Кіріспе
Испан тілінде нақты заттарды, заттардың топтары мен түрлерін, қасиеттерді, сезімдерді және басқа да абстракцияларды білдіретін есімдер бар. Барлық есімдердің дәстүрлі грамматикалық жынысы болады. Саналатын есімдер сан бойынша өзгеріп (жекеше және көпше) тұрады. Дегенмен, санаулы және санаусыз есімдер арасындағы шекара ағылшын тіліндегіден гөрі көбірек күмәнді.
The Spanish language has nouns that express concrete objects, groups and classes of objects, qualities, feelings and other abstractions. All nouns have a conventional grammatical gender. Countable nouns inflect for number (singular and plural). However, the division between uncountable and countable nouns is more ambiguous than in English.
Жынысы
Испан тіліндегі есімдер грамматикалық түрде еркек немесе әйел жынысына жатады. Бұл жағдайда гендер – грамматикалық жүйе, ол міндетті түрде биологиялық немесе әлеуметтік жынысқа байланысты емес. Еркек жынысы инклюзивті болып табылады және екі жыныстан құралған топтардың көпше түрінде қолданылады. Мысалы, грамматикалық жағынан еркек сипаты бар *los niños* сөзі «балалар» немесе «ұлдар» деген мағынаны білдіруі мүмкін. Әйел жынысы көпше түрінде эксклюзивті: *las niñas* сөзі тек «қыздарды» білдіреді, екі жыныстан құралған балаларды емес. Дегенмен, кейбір жасөспірімдерге қарсы тіл реформасын қолдаушылар *los niños y las niñas* немесе *las niñas y los niños* сияқты баламалы формаларды, дездоблиаменто арқылы ұсынады. Испан тілінде есімдерге гендер тағайындау тәсілі есімнің екі топтың қайсысына жататынына байланысты өзгеше болады. Бір топқа адамдар мен жануарларды білдіретін есімдер кіреді, ал екінші топта бірінші топқа жатпайтын есімдер болады. Осы есімдер класы үшін еркек және әйел формалары көбінесе әртүрлі болады. Конвенция бойынша еркек формасы лемма (яғни, сөздікте көрсетілген форма) ретінде, ал әйел формасы – белгіленген форма ретінде қарастырылады. Бұл кластағы есімдердің еркек формасы *o* әрпімен аяқталса, әйел формасы әдетте *o* әрпін *a* әрпімен ауыстырады. Мысалы, *el abuelo* («әке») *la abuela* («әже») болады. Ерекше жағдайларда, осы кластағы кейбір есімдердің еркек формасы *o* әрпімен аяқталады, бірақ ерекше әйел формасы жоқ. Мұндай жағдайларда есімнің гендері тек оған сәйкес келетін анықтауыштармен немесе сын есімдермен белгіленеді. Мысалы, *el soldado* («ер сарбаз») сөзінің әйел түрі *la soldado* («әйел сарбаз») болып табылады, оларды тек мақаланың (*el/la*) гендері ғана ажыратады. Бұл кластағы есімдердің еркек формасы *or*, *ón*, *ín*, *és* және *án* әріптерімен аяқталса, әйел формасына *a* әрпі қосылады. Мысалы, *el doctor* («ер дәрігер») *la doctora* («әйел дәрігер») болады. Басқа мысалдар: *el/la periodista* («журналист»), *el/la testigo* («куәгер») және *el/la estudiante* («студент»). Осы кластағы кейбір есімдер гетеронимдер (heterónimos) деп аталады, онда еркек және әйел формалары ерекше леммалар болып табылады. Ағылшын тілінде «bull» және «cow» сияқты ерекше леммалар болғандай, испан тілінде де *el toro* («буқа») және *la vaca* («сиыр») сияқты ерекше формалар бар. Мұндай есімдер үшін еркек көпше түрі әдетте еркек және әйел мүшелері бар топтарды атау үшін қолданылады. Мысалы, актерлер мен актрисалардан (*los actores* және *las actrices*) құралған топ *los actores* («актерлер») деп аталады. Ерекше жағдайларда, жануарлар түрін еркек емес, әйелдік леммамен көрсетуге болады (ағылшын тіліндегі «goose» сөзі сияқты, ол түрдің толық атауын немесе түрдің әйелдерін білдіруі мүмкін). Мысалы, *la vaca* сөзі «мал» түрін немесе «сиырды» білдіруі мүмкін, ал *el toro* тек «буқаны» білдіреді.
