Кіріспе

Американдық саясаттанушы Грэм Тиллетт Эллисон (1940 жылдың 23 наурызында туған) – американдық саясаттанушы және Гарвард университетінің Джон Ф. Кеннеди атындағы мемлекеттік басқару мектебіндегі Дуглас Диллон атындағы үкімет профессоры. Ол 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында шешім қабылдаудың бюрократиялық талдауына, әсіресе дағдарыс кезіндегі жағдайларда үлкен үлес қосып, танымал болды. Питер Сзантонмен бірлесіп жазған "Сыртқы саясатты жаңару: Ұйымдық байланыс" атты кітабы 1976 жылы жарық көрді және Картер әкімшілігінің сыртқы саясатына ықпал етті. 1970 жылдан бері Эллисон АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігі және қорғаныс саясатының жетекші сарапшысы болып табылады, оның назарында ядролық қарулар және терроризм мәселелері ерекше тұрады.

Ерте өмір және білім

Эллисон Солтүстік Каролина штатының Шарлотта қаласынан шыққан және 1958 жылы Майерс Парк орта мектебін бітірген. Ол екі жыл Дэвидсон колледжінде оқыды, содан кейін Гарвард университетіне ауысты, оны 1962 жылы бакалавр (B.A.) дәрежесімен бітірді. Эллисон 1964 жылы Маршалл стипендиясы бойынша Оксфорд университетінде философия, саясат және экономика мамандықтары бойынша бакалавр және магистр (M.A.) дәрежелерін аяқтады, содан кейін Гарвардқа оралып, 1968 жылы саяси ғылымдар бойынша докторлық диссертациясын (Ph.D.) қорғады, онда Генри Киссинджер оның профессорларының бірі болды.

Мансап

Эллисон өзінің бүкіл академиялық мансабын Гарвардта – ассистент-профессор (1968), доцент (1970), содан кейін профессор (1972) ретінде өткізді. Оның «Шешімнің мәні: Кубалық зымыран дағдарысын түсіндіру» (1971) кітабының арқасында ол екі жаңа теориялық парадигманы – ұйымдық процестер моделі мен бюрократиялық саясат моделін – жасады. Бұл кітабы саяси ғылымда және одан тыс шешім қабылдауды зерттеуде революция жасады. 1977 жылдан 1989 жылға дейін Эллисон Гарвард университетінің Гарвард Кеннеди мектебінің деканы болды. Оның деканаттық қызметі кезінде Гарвард Кеннеди мектебінің көлемі 400%-ға, ал оның эндаументі 700%-ға өсті. 1993-1994 жылдары ол саясат және жоспарлар жөніндегі қорғаныс министрінің көмекшісі қызметін атқарды, онда бұрынғы Кеңес Одағының мемлекеттеріне қатысты стратегия мен саясатты үйлестірді. Президент Билл Клинтон Эллисонға «Ресей, Украина, Беларусь және Қазақстанмен бұрынғы кеңестік ядролық қарулардың азайтылуына байланысты қарым-қатынастарды жаңартқандығы үшін» Қорғаныс министрлігінің Ерекше мемлекеттік қызмет медалін табыс етті. Эллисон 1995 жылдан 2017 жылға дейін Белфер ғылым және халықаралық істер орталығына жетекшілік етті, содан кейін оны АҚШ-тың бұрынғы қорғаныс министрі Эш Картер алмастырды. 2017 жылы жарық көрген «Соғысқа қадаланған» кітабында Эллисон «Фукидид тұзағы» терминін енгізді, ол, оның сөзіне сәйкес, «бір үлкен держава екіншісін ығыстыруға қауіп төндірген кезде соғыс көбінесе туындайды» деген теорияны білдіреді. Эллисонның бұл термині ежелгі «Пелопоннес соғысының тарихы» еңбегінде Фукидидтің «Афинаның күшінің өсуі және бұл Спартада тудырған қорқыныш соғысты сөзсіз етті» деген тұжырымына сәйкес келеді. Бұл термин 2017 жылдың 6 сәуірінде The New York Times газетінде АҚШ президенті Дональд Трамптың Қытай президенті Си Цзиньпинмен кездесуіне орай жарияланған жарнамалық мақалада қолданылды, онда «Аймақтағы екі ірі ойыншы да Фукидид тұзағынан аулақ болуға моральдық міндетті» делінген. Эллисон Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы кезіндегі (Британияның Германияға қатысты аласы), Испан мұрагерлік соғысы және отыз жылдық соғыс (Испания мен Австрияның Габсбург империяларына байланысты Францияның қауіпсіздігі) осы тұзақтың мысалдары екенін айтады. Эллисонның «Фукидид тұзағы» тұжырымы және оның АҚШ-Қытай қарым-қатынастарына қолданылуы ғалымдар тарапынан көп сынға ұшырады. 2019 жылдың наурыз айында «Қытай саясаттану журналы» бұл тақырыпқа арналған арнайы нөмір шығарды, онда билік ауысуы туралы түсініктердің ішкі қабылдауға әсер ететіні көрсетілді. Эллисон қазірде Гарвард университетінің үкімет кафедрасының профессоры болып қызмет етеді. Ол сонымен қатар 1973-1974 жылдары Үздік зерттеулер орталығының мүшесі, 1972-1977 жылдары Брукингс институтының сыртқы саясат зерттеулері жөніндегі комитетінің мүшесі және 1974-1984 және 2018 жылдары Үшжақты комиссияның мүшесі болды. Ол Дэвид Рокфеллерден кейін Сыртқы қатынастар кеңесінің президенті лауазымына үміткерлердің бірі болған. 1979 жылы Эллисон Швецияның Уппсала университетінің әлеуметтік ғылымдар факультетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. 2009 жылы ол Ұлттық ғылым академиясының ядролық соғыстың алдын алуға қатысты мінез-құлық зерттеулері үшін NAS сыйлығымен марапатталды. Эллисон сонымен қатар лоббистік топ USACC (АҚШ Әзірбайжан сауда палатасы) Қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды. Эллисон Ұлттық мемлекеттік басқару академиясының мүшесі және Сыртқы қатынастар кеңесінің мүшесі.

