Кіріспе
Дулаг (IPA: [dʊ'lag]), ресми түрде Дулаг муниципалитеті (; ) – Филиппиннің Лейте провинциясындағы 3-ші сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 48 992 адамды құрайды. Бұл жағалаудағы қала 11 007 гектар жерді алып жатыр және Шығыс Висая аймағының бірдей орталығынан оңтүстікке, сондай-ақ Лейте провинциялық үкіметінің әкімшілік орталығы Таклобаннан орналасқан. "Азаттық қаласы" деп кеңінен танылған Дулаг, Екінші дүниежүзілік соғыстың қиратылған орындарынан аман қалды және қазіргі уақытта Лейте шығанағына беткейлеген дамыған жағалау қаласы болып табылады. 1954 жылы Майорга, Андрес Бонифасио, Талисей, Сан-Роке, Бургос, Либерти, Юнион, Ормокай, Уилсон және Когон Бинкай бариосының оңтүстік бөлігі Майорга, Лейте қаласын құру үшін бөлініп шықты.
Dulag (IPA: [dʊ'lag]), officially the Municipality of Dulag (; ), is a 3rd class municipality in the province of Leyte, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 48,992 people. This coastal town has 11,007 hectares of land and lies south of the concurrent regional center of Eastern Visayas and the administrative capital of provincial government of Leyte, Tacloban. Popularly known as the "Liberation Town", Dulag survived and has risen from the ruins of the Second World War and at present time, a thriving coastal town fronting Leyte Gulf. In 1954, the barrios of Mayorga, Andres Bonifacio, Talisay, San Roque, Burgos, Liberty, Union, Ormocay, Wilson, and the southern portion of barrio of Cogon Bingcay was separated to form the town of Mayorga, Leyte.
Этимология
Дулаг Лейте аралының шығыс бөлігіндегі маңызды сауда орталығы болды. Жергілікті және шетелдік кемелер оның теңіз портына тоқтап, теңіз саудагерлерінен келген саудагерлерді тасыды, олар абака, копра, темекі, күріш және шарап сияқты жергілікті материалдарға өз тауарын ауыстырды. Үлкен қоймалар – Каса Сонтуа, Каса Петикси, Каса Лимпинко, Каса Ортега, Каса Готауанко және Каса Флорентино – Дулагтың жағалау бойын алып жатты және көршілес Дагами, Табонтабон, Бурауэн, Ла-Паз, Макартур (бұрынғы Тарагуна), Джулита және Майорга қалаларынан сауда жасауға мүмкіндік берді. Осы қалалардан тауарлар Дулаг арқылы шетелдерге экспортталды. Дулагтың атына қатысты басқа этимологиялық түсіндірмелерге "дулао" (дәрілік шөп – куркума, Curcuma longa), "нагдулаг" (аңшылардың шашыратып тастаған жабайы жануарлардың сүйектері; шашыраңқы қоныстанғандар) және "далаг" (Кандао өзенінде кең таралған сом балығы, Ictalurus punctatus) кіреді.
Тарих
Дулаг – Лейтедегі сирек кездесетін, 1521 жылы Филиппиннің ашылуына дейін пайда болған барангайлардың бірі. Ол Лейте аралының шығыс жағалауында орналасқан. Дулаг атауының пайда болуына қатысты бірнеше нұсқа бар. Біріншісі, 18 ғасырдың басында бұл елді мекен гүлденген қауымдастыққа айналып, Шығыс Лейтедегі сауда-саттық орталығы болған. Сол кезде қала коммерциялық белсенділіктің орталығы саналғандықтан, оны «Дулаг» деп атаған, неміс тілінде «орталық» деген мағынаны білдіреді. Тағы бір нұсқада, бұл аймақта көптеп өскен «дулао» деп аталатын белгілі бір шөптің этимологиялық өзгерісі екендігі айтылады. Дулао – жергілікті тағамға дәм беру үшін қолданылатын сары-жасыл түсті өсімдік. Осы шөптің көп болуына байланысты, аймақ осы шөптің атымен аталып кеткен. Үшінші нұсқада, бір кезде әртүрлі жануарлардың сүйектері аймақтың төңірегіне шашырап жатқан. Адамдар барлық жерде сүйектерді көргенде, әрдайым: «nagdudulag hin tul an» деп айтқан. Бұл сүйектердің төңіректе шашырап жатқанын білдіреді. «Nagdudulag» сөзі кейін қысқартылып, «Дулаг» болып айтыла бастады. Соңғы нұсқада, бұл атау алғашқы қоныстанған адамның есімінен шыққан болуы мүмкін, аңыз бойынша оның аты Дулагдулаг болған. 