Кіріспе

1295-1304 жылдар аралығында Моңғол Ильханатының билеушісі, Ирандағы ауыл Махмуд Газан (11 желтоқсан 1271 – 25 мамыр 1304) (غازان خان, Газан хан, кейде батыстықтар оны Касанус деп те атайды) – 1295-1304 жылдар аралығында қазіргі Ирандағы Моңғол империясының Ильханаты бөлімшесінің жетінші билеушісі. Ол Арғунның ұлы, Абақа ханның немересі және Хулегу ханның шөбересі, Шыңғыс ханның тікелей ұрпақтары болған билеушілердің ұзақ тізбегін жалғастырды. Ол ең көрнекті хан ретінде танымал, ол 1295 жылы таққа отырғанда Ислам дінін қабылдап, Имам Ибн Таймиямен кездескені үшін әйгілі. Бұл Батыс Азиядағы моңғолдардың басым діні үшін маңызды бетбұрыс болды: Иран, Ирак, Анатолия және Оңтүстік Кавказ. Оның көптеген басты әйелдерінің бірі – Көкечин, моңғол ханшайымы (алғашқыда қазаға ұшырағанға дейін Газанның әкесі Арғунға берілген) оның үлкен ағасы Кублай хан жіберген. Газанның билігі кезінде болған әскери қақтығыстар Сирияны бақылау үшін Мамлюк сұлтанатымен соғыс және түрік-моңғол Шағатай хандығымен шайқастар болды. Газан сондай-ақ Еуропамен дипломатиялық байланыстарды жалғастырып, Франко-моңғол одағын құруға жасалған бұрынғы әрекеттерін қайтадан көтеріп, нәтижесіз тырысты. Жоғары мәдениетті адам болған Газан бірнеше тілде сөйлеген, көптеген қызығушылықтары болған және Ильханаттың көптеген элементтерін, әсіресе валюта мен салық саясатын стандарттау мәселесінде реформалаған.

Балалық шақ

Газанның ата-анасы Арғұн мен оның кәнизағы Күлтақ Егечи Дөрбөд тайпасынан шыққан. Арғұн үйленген кезде он екі жаста болған. Күлтақтың үлкен әпкесі Ашлун, Хулағұдың ұлы Түбшиннің әйелі және Ұлы Хорасанның бұрынғы билеушісі болды. Рашид әд-Дин Хамаданидің мәліметінше, нике Арғұн билеуші болған Мазандаранда өткен. Газан 1271 жылдың 11 желтоқсанында Абаскунда (қазіргі Бандар-Торкаман маңында) дүниеге келді, бірақ оны атасы Абақаның сүйікті әйелі Булухан Хатунның көшпелі сарайында тәрбиеледі. Булухан Хатунның өзі баласыз болған. Газан мен Арғұн 1279 жылы Абақаның Қара'унасқа жасаған шабуылына дейін бір-бірін көрмеген, сол кезде олар қысқа ғана кездесті. Газан және оның інісі Өлжайтү сияқты шығыс христиан дінінде тәрбиеленді. Моңғолдар дәстүрлі түрде түрлі діндерге құрметпен қараған, ал Газанның жастық шағында оны қытай буддалық монахы оқытты. Ол Газанға ежелгі мандарин тілін, буддизмді, сондай-ақ моңғол және ұйғыр жазуларын үйретті.

Текудер атындағы

Абақа қайтыс болғаннан кейін ол Бағдадтағы Булукхан Хатунның тірегінде Гайхатумен бірге тұрды. Булукхан Хатун Арғұнға үйленгенде және Газанның әкесіне ана болғанда, ол әкесімен қайта табысты.

Аргунның қол астында

1284 жылы Текудер биліктен құлатылғаннан кейін, Ғазанның әкесі Арғун ильхан болып таққа отырды, 11 жасар Ғазан намісгер болып тағайындалды және ол Хорасанның астанасына көшіп кетті, Арғунды ешқашан қайта көрмеді. Оның орынбасары болып Әмір Тегене тағайындалды, оны Ғазан көп ұнатпады. 1289 жылы басқа моңғолдармен қақтығыс туды, Арғунға қарсы көтеріліске Ойрат тайпасының жас әмірі Нәүруз жетекшілік етті, оның әкесі Хулағу келгенге дейін Парсының азаматтық басшысы болған еді. Ғазанның орынбасары Тегене 1289 жылдың 20 сәуірінде Нәүруз жасаған шабуылда тұтқынға алынып, қамауға тасталды. Нәүруздің қолдаушысы, ханзада Хулачу он күннен кейін Ғазанның қолбасшысы Мулай тарапынан тұтқынға алынды. 1290 жылы Арғунның қосымша күштерінен жеңілген Нәүруз Ильханаттан қашып, Шыңғыс ханның тағы бір ұрпағы – Өгедей әулетінің және көршілес Шағатай хандығының билеушісі Кайдумен одақтасты. Ғазан келесі он жыл бойы Ильханаттың шекарасын Орталық Азияның Шағатай хандығының шапқыншылығынан қорғаумен айналысты.