Нейтральдың қалдықтары
Испан тілінде бейтарап санның іздері бар; бұл esto, eso, aquello және ello сияқты есімдіктерде, кейбір lo есімдіктері мен lo артиклінде көрінеді. Белло сондай-ақ, nada, poco, algo және mucho сияқты сөздерді кейбір контекстерде бейтарап сан ретінде қолдануға болатынын айтады. Дегенмен, мұның бәрі зат есімдерге қатысты емес, олар ешқашан бейтарап санға ие болмайды.
Жеке есімдердің жынысы
Адамдардың есімдері сол адамның жынысына сай келеді, тіпті есімнің соңы қарама-қарсы болған жағдайда да: Chema es guapo, Amparo es guapa. Осы ереже есімдері бар жануарларға да қатысты.
Саны
Испан тілінде екі грамматикалық сан бар: жекеше және көпше. Жекеше түрі – лемма, ал көпше түрі – белгіленген түр. Есімнің жекеше немесе көпше болуы, әдетте, есімнің білдіретін нәрсеге байланысты, жекеше есімдер әдетте бір нәрсені, ал көпше есімдер бірнеше нәрсені білдіреді. Осылайша, есімдер испан тіліндегі сандық қарама-қарсылықты көрсететін басқа сөздерден (яғни, сын есімдер, анықтауыштар және етістіктер) ерекшеленеді, олар есімдермен келісу үшін санда өзгереді. Мысалы, «el lápiz y el bolígrafo rojos» – «қызыл қалам мен ручка» деген сөйлемде «rojos» сын есімі көпше, өйткені екі жекеше есім («el lápiz» және «el bolígrafo») «y» арқылы байланысқан. Бірақ, егер сын есім координацияланған есімдердің алдында келсе, ол әдетте жекеше түрінде болады. Ағылшын тіліндегі «mathematics» және «eyeglasses» сөздері әрқашан көпше түрінде қолданылатыны сияқты, испан тіліндегі «las matemáticas» – «математика» және «las gafas» – «көздік» сөздері де әрқашан көпше. Кейбір есімдердің көпше болуы ағылшын тіліндегі сәйкес есімдерден өзгеше. Мысалы, «las vacaciones» сөзі жекеше түрінде сирек кездеседі және ағылшын тіліндегі «vacation» және «vacations» сөздеріне сәйкес келеді. Көпше түріндегі есімдердің көпшілігі белгілі бір семантикалық топтарға жатады. Мысалы, олардың көпшілігі тағамдармен байланысты («comestibles» – «азық-түлік», «espaguetis» – «спагетти»), ақша сомасымен («emolumentos» – «емлеу ақысы», «finanzas» – «қаржы») немесе орындармен («estribaciones» – «алдыңғы таулар», «exteriores» – «сыртқы жақтар») байланысты. Басқа испан есімдері әрқашан жекеше болып келеді. Мұндай есімдер көбінесе «el caos» – «хаос» және «la grima» – «қайғы» сияқты санауға келмейтін есімдер.
Көптік санның қалыптасуы
Дауыссыз дауыспен аяқталатын есім көпше түрін жасау үшін "s" жұрнағы қосылады. Есімнің соңында "y" дауысы болса, көпше түрін жасау үшін "es" жұрнағы қосылады. "z" әрпімен аяқталатын есімдерге "es" жұрнағы қосылғанда, "z" әрпі "c" әрпіне ауысады. Мысалы, "la luz" ("жарық") есімінің көпше түрі "las luces" ("жарықтар") болып табылады. Дауыссыз дыбыспен аяқталатын есімдерге көпше түрін жасау үшін "s" немесе "es" жұрнағы қосылады. Ал "í" және "ú" әріптерімен аяқталатын есімдер көпше түрін жасау үшін екі нұсқаны ("s" және "es") қабылдай алады. Мысалы, "el café" ("кофе") есімінің көпше түрі "los cafés", ал "el tabú" ("табу") есімінің көпше түрі "los tabús" және "los tabúes" болып табылады. Көп буынды есімдер, егер олардың соңындағы "s" дауысы басылмаған дауысқа келсе, көпше жұрнағы қосылмайды. Ал "s" әрпімен аяқталатын басқа есімдер дауыссыз әріппен аяқталатын есімдерге тән қағида бойынша "es" жұрнағын қосып, көпше түрін жасайды. Мысалы, "el jueves" ("жұма") есімінің көпше түрі "los jueves" ("жұмалар") болып табылады.
