Кіріспе

Бахаи дініндегі негізгі принцип

Бахаи дінінде «ірі» және «кіші» деп аталатын екі келісім бар. Ірі келісім – прогрессивті аян беру туралы келісім: Құдай әрбір мың жыл сайын елшілер жібереді және адамзат оларды тануға және олардың үйретімдеріне жауап беруге міндетті. Кіші келісім – Бахаулла, діннің негізін қалаушысы, мен оның ізбасарлары арасындағы басшылықтың жалғасуы және бірлік сақтау туралы келісім. Бахаи келісіміндегі мұрагерлік нақты және жазбаша түрде бекітілген, Бахаулланың қазасынан кейін Бахаи кітаптарының уәкілетті түсіндірушісі және қауымға жетекшілік ететін Абдул-Баханы іздеуге бахаилерді итермелеген билік тізбегін қамтамасыз етті. Бахаулла діни мәселелер бойынша заң шығаруға құқылы тоғыз мүшеден тұратын Әлемдік Әділет Үйін құрды және оның ұрпақтарына белгілі бір рөл берілгенін айтты. Бұл екеуі Абдул-Баха Шоги Эффендини Қорғаушы етіп тағайындағанда толыққанды түсіндірілді. 1963 жылы тұңғыш рет сайланған Әлемдік Әділет Үйі бүкіл әлемдік Бахаи қауымының жоғары басқару органы болып табылады. Осы басшылық тізбегіндегі бір буынды мойындамаған әркім Келісімді бұзушы деп есептеледі. Бахаилер үшін Бахаулланың Келісімі және оның бірлікке кепілдігі олардың дінінің ерекше ерекшелігін білдіреді. Мысалы, олар Исаның Петірге және Мұхаммедтің Әлиге мұрагерлікке өтуін бірлікті сақтауға жасалған жазбаша әрекеттер деп санайды, бірақ олардың діндері өзара қарама-қайшылық топтарға бөлініп кеткендіктен, бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды. Келісім арқылы Бахаи діні жікке бөлінудің алдын алды, ал балама басшылық құруға жасалған барлық тырашалар, діни кітаптардың құқықтық негізі болмағандықтан, көптеген жақтастарды тарта алмады.

Үлкен келісім

Үлкен келісім – Құдайдың барлық елшілері өзінен кейін келер елші туралы ізбасарларымен жасасқан келісімді білдіреді. Бахаи дінінің негізін қалаушы Бахаулланың айтуынша, Құдай адамзатты бірте-бірте аян арқылы тәрбиелеу үшін әрдайым құдайдан келген ұстаздарды жіберуге уәде береді. Бахаилер Құдайдың үлкен келісіміне қатысты пайғамбарлықтардың барлық діндердің кітаптарында кездесетініне сенеді, және Құдайдың әрбір елшісі келесі елшінің келуі туралы нақты пайғамбарлық жасайды. Осы үлкен келісімде өздерінің міндетін орындау үшін, әр діннің ізбасарлары өздерінің сенімдерінің уәде етілген елшісімін деп мәлімдейтін адамның тиісті пайғамбарлықтарды рухани жағынан орындауын ашық ниетпен зерттеуге тиіс.

Құдайдың көріністері

Бахайлар Құдайды бірегей, мәңгілік, құдіретті және барлық нәрсені білетін жаратушы ретінде қарастырады. Құдай жаратылысынан шексіз жоғары болса да, Оның махаббатпен құрылған еркі, ақыл-естің иелеріне пайғамбарлар немесе Бахайлар Құдайдың көріністері деп атаған илаһи елшілер арқылы адал түрде жеткізіледі. Олар Құдайдың осы дүниеге қатысты еркі туралы айта отырып, адамдардың қабілеттеріне және әрбір көрініс пайда болған уақыт пен орынның ерекше қажеттіліктеріне сәйкес білім беретін әлеуметтік және рухани принциптер мен заңдарды ашады. Құдай мен адамзат арасындағы делдал ретінде осы илаһи ұстаздардың адамдарға бергені, уақыт өте келе қазіргі әлемдегі ірі діндердің негізіне айналды. Бахаулла Құдайдың көріністерінің екі жақты табиғаты бар – илаһи және адамдық екенін айтады. Олар Құдайдың жанында болмаса да, қарапайым өлімдіктер де емес. Бахаулла барлық көріністерді Құдайдың білімі мен қасиеттерін кемелді түрде көрсету үшін жаратқан таза, жылтыратылған айналарға теңейді, олар осы дүниеге беретін нұсқаулық ілімдер арқылы Жаратушының еркін анық көрсетеді: "[Құдай] әр дәуірде және кез келген уақытта жер мен көктегі патшалықтарда таза және мінсіз Жанның көрініс табуын белгіледі. Осы нәзік, құпия және эфирлі болмысқа Ол екі түрлі табиғат сыйлады: материяға тән денелік және Құдайдың Өзінен туған рухани табиғат. Ол сондай-ақ Оған екі мәртебе берді. Бірінші мәртебе, Оның ең терең шынайылығымен байланысты, Оны Құдайдың Өзінің дауысы естілетіндей етіп бейнелейді. Екінші мәртебе – адамдық мәртебе. Осы ажыратылған мән, осы жарқыраған шындықтар – Құдайдың кең тараған рақымының арналары".