Гайхату атындағы

1291 жылы әкесі Аргун қайтыс болғаннан кейін, Газанның астанада билік талабын іске асыруына кедергі келді, себебі ол Науруздың шабуылдарымен де, Хорасан мен Нишапурдағы көтерілістер мен ашаршылықпен де күресіп жатты. Аргунның өліміне Тагачардың қатысы болуы мүмкін, ол бұрынғы үш ұрпақтан бері ілхан қызметінде болған әскер қолбасшысы еді, және ол Газанның інісі Гайхатуды жаңа ілхан ретінде қолдады. Балалық шақтағы бәсекелестер болғанына қарамастан, Гайхату ханзада Әнбарши (Мөңке Темірдің ұлы) мен әмірлер Туладай, Қунқуқбал және Ел Темір басшылығымен Хорасандағы Наурузға қарсы күреске Газанға көмек жіберді, ал өзі Анатолияға Түркімендердің көтерілісін басу үшін аттанды. Бірақ көктемде аштық оның сарайына да жетті, және Әнбарши әскерін тамақтандыра алмағандықтан, көп ұзамай Әзірбайжанға қайта оралуға мәжбүр болды. Ол тағы да Гайхатуға баруға тырысты, бірақ ол бас тартқаннан кейін қайта оралды. Газан Тәбризден Хорасанға қайтып келе жатқанда, Қытайдағы Юань әулетінен келген моңғол ханшайымы Көкөчинды қарсы алды. Ол шығыстан Марко Поло және басқа жүздеген саяхатшыларды қамтитын керуенмен әкелінген еді. Бастапқыда ол Газанның әкесі, Ілхан Аргунға берілген болатын, бірақ ол бірнеше айлық сапар барысында қайтыс болғандықтан, оның орнына оның ұлы Газанға үйленді. 1294 жылы Газан Наурузды Нишапурда жеңіліске ұшыратып, оны қарастырды, содан кейін Науруз Газанның лейтенанттарының бірі болды. Газан інісіне адал болды, бірақ ол Гайхатудың провинциясына қағаз валюта енгізу туралы ұсынысын орындаудан бас тартты, себебі Хорасанның климаты қағазды сақтауға тым ылғалды екенін түсіндірді.