1595 жылдың қыркүйегінде Дулагқа алғашқы иезуит миссионерлері келді. Дон Педро Эрнандес оларды Себудан қайықпен алып келді. Миссионерлер, әке Алонсо де Хуманес және әке Хуан дель Кампо, ең алдымен, жергілікті тұрғындарды бір-бірінен алыс тұрудың орнына, сийоның шегінде қоныстануға көндірді. Бұл орындалғаннан кейін, иезуит әкелері шіркеу мен монастырь салды. Палодан 60-қа жуық ұлдар Дулагтағы алғашқы миссионерлік мектептің ядросын құрады. Олар үш «Р» және дін туралы шіркеу ғимаратында оқыды. Ең қарапайым материалдарды пайдаланып, ұлдар испан тілін үйреніп, миссионерлерге аудармашы болып көмектесті. Ұлдарды асыраудың ауыртпалығы әкелердің қаражатынан асып түсті, бірақ энкомендеродан алынған мерзімді жәрдемақы оларға оқуларын жалғастыруға мүмкіндік берді. Мектеп Лусонның Антиполо қаласындағы иезуит мектебінің үлгісімен құрылды, оны иезуиттер бұрын салған болатын. 1596 жылдың мамырына қарай Дулаг өркендеген елді мекенге айналды. Ол коммерциялық белсенділіктің орталығы болды. Иезуиттер дінге көшу ісінде үлкен жетістіктерге жетті. Олар әсіресе қала басшылары өздерін шүкіршілік етуге келгенде табысқа жетті. 1603 жылдың 29 қазанында Моро шабуылдары қалаға шабуыл жасап, көп жыл бойы сақталған тыныштықты күрт бұзды. 70 винтадан Моролар келгеннен кейін, жағдай шатасқа түсті. Бір қызығы, шіркеудің бірқатар құнды заттары Моролар Дулаг жағалауына қонуға дейін эвакуацияланды. Моролардың басшысы Болисан 700 тұтқын мен бай олжалары винталардың қоймаларында сақталғаннан кейін Суригаоға аттанды. Миссионерлердің бірі әке Хуртадо да тұтқынға алынды. Кейінгі жылдары әке Мороларға христиан дінін үйретті. Кейіннен ол құны төленіп, Дулагқа қайтарылды. Моро шабуылдары Лейтедегі 10 шіркеуді өртеп жіберген. Киелі бейнелер қиратылды, киелі ыдыстар тоналды, ал жаңа христиандар құлдыққа түсіп қалды. Моро шабуылдарынан кейін қалаға тағы да бақытсыздықтар орын алды. Екі тайфун шіркеуді қиратып, маусымдық егінді жойды. Содан кейін күшті жер сілкінісі болды. 1610 жылы шегірткелер тағы да егіндіктерді жойды. 1611 жылдың қыркүйегінде тағы да тайфундар халықтың ахуалын нашарлатты. 1613 жылы Моролар қайта оралып, шіркеу мен қаланы қиратып, егінді өртеп, ерлер, әйелдер мен балаларды құл ретінде сатуға әкетті. Бұл оқиғада әке Паскуаль Акунья да Моролардың қолына түсті. Кейіннен ол испандықтар тұтқындаған Пагдалунан есімді Моро басшысына айырбастау үшін босатылды. 1768 жылы иезуиттер кеткенге дейін, олар «Біздің ханымның тууына» арналған кірпіштен шіркеу салды. Ол «Refugio» деп аталып, маңызды орынға ие болды. Иезуиттерді қуғаннан кейін, августиндіктер приходты өздеріне алды. Әке Сиприано Барбасан шіркеуді кеңейтіп, қайта жаңғыртуы үшін ерекше еске алынды. Ол шіркеу алтарьын әшекейлеуге және Сан-Хоседегі Кальбасаг және Лаберанан тауларында қарау мұнараларын салуға жауапты болды. Екеуі де Моролардың келесі шабуылдары кезінде пана беру орындары ретінде қызмет еткен кірпіштен салынған мықты ғимараттар болды. 