Әдеттегідей ашылу

Біртіндеп ашылу, Бахаи дінінің маңызды ұғымы, Құдайдың тарихтағы шындықты кезең-кезеңмен ашуын, Оның үлкен келісімдегі уәдесін орындау үшін бір-бірінен кейін Құдайдың аян берушілерін жіберуін білдіреді. Бахаи дінінің екі аян берушісінің бірі – Баб осы үздірілмейтін процесті былай сипаттады: «Әлемнің Раббысы ешқашан пайғамбар жібермеген және кітаптарды түсірмеген, барлық адамдармен келісім жасамайынша, оларды келесі аянды және келесі кітапты қабылдауға шақырмайынша. Өйткені Оның кеңшілігі тоқтамайды және шексіз». Құдайдың әрбір аян берушісі сол заман мен орынның халқына сай аянды әкеледі. Аяндар арасындағы айырмашылықтар нақты аян берушінің біліміне байланысты емес, оның орнына, «заманның жағдайлары» мен «әр түрлі қажеттіліктері», сондай-ақ оқытылатын адамдардың «рухани мүмкіндіктері» сияқты әртүрлі қоғамдық қажеттіліктер мен факторларға байланысты деп есептеледі. Осы рухани басшылық арқасында адамдар отбасы, тайпа, қала-мемлекеттер және соңғы кезде – елдер арасындағы бірлікке қарай бірте-бірте дамыды. Осы ұғымға сүйене отырып, Бахаилар әлемдегі барлық ірі діндердің Құдайдан келгенін мойындайды және оларды Құдай белгілеген біртұтас білім беру процесінің әртүрлі кезеңдері деп санайды. Бахаилар Бахаулланың Құдай жіберген соңғы аян берушісі екеніне және оның ілімдерін қолдану арқылы адамзат ұжымдық толықтығына жететініне сенеді.

Пайғамбарлық

Құдайдың барлық адамдармен жасаған үлкен келісімінің мәні мен уәдесі діни әдебиеттің маңызды бір бөлігі болып табылады, бұл пайғамбарлықтарда да білдірілген және Құдайдың өзі таныстырған ұстаздардың айтуынша да солай. Бахаилер Бабты Мұхаммед пайғамбар болжаған Махдидің қайта оралуына қатысты исламдық пайғамбарлықтарды орындаған деп қабылдайды; ал Бахауллаһты әлемдік ірі діндер мен топтардың мессиандық және осыған ұқсас соңғы заманға қатысты пайғамбарлықтарының символдық орындалуы деп есептейді. Бұларға яһудилер үшін Исаия 9:6-дағы «Мәңгілік Әке», «Құдіреттілердің Иесі» пайғамдығындағы бейнеленуі; христиандар үшін Исаның Жохан 14:17-дегі қоштасу сөзінде айтқан «Ақиқат Рухы» немесе «Жынысқан» және Мәсіхтің «Атаның даңқымен» қайта келуі; зороастризм үшін Шах Бахрам Варжавандтың қайта оралуы; шиит исламы үшін Үшінші Имам, Имам Хусейннің қайта оралуы; суннит исламы үшін Исаның қайта оралуы; Баби діні үшін Құдай таныстыратын Жан жатады. Бахаилер Бахаулланың келуін «Һиндұлар үшін Кришнаның қайта тууы», ал буддистер үшін «Бесінші Будданың» келуі деп түсіндіреді.