Байдуға қарсы

1295 жылы Тағашар мен оның құпияласқан серіктері, Арғұнның өліміне күдіктілер, оның ізбасары Ғайхатуды да өлтірді. Олар Ғазанның туысы Байдуды таққа отырғызды. Байду көбінесе қуыршақ патша болды, ол құпияласқандардың Ілхандықты бөлісуіне мүмкіндік берді. Ғайхатудың қазасы туралы естіген Ғазан Байдуға қарсы жорыққа шықты. Байду, Ғазан Ғайхатудың құлауына әкелген оқиғалар кезінде алыста болғанын түсіндірді, сондықтан ақсүйектердің оны таққа отырғызудан басқа амалы қалмады деді. Бірақ Әмір Норуз Ғазанды Байдуға қарсы шаралар қабылдауға ынталанды, себебі ол тек ақсүйектердің ықпалындағы қуыршақ еді. Байдудың Ілдар (оның туысы және ханзада Ажайдың ұлы), Елжідей және Чичак басқаратын әскерлері оны Қазвин маңында күтіп алды. Ғазанның әскеріне ханзада Соғай (Йошмұттың ұлы), Буралғи, Норуз, Құтлықшах және Нұрин Ақа басшылық етті. Бірінші шайқасты Ғазан жеңіп алды, бірақ Ілдардың жасағы бүкіл әскердің бір бөлігі екенін түсінген соң, Норузды артында қалдырып, кері шегінуге мәжбүр болды. Дегенмен ол Жошы Қасардың ұрпағы Арсланды тұтқынға алды. Ғазан мен Байду арасындағы қысқа уақыттық бейбітшілікке қол жеткізілді. Байду Ғазанға Ілхандықты бірлесіп билеуді ұсынды, ал Норузға сахаба и диван лауазымын ұсынды. Қарсылық ретінде Ғазан Фарс, Парсы Ирағы және Керман жерлерінен әкесінің мұрагерлік иеліктерінен түсетін кірістерді талап етті. Норуз бұл талаптарды қабылдамай, тұтқынға алынды. Аңыз бойынша, ол Ғазанды босату шартымен оны байлап әкелемін деп уәде берді. Ғазанға жеткен соң, ол Байдуға қазан жіберді – түркі тіліндегі «қазан» сөзімен байланысты әзіл. Норуз Ғазанның ислам дінін қабылдауы шартымен оған тақ пен көмек ұсынды. Ғазан 1295 жылдың 16 маусымында Ибраһим ибн Мұхаммед ибн әл-Муайид ибн Хамавейх әл-Хурасани әл-Жувейнидің қолынан Норуздың әскери қолдауының шартымен сунниттік исламға кірді. Норуз 4000 әскермен Қазвинге кірді және Әзірбайжанға қарай жорықта Жошы Қасардың ұрпағы Эбуген (басқа деректерде 30 000) басқаратын 120 000 әскердің қосымша күштерін талап етті, бұл халық арасында үрей тудырды. Бұл Тағашардың қол астындағыларының (Тағашардың уәзірі Садр-уд-Дин Занжанидің көмегімен) және Құрамши мен Чупан сияқты басқа да ықпалды әмірлердің 1295 жылдың 28 тамызындағы қарсылығына әкелді. Жеңіліске ұшырағанын сезген Байду Тағашардан қолдау сұрады, бірақ ол одан бас тартқанын білмеді. Тағашардың шегінісін білген соң, ол 1295 жылдың 26 қыркүйегінде Грузиядағы Әмір Тукалға қашты. Ғазанның қолбасшылары оны Нахчыван маңында тауып, тұтқынға алып, Тәбрізге жеткізіп, 1295 жылдың 4 қазанында өлім жазасын орындады.

Ерте билік

1295 жылы 4 қазанда Тәбриз маңында Бейдудің өлім жазасын орындағаннан кейін Ғазан жеңісін жариялады және қалаға кірді. Осы жарияланғаннан кейін, әдеттегідей бірнеше тағайындамалар, бұйрықтар мен өлім жазалары орындалды. Гайхатудың ұлы, Алафрангтың күйеу баласы Елжидай Құшчи өлім жазасына кесілді, ал Науруз мемлекеттік қызметпен марапатталып, Арғун заманындағы Буқа сияқты зор билікке ие болды. Науруз Ильханаттағы басқа діндерге қарсы ресми жарлық шығарды. Науруздың жақтастары буддистер мен христиандарды соншалық қудалағандықтан, Ирандағы буддизм ешқашан қалпына келмеді, моңғол астанасы Марагедегі Шығыс шіркеуінің соборы тоналды, ал Тәбриз және Хамадан қалаларындағы шіркеулер қиратылды. Бейдудың жақтастары да тазартылды – емірлер Жірғадай мен Қончуқбал тиісінше 10 және 15 қазанда өлім жазасына кесілді. Қончуқбал Ақ Буқа Жалаирді өлтіргені үшін ерекше жек көрілді, оның жазалаушысы Науруздың інісі Хажжи болды, ол сонымен қатар Ақ Буқаның күйеу баласы еді. Тағачардың қолдауындағы Садр әл-Дин Занжани, Бейдудың уәзірі Джамал әл-Диннің қызметтен алынуынан кейін уәзір лауазымына тағайындалды. 1295 жылы 10 қарашада Тағачар Анатолия вице-корольдігіне қайта тағайындалды. 1296 жылдан кейін тағы бір өлім жазалары сериясы болды: ханзада Ажайдың ұлы Ілдар 6 ақпанда Анатолияға қашып кетті, бірақ ұсталды және өлім жазасына кесілді; Хулегудің күйеу баласы Тарағайды Мамлюк сұлтандығына көшіп баруында қолдаған ойрат қолбасшысы Есутай 24 мамырда өлім жазасына кесілді, ал Арғунға қарсы көтеріліс жасаған қолбасшы Буралғи Қиятай 12 ақпанда өлім жазасына кесілді. Осы уақытта Алтын Ордада патша жасаушы Ноғай хан өлтіріліп, оның әйелі Чубей 1296 жылы Абақаның күйеу баласы Торай (немесе Бюри)мен бірге Ғазанға қашып келді.