1843 жылы алғашқы францискандық шіркеудің діни қызметкері келді. Әке Франсиско Росас басшылығымен Абуйогқа алғашқы жол салынды. Ұзақ жылдар бойы қала губернаторлардың басшылығымен дамыды. Базилио де Пастан Хиларио Саноға дейін қала одан әрі өркендеді. Революциялық кезеңде Хулио Виллаграсия мен Росендо Корнел билік жүргізді. Басқа қалалар сияқты, Дулаг та бүлікшілер мен пулахандардың зиянды әрекеттерінен зардап шекті. Американдық үкім кезінде Эмилио Селсо Абад алғашқы капитан болып сайланды. Қаланың тұрақты дамуы қала шекараларының кеңеюіне әкелді. Марсиаль Лагунзад Дулагтың мэрі болған кезде жапондықтар қаланы басып алды. Ол сақтықпен әрекет еткендіктен, көптеген өмірлер сақталды, бірақ ол азат етудің басында американдық бомбалау шабуылы кезінде қаза тапты. 1944 жылдың 17-20 қазаны аралығында американдық күштердің қонуы муниципалитет халқына ауыр соққы берді. Шіркеу, қоғамдық ғимараттар және тұрғын үйлер толығымен қиратылды. Американдық артиллериясының күшті оқ жаууынан бұрын бетон және асфальттан жасалған көшелер қиратылды. Дулагды бомбалаудан кейін, үкімет орындықтары бірінен кейін бірі Майоргаға, бірінен кейін бірі ауылдарға көшірілді. Бірте-бірте, халық қалаға оралды және мэр Николас Баутиста басшылығымен Дулаг қайта құрылды.
География
Дулаг Лейте аралының шығыс жағында, Лейте шығанағына қарайтын 11,007 гектар жерді қамтиды. Жер бедері негізінен батыс бөлігінде жалпы тегіс және көлбеу жазықтармен сипатталады. Таклобан қаласынан Дулагқа Махарлика тас жолымен бара аласыз. Сапар уақыты әдетте үш тоқсан минуттан бір сағатқа дейін алады. Лейте шығанағы Дулагтың батыс жағалауын шайып тұрады. Қаланың солтүстігінде 12 километрде Толоса муниципалитеті, батысында шамамен 7 километрде Джулита муниципалитеті және оңтүстігінде 7 километрде Майорга муниципалитеті орналасқан.
Климат
Облыстың барлық шығыс жағалау қалаларында климаттың қалыптасқан түрі ұқсас. Климат 2-санатқа жатады, онда жыл бойы нақты құрғақ немесе ылғалды маусымдар болмайды. Жауын-шашын жыл бойы шамамен тең бөлінеді. Жаңбырдың ең көп жауатыны қарашадан қаңтарға дейін. Ауа райының нашарлауы (тайфун) кезінде кейбір барангайлар оңай су басады. Бұл барангайлар Даанг Махарлика бойында, Дагутан өзенінің жағасында және қалалық аудандарда орналасқан. Олардың ішінде Барбо, Алегре, Фатима, Сальвасион барангайлары; Комбис, Базар және Камбула аудандары, сондай-ақ бастауыш мектеп бар, бірақ оқиғалардың нақты бір үлгісі жоқ.
Су ресурстары
Адамның ең алдыменгі қажеттілігі – таза және санитарлық су құбыры жүйесі болғандықтан, елді мекенде мұндай жүйе болмауы үлкен мәселе. Көптеген су көздері құбырлы сорғылар мен қазылған құдықтардан, ал кейбір жерлерде ғана су құбыры бар. 2006 жылғы ауылдық профильдік сақсауға сәйкес, ішуге жарамды су көздеріне қатысты мынадай нәтижелер анықталды: барлық үй шаруашылықтарының ішінде шамамен 513-і немесе 5,98%-ы өздеріне тиесілі су құбырынан (электр сорғысы) су алады, яғни үйдің ішіндегі немесе ауласындағы краннан тікелей су алады. 2299 үй шаруашылығының немесе 26,80%-ы жеке тұтыну үшін құбырлы/құдықтан (жеттік/құмыралы сорғы) су алады, 637 үй шаруашылығының немесе 11,87%-ы басқа үйдің немесе мекеменің терең құдығынан немесе жалпы пайдалану үшін салынған терең құдықтан су алады. Суды душ қабылдау, ваннаға түсу, қол жуу, тіс тазалау және ыдыс-аяқ жуу сияқты маңызды тұрмыстық қажеттіліктерге пайдалану орын алады. Ал кейбіреулер суды дәретхананы тазалауға, көліктерді жууға және тіпті өсімдіктерді суаруға қолданады. 8580 үй шаруашылығының 58,93%-ы немесе шамамен 5057 үй шаруашылығы кір жуу және/немесе жуыну үшін өздерінің жеттік/құмыралы сорғысынан су алады. Басқа көздер: жергілікті су жүйесі (2,03%), электр сорғылары (5,07%), электр су сорғысына қосылғандар (1,94%), көршінің жеттік/құмыралы сорғысына қосылғандар (14,56%), қазылған құдықтар (14,56%) және кейбіреулері саудагерлерден (2,91%) су алады.