Қорғаныс аналитигі жұмысы

Эллисон 1960 жылдары Пентагонның кеңесшісі және консультанты болып жұмыс істегеннен бастап АҚШ қорғаныс саясатына белсенді қатысып келеді, сондай-ақ RAND корпорациясының консультанты болды. 1985 жылдан бері ол Қорғаныс министрінің Қорғаныс саясаты жөніндегі кеңесінің мүшесі. Рональд Рейганның екінші президенттік мерзімінде ол үш жыл бойы қорғаныс министрі Каспар Вайнбергердің арнайы кеңесшісі болды.

Уикипедияда ақы төлеген редакциялау туралы жанжал

2012 жылдан 2013 жылға дейін Белфер орталығы (Викимедиа қоры арқылы) түрлі мақалаларда Грэхам Эллисонның ғылыми еңбектерін сілтемелеу үшін редакторға жалақы төледі. Бұл қызметке қаржыландыру Стэнтон қорынан түсті, оның басқарушыларының бірі Грэхам Эллисонның әйелі Лиз Эллисон болды. Редактор Белфер орталығымен байланысы бар басқа ғалымдардың жұмысына көп сүйенген "мәселілі түзетулерді" де жасады.

Шығармалары

1969: "Концептуалды модельдер және Куба зымыран дағдарысы". "Америкалық саясаттану" журналы. 63(3): 689–718. 1971: Шешімнің мәні: Куба зымыран дағдарысын түсіндіру. Little, Brown. 1972: "Бюрократиялық саясат: парадигма және кейбір саяси салдарлары". "Әлемдік саясат" журналы. 24:40–79 (Мортон Х. Халперинмен бірге). 1976: Сыртқы саясатты қайта құру: Ұйымдастыру байланысы. Basic Books (Питер Сзантонмен бірге). 1983: Үшжақты елдер арасындағы халықаралық жауапкершілікті бөлісу. Үшжақты комиссия (Набухико Ушиба және Тьерри де Монбрияльмен бірге). 1985: "Жабырқулар, көгершіндер және сұрғырлар: Ядролық соғыстан аулақ болу жолындағы бағдарлама". W. W. Norton. (Альберт Карнезель және Джозеф Най-дың редакциясымен). 1989: Мүмкіндіктер терезесі: Суық соғыстан бейбіт бәсекеге дейін. Ballinger (Уильям Уримен бірге редакцияланды). 1992: Американың қауіпсіздігін қайта қарастыру: Суық соғыстан жаңа әлемдік тәртіпке дейін. W. W. Norton (Грегори Тревертонмен бірге редакцияланды). 1996: Ядролық анархияны болдырмау: Ресейдің ядролық қарулары мен бөлінетін материалдарының қаупін тоқтату. MIT Press. 2004: Ядролық терроризм: Алдын алуға болатын соңғы апат. Henry Holt. 2013: Ли Куан Ю: Ұлы шебердің Қытай, АҚШ және әлем туралы ойлары. MIT Press (Роберт Д. Блэквилл, Али Уайн және Генри А. Киссинджердің алғы сөзімен). 2017: Соғысқа тағдырланған: Америка мен Қытай Фукидид тұзағынан қашуға бола ма? Houghton Mifflin Harcourt.