Асыл тұтқындарды тазалау

Ғазан Алтын Ордамен болған қиындықтарды жеңілдетті, бірақ Орта Азияның Өгедей әулеті мен Шағатайлар Ильхан мемлекетіне де, оның қорғаушысы және Қытайдағы Ұлы ханмен одақтас болғандарға да қауіп төндіре берді. Ғазан таққа отырған кезде, Шағатай ханы Дува 1295 жылдың 9 желтоқсанында Хорасанға шапты. Ғазан өзінің екі туысын – ханзада Соғайды (Йошмуттың ұлы) және Эсен Темірді (Қоңқұртайдың ұлы) – Шағатай хандығының әскеріне қарсы жіберді, бірақ олар Наврұздың ақсүйектерді одан әрі мүліктерінен айыруды көздеген жоспары деп санап, дезертирлік жасады. Наврұз бұл жоспар туралы Ғазанға хабарлап, оларды 1296 жылы жазалады. Боржығыт әулетінің тағы бір биігі Арслан, бұрын Ғазанға түсіп, кешірілген болатын, Биласуарда көтеріліс ұйымдастырды. Байлақан маңындағы бірнеше шайқастан кейін ол да қолға түсіріліп, 29 наурызда бүлікші әмірлермен бірге жазаланды. Ханзадаларды тазартудан кейін Тағашар ханзада Соғайдың көтерілісіне қатысы бар деп есептеліп, бүлікші деп жарияланды. Тағашар Токатта бекініп, Ғазанның қолбасшылары Харманжи, Балту және Арапқа (Самағардың ұлы) қарсылық көрсетті. Бірақ Балту оны Деліске жақын жерде тұтқынға алып, 1296 жылы Ғазанға жеткізді. Содан кейін Ғазан Тағашарды өлтіруге мәжбүр болды; ол оның көмектескенін және жақын уақытта қауіпті еместігін мойындады және шешімін бұрынғы императорды сатқан болашақ императорды құтқарған командирдің жазалануы туралы қытай әңгімесіне сілтеме жасай түсіндірді. Оның қорғауындағы Садр-ұл-Дин Занжани 1296 жылдың наурыз айында уәзірліктен алынып, тұтқынға алынды, бірақ Булухан Хатунның араласуы арқасында кешірілді. Тазартулар 1296 жылдың 7 қыркүйегінде Чормақанның немересі Байғұт, 1296 жылдың қазанында Хазараспид билеушісі I Афрасиаб, 1296 жылдың 27 қазанында Байдудың уәзірі Джамалуддин Дастгерданидің жазалануымен аяқталды.

Балту көтерілісі

Тагачардың өлімі Анадолиядағы Жалаирдің Балтуының көтерілісін тудырды, ол Абақа билігінен бері сол жерде орналасқан еді. Оны Ілдар (Қонқұртайдың ұлы) қолдады, ол 1296 жылдың қыркүйегінде тұтқындалып, жазаға кесілді. Екі айдан кейін Қутлуқшах 30 000 әскермен Анатолияға шапты және Балтудың көтерілісін жаншып, маусым айында оны тұтқындады. Ол Тәбризге әкелінді және 1297 жылдың 14 қыркүйегіне дейін түрмеде отырды, содан кейін ұлымен бірге өлім жазасына кесілді. Сәлжұқтардың Рум сұлтаны Месуд II болса, Хамадан қаласында тұтқындалып, түрмеге қамалды. Осы мүмкіндікті пайдаланып, Газан 1297 жылдың мамырында Науруз бен оның жақтастарына қарсы тазарту науқанын бастады. Оның інісі Хажжи Нарин және оның жақтасы Саталмиш, Науруздың балаларымен бірге Хамадан қаласында жазаланды. Оның тағы бір інісі Лагзи Гюреген де 1297 жылдың 2 сәуірінде Иракта өлімге кесілді. Оның 12 жасар ұлы Тоғай, Газанның әйелі Арғын Ақаның немересі Булуған Хатун Хурасанидің араласуы арқасында аман қалды және Әмір Хусейннің үйіне берілді. Оның інісі Йол Қутлуқ пен жүрегі туысы Кучлук та аман қалды. Сол жылы Газан Науруздың өзіне қарсы жорыққа шықты, ол сол кезде Хорасан әскерінің бас қолбасшысы еді. Нишапур маңындағы шайқаста Газанның әскері жеңіске жетті. Науруз Ауғанстанның солтүстігіндегі Герат әмірлігінің сарайына қашқанмен, әмір оған сатқындық жасап, Наурузды Кутлушахқа тапсырды, ол 13 тамызда Наурузды дереу жазалады.