Демография
2020 жылғы санақта Дулагтың Лейте штатындағы халқы 48 992 адамды құрады, ал Дулагтың халық тығыздығы ұлттық тығыздықтан жоғары. Бұл муниципалитеттің жалпы жер аумағы мен қазіргі халқын ескере отырып, Дулагты тығыздығы төмен қала деп санауға болады. Бір гектар жерге 4 адам шақ келеді, яғни әр шаршы километрде 400 адам тұрады. Муниципалитет ішінде Барангай Бунтайда халық тығыздығы ең жоғары – гектарына 154 адам, одан кейін Барангай Кандао және Барангай базар алаңы гектарына 62 және 50 адамнан тұрады. Дулаг халқының жас құрылымы әдеттегі пірамида тәрізді пішінен ауытқыды. 10–14 жас аралығындағылар 11,46% құрап, ең көп санды топқа айналды, одан кейін 5–9 жас аралығындағылар (11,44%) келді. Еркектер жалпы халықтың шамамен 50,57% құрайды, ал әйелдер 49,42% құрайды. Бұл шамамен 1:1 жыныс қатынасын көрсетеді. 2006 жылғы Барангай профилінің мәліметтеріне сәйкес, муниципалитеттегі жалпы тәуелділер саны 17 761 адамды құрады, ал еңбекке қабілетті халық 26 382 адамды құрады. Яғни, әрбір жұмыс істейтін адам орташа есеппен 1,4 тәуелді адамды асырайды.
Dulag population density is higher than the national density. This means that considering the total land area of the municipality and its present population, Dulag is considered a low density town. There are 4 people living in a hectare tract of land or 400 people living in every square kilometer. Within the municipality, Barangay Buntay had a high population density of 154 persons per hectare, followed by Barangay Candao, and Barangay Market Site with 62 persons per hectare and 50 persons per hectare, respectively. The age structure of the population of Dulag deviated from the usual pyramid shape. The age group 10–14 years old had the largest population with 11.46%, followed by 5–9 years old (11.44%). The male populace constitutes about 50.57% of the total population, and about 49.42% are female. This becomes a one is to one (1:1) gender ratio. Based from the 2006 Barangay Profile Survey data, the total dependents of the municipality represented about 17,761 while the working group is 26,382. This means that each working individual will support an average of 1.4 heads as dependent.
Тіл және сауаттылық
Дулаг үй шаруашылықтарында қолданылатын ана тілдеріне қатысты ағымдағы сауалнама 44 143 тұрғынның 97,75% (43 148) Waray тілінде сөйлейтінін, 1,17% (516) Cebuano тілінде, ал 1,06% Tagalog тілінде сөйлейтінін көрсетіп тұр. Бұл нәтиже Дулагтың шын мәнінде Waray-Waray тілінде сөйлейтін қала екенін куәландырады. Waray-Waray – Филиппиннің Самар, Солтүстік Самар, Шығыс Самар, Лейте (шығыс бөлігі) және Билиран провинцияларында қолданылатын Висай тілдері тобына жататын тіл. Бұл австронезия тілінің бірнеше диалектісі бар және ол филиппин тілінің шамамен 6 000 000 сөйлеушісі бар маңызды бөлігі болып табылады.
Дін
Дулаг тұрғындарының көп бөлігі католик дінін ұстанады, себебі олардың үлесі 97,21% құрайды. Қалған 2,79% халықты Халықаралық Құдайдың шіркеуінің мүшелері, «Аң Датинг Даан» деп кеңінен танылған, «Иглесия ни Кристо», Дулаг Христиандық Киелі кітап шіркеуі (конфессиялық емес, қайта туылған, христиан), қайта туылғандар, баптисттер, Ехоба куәгерлері, UCCP сияқты кіші діни топтар құрайды.