Міндеттемелер

Бахаулла адамдардың Құдайдың үнемі елшілер жіберу уәдесіне жауап ретінде орындалуы тиіс екі түрлі міндеті бар екенін үйретеді. Біріншісі – ол келгенде жаңа көріністі тану және қабылдау, екіншісі – оның жаңа үйретімдерін мойындап, іске асыру. Бахаулла осы екі міндетті ажырамас деп сипаттайды. Ол өзінің «Заңдар кітабында» былай дейді: «Алланың құлдарына жазған бірінші міндеті – Оның аян беруінің және заңдарының қайнар көзі, Оның ісі мен жаратылыс әлеміндегі Құдайды бейнелейтін Оны тану. Осы міндетті орындаған әркімнің игілікке жеткені сөзсіз. Осы ұлылықтың биігіне жеткен әрбір адам әлемге тілектес Құдайдың барлық өсиеттерін сақтауы керек. Бұл екі міндет бір-бірінен ажырамас. Олардың екеуі де қабылданбайды, егер біреуі болмаса. Құдай өзінің үлкен келісімін прогрессивті аян ету арқылы орындағандықтан, Бахаулла өзінің «Керектілік кітабында» Иеміздің бұрынғы көріністің адал ізбасарлары екенін мәлімдегендердің жүрегінің тазалығы мен ниетінің шынайылығын жаңа көрініс пайда болған сайын сынап отыратынын айтады. Бұл сынақ түрлі жолдармен жүзеге асырылады, олар адамдардың рухани тұрғыдан жаңа көрініс арқылы сөйлейтін Құдайды тануға жеткілікті деңгейде дайындығын анықтайды, әлде дін қызметкерлері тарапынан қолдауға алынған дәстүрлер мен рухани шындықтың бұрыс түсіндірілуіне соқырлықпен мойынсұнып, оны қабылдамай ма, дегенді көрсетеді. Барлық көріністер бір Құдайдың сөзін жеткізеді деген фактіге сүйене отырып, Бахаулла Құдайдың кез келген көрінісін қабылдамаудың олардың барлығын қабылдамаумен бірдей екенін айтады: «Өзің сенімді бол, шын мәнінде, осы сұлулықтан бас тартқан адам өткен елшілерден де бас тартқан және мәңгілікке дейін Құдайға мақтан тұтады»..

Кіші келісім

Бахаилер оны Құдайдың адамзатпен жасаған мәңгілік, ұлы келісімінен ажырату үшін, Бахаулланың өзінің ізбасарларымен жасаған келісімін «кіші келісім» деп атайды. Олардың оның өлімінен кейін кімге жүгіну керектігі және кімге бағыну керектігі туралы келісім осы кіші келісім болып табылады. Бахаи дінінде «Бахаулланың Келісімі» деп аталатын Бахаи кіші келісімінің екі ерекшелігі бар: ол нақты айқындалған және расталған жазбаша құжаттарда жазылған. Бұл келісім идеологиялық айырмашылықтардан қорғайды. Бахаулланың ерекше құдайлық миссиясы – әлемді біріктіру болғандықтан, оның дінінің тұрақты бірлігін сақтау – осы мақсатқа жетудің кепілі. Бахаулланың үлкен ұлы Абдул-Баха былай түсіндіреді: «Бірінші талап – Құдайдың Келісіміне берік болу. Себебі Келісімнің күші Бахаулланың ісін адасқандардың күмәнінен қорғайды. Ол – Алланың ісінің нығайтылған бекінісі және діннің берік тірегі. Бүгінде Бахаи әлемінің бірлігін Құдайдың Келісімінен басқа ешбір күш сақтай алмайды, әйтпесе, Бахаи әлемін зор дауыл қамтыр. Адамзат әлемінің бірлігінің басты осі – Келісімнің күші, басқа ештеңе емес. Егер Келісім орындалмаған болса, егер ол Жоғары Қаламнан түспеген болса және шындықтың Күнінің сәулесі сияқты әлемді жарықтандырмаған болса, Алланың ісінің күштері толығымен шашырап кетер еді, ал өз құмарлықтары мен нәпсілеріне берілген кейбір жандар осы қасиетті ағаштың тамырын қию үшін қолдарына балта алатын еді». Бахаулланың келісімінде оның тағайындалған мұрагерінен келген барлық нұсқауларды орындаумен тығыз байланысты, сонымен қатар, жеке адамдар мен бүкіл Бахаи қауымдары Бахаулланың діні үшін белгілеген барлық әкімшілік институттардың басшылығын махаббатпен қолдауға шақырылады. Бахаи дінінде әрбір сенуші жеке теологиялық пікірлерін ұстануға құқылы, бірақ оларды басқаларға таңуға болмайды. Бахаулланың келісімінде берік болу, оның талаптарына адал болу және Бахаи дінінің орталық билігінің шешімдері Алланың еркін көрсетеді деген сенім – Бахаилер үшін маңызды рухани қасиет.

