Кіріспе

Иоганнес Брамстың симфониясы.

Ф мажордағы 3-ші симфония, Op. 90 – Иоганнес Брамстың симфониясы. Бұл шығарма 1883 жылдың жазында Висбаденде, оның 2-ші симфониясын аяқтағаннан шамамен алты жыл өткен соң жазылды. Осы аралықта Брамс өзінің ең ұлы туындыларын жазды, соның ішінде скрипкалық концерт, екі увертюра («Трагикалық увертюра» және «Академиялық фестиваль увертюрасы») және 2-ші фортепианолық концерт. Премьерасы 1883 жылдың 2 желтоқсанында Ханс Рихтердің жетекшілігімен Вена филармониялық оркестрінде орындалды. Бұл Брамстың төрт симфониясының ең қысқасы; әдетте орындалуы 35-40 минутқа созылады. Әр орындалыстан кейін Брамс 1884 жылдың мамырында жарияланғанға дейін партитурасын одан әрі жетілдірді.

Құрамы

1877 жылға қарай Иоганн Брамс өзінің алғашқы екі симфониясын аяқтаған болатын: C минорындағы бірінші симфония (Op. 68) өте ұзақ дамыған туынды еді; оның алғашқы нұсқалары 1862 жылға дейін жатқан. D мажорлық екінші симфония бірінші симфониядан кейін шамамен 12 ай өткен соң жазылды, ал келесі бірнеше жыл Брамстың шығармашылық өркендеу кезеңі болды, оның барысында ол "шеберлікпен және оңайлықпен үлкен шедеврлер сериясын" жасады. Осы шедеврлердің қатарында Брамстың скрипкалық концерті (1878/79) және екінші (B мажор) фортепианолық концерті (1881), екі симфониялық увертюра, әндер мен дуэттерден тұратын екі ірі жинақ, бірнеше маңызды фортепианолық шығармалар, соның ішінде үшінші және төртінші венгр билерінің топтары (1879) және үш маңызды камералық туынды, оның ішінде «лирикалық» және кең танымал G мажор скрипкалық сонатасы (1879) бар. 1883 жылға қарай Брамстың назары қайтадан симфонияға ауды және ол сол жылдың жазын Висбаден қаласында жаңа F мажор симфониясын жазумен өткізді. Қазан айында ол бірінші және соңғы бөлімдерін (фортепианода) Антонин Дворжакқа орындады, ол Николаус Симрокқа былай деді: «Мен асыра айтпаймын, бұл туынды оның алғашқы екі симфониясынан асып түседі; егер, мүмкін, ұлылық және күшті идея тұрғысынан болмаса, әрине, әдемілік тұрғысынан».

"Фрей абер фро"

Бірінші бөлім (F A F) ноталарынан басталады, бұл Брамстың жеке девизі – frei aber froh (еркін, бірақ бақытты) дегенді білдіреді деп кеңінен қабылданады. Брамс бұл девизді алғаш рет көп жыл бұрын, венгр скрипачисі Джозеф Йоахиммен достық қарым-қатынас орнатқаннан кейін жасаған, өйткені Йоахимнің өзінің жеке девизі F A E, frei aber einsam (еркін, бірақ жалғыз) болған. Брамстың тартымды емес мінезін ескере отырып, оның осы девизді жеке музыкалық мәлімдеме ретінде ұсыну мақсаты туралы ғалымдар арасында пікірталас бар; Брамс өзі бұл мәселеде ештеңе айтқан жоқ. Дегенмен, ол достарына жиі "Мен өзімнің музыкам арқылы сөйлеймін" деп еске салған.