Басқа монғол хандықтарымен қарым-қатынасы

Газан Юань және Алтын Орданың Ұлы ханымен берік байланыста болды. 1296 жылы Кублай ханның мұрагері Темір хан моңғол Персиясына әскери қолбасшы Байжуды жіберді. Бес жыл өткен соң Ғаззан Хулегудың Қытайдағы иеліктерінен кіріс жинау үшін моңғол және парсы қызметшілерін жіберді. Олар Темірге құрмет көрсетіп, моңғолдық Еуразияда мәдени алмасуларға қатысты. Газан басқа моңғол хандарын Темір ханның билігін мойындап, бірігуге шақырды, осы шақыруына Кайдудың жауы Ақ Орданың Баян ханы қолдау көрсетті. Ғаззанның сарайында қытай дәрігерлері жұмыс істеді.

Кейінгі билік

Елді тұрақтандыру үшін Газан жағдайды бақылауға алуға тырысты және 15 сәуірде Тайджу (Монгке Темурдың ұлы) бас көтеру, 4 мамырда уәзир Садр-ул-Дин Занжани және оның ағасы Кутб-ул-Дин, 3 маусымда оның туысы Кауам-ул-Мулкпен бірге пара алу, 10 қазанда Әбу Бакр Дадкабади айыпталып, жазалауды жалғастырды. Газан ислам дінін қабылдаған яһуди Рашид әл-Дин Хамаданиді Садр-ул-Дин Занжанидің орнын басатын жаңа уәзір етіп тағайындады. Рашид бұл лауазымға келесі 20 жыл бойы, 1318 жылға дейін ие болды. Газан үшін көптеген еуропалықтар жұмыс істегендігі белгілі, мысалы, Пизандық Изоль немесе Бускарелло де Гизолфи, көбінесе жоғары лауазымдарда. Сол кездері батыстан келген жүздеген сарбаз монғол билеушілеріне қызмет етуге кірісті. Тарихшы Питер Джексонның айтуынша, 14 ғасырда батыста монғолдық заттардың кең таралуы Италияда жаңа туған көптеген балаға монғол билеушілерінің есімдері берілді, соның ішінде Газан: Кан Гранде ("Ұлы хан"), Алаоне (Хулегу, Газанның арғы атасы), Аргон (Аргун, Газанның әкесі) немесе Кассано (Газан) сияқты есімдер жиі кездеседі. 1299 жылы қазанда Газан өзінің әскерлерімен бірге Сирияға қарай аттанды және христиандарды өзіне қосылуға шақырды. Оның әскері Алеппо қаласын басып алды, оған Киликияның армян патшалығының патшасы Хетум II қосылды, оның күштері кейбір тамплиерлер мен госпитальерлерді қамтыды және қалған шабуылға қатысты. Моғолдар мен олардың одақтастары 1299 жылы 23 немесе 24 желтоқсанда Уди-аль-Хазандар шайқасында мамлюктерді жеңіп, оларды Мысырға итеріп жіберді. Газан әскерлерінің басым бөлігі Дамаскке қарай аттанады, ол 1299 жылдың 30 желтоқсаны мен 1300 жылдың 6 қаңтары аралығында берілді, бірақ оның Цитаделі қарсылық көрсетті. Газан әскерінің көпшілігі ақпан айында кері шегінді, себебі олардың жылқыларына жем керек болған. Ол 1300-1301 жылы қыста Мысырға шабуыл жасауға оралуға уәде берді. Сирияға қысқа уақытқа монғол генералы Мулайдың қол астындағы 10 000-ға жуық атты әскер қалдырылды, содан кейін олар да кері шегінді. Газанды мамлюктер қорқытып, жек көреді. Олар 1300 жылы қаңтарда Дамаскке шабуыл жасауды тоқтатуға көндіру үшін Дамасктен солтүстікке, Газан орналасқан Аль Набкке Ибн Таймияны қоса алғанда, жетекші ғалымдар мен имамдар делегациясын жіберді. Ибн Таймия 1301 жылдың тамызында Дамаскіде Газан елшілерімен, соның ішінде қади Дия' әл Дин Мұхаммедпен кездескен болуы мүмкін. Осы оқиғалардың бірінде ғалымдардың ешқайсысы Газанға ештеңе айтуға батылы бармады, тек Ибн Таймия ғана: "Сендер мұсылман екендеріңді айтып, өздеріңмен бірге мухаджидтер, муфтилер, имамдар мен шейхтер бар деп жүрсіңдер, бірақ сендер бізге басып кіріп, біздің елімізге не үшін жеттіңдер? Әкең мен бабаңның сенбейтінін білгеніңмен, олар бізге шабуыл жасамады, уәделерін орындады. Бірақ сен уәде беріп, уәдеңді бұздың". 1300 жылдың шілдесінде крестшілер жағалауға шабуыл жасау үшін он алты галереядан тұратын шағын флотты құрады, ал Газанның елшісі олармен бірге жүрді. Крест әскерлері сондай-ақ кішкентай Руад аралында база құруға тырысты, одан Газан әскерлерін күтіп тұрған кезде Тартусқа шабуыл жасалды. Алайда, монғол армиясы кешіктірілді, ал крест әскерлері Кипрге кері шегініп, Руада гарнизон қалдырды, оны 1303 жылы мамлюктер қоршап алып, басып алды (Руад қоршауын қараңыз). 1301 жылдың ақпан айында моңғолдар тағы да 60 000 сарбазды алып, Сирияның айналасына шабуыл жасады. Газанның генерал Кутлушахы Иордан аңғарында монғол губернаторы орналасқан Дамаскіді қорғау үшін 20 000 атты әскерін орналастырды. Бірақ көп ұзамай олар кері қайтуға мәжбүр болды. Келесі қыстағы шабуыл үшін крестшілермен біріккен операцияларды жоспарлау жоспарлары жасалды, ал 1301 жылдың соңында Газан Папа Бонифаций VIII-ден Қасиетті жерді қайтадан франк мемлекеті ету үшін әскер, діни қызметкерлер және шаруаларды жіберуді сұрады. 1303 жылы Газан Бускарелло де Гизолфи арқылы Эдуард I-ге тағы бір хат жіберіп, оның арғы атасы Хулегу ханның монғолдар Иерусалимді мамлюктерге қарсы көмекке алмасу үшін франктерге береміз деген уәдесін қайталады. Моңғолдар армян қол астындағы әскерлерімен бірге 80 000-ға жуық сарбазды жинап, Қағатай хандығының қолбасшысы Кутлуг Ходжаның қол астындағы шабуылына қарсы шықты. Сол жерде сәттілікке жеткен соң олар тағы да Сирияға қарай өрлеп кетті. Алайда, Газан әскерлері 1303 жылы сәуір айында Мардж әл-Саффар шайқасында Дамасктан оңтүстікке қарай мамлюктерден толық жеңілді. Бұл Сирияға жорық жорығындағы монғолдардың соңғы ірі шабуылы болды.