Қарыз сөздер
Испан тілінде қарыз сөздердің көпше түрін жасау ережелері, испан тіліндегі орнықтып қалған есімдерге қатысты ережелерден әрқашан да сәйкес келмейді. Жалпы ереже бойынша, дауыстыға (басылған немесе басылмаған) аяқталатын қарыз сөздер жекеше түріне "s" қосылып, көпше түрін құрайды. Мысалы, ағылшын тілінен алынған "el interviú" ("интервью") сөзінің көпше түрі "los interviús" ("интервьюлар") болып табылады. Ағылшын тілінен қарыз сөздер көбінесе испан тілінде ағылшын тіліндегі көпше түрін сақтайды. Кейбір латын сөздері "m" әрпімен аяқталады және оларға тек "s" қосылып көпше түрі жасалады (мысалы, "el referéndum" ("референдум") және "los referéndums" ("референдумдар")). Басқа латын сөздері "m" әрпімен аяқталады, олар өзгермейтін көпше түрін немесе "s" әрпімен аяқталатын көпше түрін қабылдай алады. Мысалы, "el quórum" ("кворум") сөзіне "los quórum" және "los quórums" көпше түрлерін қолдануға болады. Ағылшын тілінің ықпалынан, испан тіліндегі латын сөздерінің кейбір көпше түрлерінде "a" көпшелік маркері қолданылуы мүмкін, мысалы, "los córpora" ("корпустар") және "los data" ("мәліметтер"), бірақ мұндай көпшелік формаларын кейбір тіл мамандары ұнатпайды, олар өзгермейтін көпшеліктерді (мысалы, "los corpus") немесе испан тіліне бейімделген формаларды (мысалы, "los datos") қолдануды жақсы көреді. Кейбір қарыз сөздер испан тіліне көпше түрінде кіріп, кейін жекеше сөз ретінде қарастырылады (мысалы, итальян тілінен алынған "el confeti" ("конфетти"), "el espagueti" ("спагетти") және "el ravioli" ("равиоли") көпше түрлері). Бұл сөздер испан тілінің әдеттегі морфологиялық ережелеріне сәйкес келеді, яғни көпшелік санын екі рет көрсетеді (мысалы, "los confetis", "los espaguetis" және "los raviolis").
Түрлілігі
Антиль испан тілінің кейбір түрлерінде белгілі бір көпшелердің дәстүрлі формаларына қосымша "е" немесе "ес" қосылады. Мысалы, "үйлер" деген мағынадағы las casas орнына las cásase кездесуі мүмкін. Сол сияқты, "вискилер" деген мағынадағы los güisquis орнына los güisquises қолданылуы мүмкін. Кейбір стильдерде көпше санды білдіретін зат есімдер, көпшелік басқа жерде түйсіндірілген кезде жекеше түрінде қолданылуы мүмкін, мысалы "mucho" – "көп" немесе "tanto" – "осыншама көп" анықтауыштары арқылы. Мысалы, сөйлеуші "mucha foto" – "көп фотосурет" немесе "tanto soldado" – "осыншама солдат" десе, ал формальды стильде тиісінше "muchas fotos" және "tantos soldados" қолданылуы керек. "í"-ға аяқталатын зат есімдер көбінесе көпше түрін жасау үшін "s" немесе "es" жұрнақтарын қабылдаса, формальды стильдерде әдетте "es" жұрнағы артықшылыққа ие, әсіресе этнонимдер мен этностық топтардың атауларында. Мысалы, "бенгал" деген сөз "bengalíes" немесе "bengalís" түрінде көпше болып келе алады, бірақ формальды стильде "bengalíes" түрі көбірек қолданылады.