Шумандар мен Рейнмен байланысы

Бірінші бөлімнің F A F девизі бірден passionato тақырыбымен жалғасады; төмендейтін тізбек Роберт Шуманның Үшінші симфониясындағы "Рейн" деген сөз тіркесіне өте ұқсас. Брамстың Үшінші симфониясын жазу кезінде Висбаденде (Рейн жағалауында) болғандығы Роберт пен Клара Шуманның үйіндегі Дюссельдорфтағы ерте күндері туралы естеліктерді оятқан болуы мүмкін. 1853 жылы жас Брамс пен Роберт Шуман Жоахимді ойынға тартып, "музыкалық шифрлармен" тәжірибе жасаған. Осы қатыстар кейбір адамдарды passionato тақырыбын "Рейн" тақырыбы деп атауға әкелді, бірақ екінші тақырыпқа өту Рихард Вагнердің "Таннхаузер" операсынан "Сирен хорына" сілтеме жасайтын аккордтық жүрісті қамтиды. Бұл сілтеме жақында қайтыс болған қарсыласына құрмет көрсету болғаны белгісіз, бірақ Брамстың Вагнердің музыкасына деген құрметі жасырын емес еді; ол тіпті біраз уақытқа "Таннхаузердің" түпнұсқа қолжазбасына ие болған.

Аспаптар

Симфония екі флейта, екі гобой, B және A тондарына екі кларнет, екі фагот, контрафагот, C тонында екі мүйіз, F тонында екі мүйіз, F тонында екі труба, үш тромбон, литавралар және скрипкалар тобы үшін жазылған. Брамс өзінің шығармаларында жиі "табиғи" (клапансыз) мүйізді көрсеткенмен (мысалы, F тонындағы мүйіз), орындаулар көбінесе қазіргі заманғы клапанды француз мүйіздерінде орындалады.

I. Аллегро конбрио

Бірінші бөлім соната түрінде жазылған. Бұл бөлімнің үш нотадан тұратын музыкалық ұраны – F–A–F – Брамс үшін маңызды болды. 1853 жылы оның досы Жозеф Иоахим өзінің ұраны ретінде "Азат, бірақ жалғыз" (неміс тілінде Frei aber einsam) дегенді қабылдады, ал осы сөздердің бас әріптерімен белгіленген ноталар – F–A–E – Шуман, Брамс және Дитрих бірлесіп Иоахимге арналған скрипкалық соната жазды. Үшінші симфонияны жазған кезде Брамс өзін "Frei aber froh", яғни "Азат, бірақ бақытты" деп жариялаған елу жасар бос адам еді. Оның F–A–F ұраны және оның кейбір өзгертілген вариацияларын симфонияның өзінде естілуге болады.

IV. Аллегро Аква-состеното

Төртінші бөлім F минорында (F мажормен аяқталады) және 6/8 уақытында өзгертілген соната формасын ұсынады. Бұл лирикалық, құмарлы, әуенге толы, қарқынды пайдаланылған, өзгертілген және дамытылған бөлім. Бөлім бірінші бөлімде естілген ұранға сілтеме жасап аяқталады – ол Шуманның үшінші симфониясы, "Рейнская" симфониясының бірінші бөлімінде екінші тақырып рекапитуляцияға кірмес бұрын естілген мотивті қайталайды – содан кейін үнсіздікке беріліп, тыныш аяқталады.

Қабылдау

Симфонияның премьерасын өткізген Ханс Рихтер оны Брамстың "Эроикасы" деп мәлімдеді. Бұл симфония екінші симфониясынан да жақсы қарсы алынды. Рихард Вагнер сол жылы ерте қайтыс болғанымен, Брамс пен Вагнер арасындағы ашық жанжал толыққанды аяқталған жоқ. Вагнердің жақтастары симфонияның премьерасына бөгет қоюға тырысты, және екі топ арасындағы қақтығыс дуэльге дейін бара жаздады. Оның досы, белгілі музыка сыншысы Эдуард Ханслик: "Көптеген музыка әуеленушілер Бірінші симфонияның алып күшін бағалайды, ал басқалары Екінші симфонияның тыныш сүйкімділігін, бірақ үшінші симфония маған өнер тұрғысынан ең толыққанды туынды болып көрінеді" деді.