 қатысушы жиналды. Келесі жылы «Африканың қайта жаңаруы» атты кітап жарық көрді, онда конференцияның талқылау отырыстарына сәйкес келетін тақырыптар бойынша отыз эссе жинақталды: «мәдениет және білім беру, экономикалық трансформация, ғылым және технология, көлік және энергетика, рухани жаңару және африкалық құндылықтар, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдары және телекоммуникациялар». Конференцияның ашылу пленарлық отырысында сөз сөлдеген Мбеки кітапқа кіріспе жазды. Африканың қайта жаңаруымен және Африканың жаңа буын көшбасшыларымен байланысты басқа да тұлғалар – Уганда президенті Ювери Мусевени және Руанда президенті Пол Кагаме.

Африканың қайта өрлеу институты

1999 жылдың 11 қазанында Преториа қаласында Африканың қайта өрлеу институты (АРИ) құрылды. Оның бастапқы бағыттары Африканың адам ресурстарын дамыту, ғылым және технология, ауыл шаруашылығы, тамақтану және денсаулық сақтау, мәдениет, бизнес, бейбітшілік және жақсы басқару салалары болды. Вашингтон Аггрей Жаланго Окуму "Африкалық қайта өрлеу" кітабында былай деп жазды:

"Африканың қайта өрлеу институтының қазіргі және болашақ жылдардағы ең маңызды және басты міндеті – бірінші сыныпты африкалық ғалымдардың жеткілікті санын жинап, оларға үнемі қолдау көрсету үшін үлкен гранттар мен қажетті инфрақұрылымды ұсыну болып табылады. Бұл оларға өнеркәсіптік өндіріске қолданылатын мәселелерді шешуге бағытталған, экономикалық тұрғыдан маңызды нәтижелерге әкелетін ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік береді."

Жаңғыру

Африканың қайта өрлеуі 2015-2024 жылдар аралығында Африка түкпіліндегі халықтардың халықаралық онжылдығының бір бөлігі ретінде қолға алынды, онда "Қайта оралу есігі" жобасы африкалық диаспораның мүшелерін континентке қайтаруды мақсат етеді. Бұл жобаны Ямайканың Акомпонг тарихи марон қауымы Нигерия, Гана және Зимбабвемен бірлесіп жүзеге асырып жатыр. Осы қайта өрлеуді Акомпонгтың қаржы министрі Тимоти Э. Макферсон және Нигерия Президентінің диаспора және шетел істері жөніндегі аға кеңесшісі, құрметті Әбіке Дабири басқарып жүр.