Сезімталдық жұрнақтары
Испан тіліндегі есімдерге кең ауқымды сезімдік мағыналарды білдіретін жұрнақтар қосылуы мүмкін. Бұл сезімдік мағыналарға өлшем, құрмет, мақұлдамау, ирония және осыған ұқсас нәрселер жатады. Дегенмен, осы жұрнақтардан туындаған есімдердің мағынасы әрқашан болжауға қолайлы болмайды. Аффективті жұрнақтар инфлекциялық емес, туынды жұрнақтар болып табылады, бірақ олар инфлекциялық жұрнақтармен кейбір қасиеттерді ортақ бөліседі. Инфлекциялық жұрнақтар сияқты, аффективті жұрнақтар да кең таралған, сондықтан олардан жасалған сөздер дәстүрлі сөздіктерге, осы сөздердің мағынасы күрт өзгеше болған жағдайларды қоспағанда, енгізілмейді. Инфлекциялық жұрнақтар сияқты, аффективті жұрнақтар да әдетте түбір сөздің грамматикалық санатын өзгерте алмайды; яғни, аффективті жұрнақ алған есім, оны алғаннан кейін де есім болып қала береді, дәл сол сияқты, көптік инфлекциялық жұрнақ алған есім де есім болып қалады. Бірақ инфлекциялық жұрнақтардан айырмашылығы, аффективті жұрнақтар түбірге грамматикалық емес, лексикалық ақпарат қосуға бейім. Сол сияқты, санауға келмейтін есімдер, санауға болатын есімдерге қарағанда, аффективті жұрнақтарды алуға азырақ мүмкіндік береді. Мысалы, "me fue de poca ayuda" ("ол маған аз көмектесті") деген тіркесте, "айuda" ("көмек") есімі санауға келмейтін мағынада қолданылғандықтан, кішітеу жұрнағының орнына "poca" ("азырақ") сипаттауышы қолданылады. Ал "le pidió una ayudita" ("ол бір көмек сұрады") тіркесінде "ayudita" кішітеу түрі қолдануға болады, себебі тіркесте есімнің санауға болатын мағынасы қолданылған. Әртүрлі әлеуметтік-тілдік факторлар аффективті жұрнақтардың қолданылуына әсер етеді. Мысалы, оларды еуропалық испан тілінде немесе Риоплатенс испан тілінде сөйлейтіндерге қарағанда, мексикалық испан тілінде сөйлейтіндер жиірек қолданады, сондай-ақ оларды әйелдер ерлерге қарағанда жиірек қолданады. Бұдан өзге, аффективті жұрнақтар балаларға арналған стильде жиі кездеседі, бірақ академиялық, құқықтық және әкімшілік жазу сияқты өте ресми стильдерде сирек кездеседі. Әдетте аффективті жұрнақтардың үш классы ажыратылады: кішітеулер, үлкейтулер және кемсітулер (бірақ кемсіту жұрнақтары класы кейде басқа екеуімен қиылысады).
Кішірейтуші жұрнақтар
Кішірейтілген жұрнақтар көбінесе кіші өлшемді білдіреді. Олар есімдерге қолданылғанда, әсіресе материалдық нысандарды атағанда, өлшемді көрсетеді. Мысалы, "үй" деген сөзге -ita жұрнағы қосылғанда, casita сөзі пайда болады, ол кішкентай үйді білдіреді. Бірақ кішірейтілген жұрнақтар басқа семантикалық топтарға жататын есімдерге қолданылғанда, қосымша немесе басқа мағыналарды білдіруі мүмкін. Кәсіптерді атаған есімдерге кішірейтілген жұрнақ қосылса, көбінесе есқарақтық немесе жеңілтектеуді білдіреді, мысалы, un maestrillo mediocre – "қабілетсіз ұстаз". Ал іс-әрекеттер мен оқиғаларды білдіретін есімдерге кішірейтілген жұрнақ қосылғанда, олардың қысқа мерзімді екенін көрсетеді, мысалы, paseíto – "қысқа серуен".