Туризм
Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері 1944 жылғы 20 қазанда Лейте шығанағы шайқасы кезінде генерал Дуглас Макартурдың қонуына куә болды. Ардагерлер генералдың тарихи кітаптарда айтылғандай Пало, Лейтеге емес, Лейтедегі Дулагқа бірінші болып қонғанын мәлімдейді. Ардагерлердің бұл талаптарын растайтын бірнеше дәлелдері бар. Мұндай дәлелдің бірі – Лейте штатының Дулаг қаласындағы "120-шы төбе" туристік нысаны. Тағы бір дәлел – генерал қонғанда ескі шіркеудің жанынан өткені. Көрсетілген Дулаг шіркеуі ардагерлердің сипаттамасына сай келеді. Сонымен қатар, генерал Макартур Филиппин топырағына оралғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Лейтедегі Азат ету күштері мен Филиппин Ұлттық әскерлері Дулагтың көршілес қаласы Толосаны АҚШ Әскери-теңіз базасына айналдырды, ол 13-ші Әуе армиясының 6-шы бөлімшесі болды. Бұл оқиға Толосадағы Тангас ауылында болды, сол жерде әйгілі американдық композитор Ирвинг Берлин филиппин тыңдаушылары үшін "Heaven Watch the Philippines" атты танымал шығармасын алғаш рет орындады, сол кездегі Филиппин президенті Серджио Осменья және генерал Карлос П. Ромуло қатысты. Толоса – Дулагтан кейінгі жақын қала.
Денсаулық сақтау
Муниципальдік денсаулық сақтау кеңсесінде бір муниципальдік дәрігер (МДК), екі қоғамдық денсаулық сақтау мейірбикесі (ЖММ), сегіз ауылдық денсаулық сақтау акушерлері (РММ), бір ауылдық санитарлық инспектор (РСИ), бір медициналық технолог, бір стоматологиялық көмекші, төрт медициналық көмекші/хатшы, екі коммуналдық қызметкер және екі ерікті мейірбике жұмыс істейді. Әр РММ-ның үш-төрт барангайдан тұратын өз қызмет аймағы бар. Бір РММ бас денсаулық орталығына бекітілген. Қиындықтарға қарамастан, муниципальдік денсаулық сақтау кеңсесі тұрғындарына денсаулық сақтау қызметтерін үздіксіз ұсынады. Ауылдық денсаулық сақтау бөлімі іске асыратын бағдарламалар мен қызметтер: Ұлттық туберкулезді бақылау бағдарламасы (НТБ), денсаулық сақтау және санитария, ана мен бала денсаулығын сақтау (АӘДС), тамақтану, кеңейтілген иммундау бағдарламасы (ЭИБ), диареялық ауруларды бақылау, мәйектің жоқтығымен күрес және отбасылық жоспарлау. Бұл бағдарламалар мен қызметтер муниципалитет аумағында ауылдық денсаулық сақтау қызметкерлерінің күшімен, Барангай денсаулық сақтау қызметкерлерінің (БЗЗ), Барангай тамақтану мамандарының (БНМ) және өз барангайларында оқытылған дәстүрлі емшілердің (гилоттардың) көмегімен жүзеге асырылады.
Білім
Білім департаментіне қарасты Дулагтың екі мектеп округі департаменттің бағдарламаларын және негізгі бағыттарын іске асыруды қадағалайды. Қазіргі уақытта сапалы білім беру және «Баршаға білім» мақсатына қол жеткізу үшін өзгерістер жасалып жатыр. Екі округте барлығы жиырма тоғыз (29) бастауыш мектеп бар. Дулаг Солтүстік округінде 20 бастауыш мектеп, ал Дулаг Оңтүстік округінде 19 бастауыш мектеп бар. Орта білім беру алты ұлттық орта мектепте жүзеге асырылады: Дулаг ұлттық орта мектебі, Сан-Хосе ұлттық орта мектебі, Кабакунган ұлттық орта мектебі, Каботоан ұлттық орта мектебі, Калубиан біріктірілген мектебі және Ризал ұлттық орта мектебі. Шығыс Висаяс мемлекеттік университетінің Дулаг филиалы жоғары білім беру қажеттіліктерін қанағаттандырады.