Китаб-и-Ахд

Бахаулла Бахаи дінінің мұрагерлігін Китаб-и-Ахд (Келісім Кітабы) деп аталатын құжатымен бекітті, ол өз қолымен жазылған және өлімінен бұрын Абдул-Бахаға сеніп тапсырылған. Осы құжатта Бахаулла Құдайдан алған миссиясын қайта растап, әлем халықтарын оларды биік көтеретін нәрселерді сақтауға шақырып, қақтығыстар мен талас-тартыстарға тыйым салды, сондай-ақ Діннің мұрагерлігін ғана Абдул-Бахаға арналған «Ең құдіретті тармақ» атағымен қысқа да нақты айқындады. Осыған дейін, Эдирне кезеңінің соңында (1867 жылдың қыркүйегі – 1868 жылдың тамызы) Бахаулла «Тармақ тақтасы» деп аталатын құжатты жазды, онда Абдул-Баханың жоғары мәртебесін жариялап, оны «Ғусн-и-Азәм» («Ең ұлы тармақ») деп атады, осылайша Китаб-и-Ахтта мұрагер ретіндегі оның келешек тағайындалуын болжады. Сондай-ақ, өзінің заңдар кітабында Бахаулла өлімінен кейін Бахаилердің «Құдайдың ниет еткен, осы Ескі Түбірден таралған» оған бет бұруын бұйырды. Бахаулланың өлімінен кейін Китаб-и-Ахд оқылғанда, осы екі құжатта Абдул-Бахаға қатысты бұрынғы сілтемелері расталды және сенушілер толыққанды түсінді. Өткен діндерден айырмашылығы, Бахаулла Абдул-Бахаға оның Келісімінің Орталығы болу мәртебесі мен билігін бергенмен, көптеген мәлімдемелерінде Абдул-Баханың Құдайдың «жеке және қоғамдық мінез-құлықтағы кемелділікпен» сыйлаған бірегей және мәңгілік үлгі екенін де нақтылады, оны басқалардың үлгі алуына лайық етті.

Қосымша өзгерістер

Өзінің өсиеті мен өлім алдындағы нұсқауында Абдул-Баха Бахаулланың кіші келісімін бахаилермен кеңейтіп, Бахаи дінінің қорғаушысы және басшысы ретінде өзінің үлкен немересі Шогни Эффендиді тағайындады. Бахаулланың келісімі Абдул-Бахаға Діннің қасиетті жазбаларын түсіндіруге толық өкілеттік берді. Өсиетінде Абдул-Баха кейін Шоги Эффендиге де "Құдай сөздерін түсіндіруші" ретінде сол рөл мен билікті жүктеді. Абдул-Баха өзінің өсиетінде Бахаулланың Заңдар кітабында оның дінінің жоғарғы заң шығарушы органы ретінде құрылған Әлемдік Әділет Үйінің, Қорғаушыдан басқа, Бахаи дінінің жаһандық басшылығы мен билігі берілген тағы бір институты екенін растады. Әлемдік Әділет Үйінің міндеті – Бахаи кітаптарында нақты айтылмаған кез келген мәселе бойынша заңдар қабылдау немесе бекіту болып табылады, ал Бахаулла Құдайдың "Оның қалаған нәрсесімен оларды шабыттандыратынын" уәделейді. Әлемдік Әділет Үйі 1963 жылы әлемнің түкпір-түкпірінен келген бахаилердің сайлауымен Бахаи дінінің басшысы болды. Шогни Эффенди Бахаулланың келісімін Бахаулланың аян беруі арқылы осы дүниеде босатылған рухани күштерді бағыттап, арнау құралы ретінде, сондай-ақ "Оның көтерілуінен кейін олардың үйлесімді және үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету" үшін маңызды деп атады. Ол Бахаулланың келісімінің мақсаты – діннің ықпалын және тұтастығын сақтау, оның бірлігін қорғау және планетаның барлық аймақтарында оның өсуін ынталандыру екенін де айтты.