Билік етудің соңы

Әскери науқандардан кейін Газан 1302 жылдың шілдесінде өзінің астанасы Ужанға оралды және бірнеше тағайындамалар жасады: Нирун Ақа мен Ольжаиту әрқайсысы Аран мен Хорасанды тиісінше вице-король ретінде қайта бекітті, ал Мулай Дияр Бакрға жіберілді және Қутлуқшах Грузияға тағайындалды. 1302 жылы Андроник II Палеологтан оған бір әйел сыйға тартылды, ол кейіннен Ольжаитуға үйленген Деспина Хатун болған болуы мүмкін. 1303 жылдың 17 қыркүйегінде Газан өзінің қызы Ольгей Қутлуқты ағасы Ольжаитудың ұлы Бистамға құда түсірді. Рашид әд-Диннің мәлімдемесіне сәйкес, Газан 21 қаңтарда әйелі Карамунның қайтысынан кейін күйзеліске түсті. Бірде ол әмірлеріне: «Өмір – түрме, ол ешқандай пайда әкелмейді» деді. Кейін наурыз/сәуір айларында ол өзінің ұлы болмағандықтан, ағасы Ольжаитуды мұрагері етіп тағайындады. Соңында 1304 жылдың 25 мамырында Қазвин маңында қайтыс болды. Ол Мазандаранның Лар Дамаванд аңғарындағы сумен шайылып, жуылды. Газанның өзінің суфизммен айналысқандығы көрінеді. Бірнеше мамлюк деректерінде тіркелген Шейх Садр әд-Дин Ибрахим Хаммуияның куәлігіне сәйкес, Газанға жүн пальто сыйға берілді, бұл Ильханның суфи ретінде баулу оқиғасы болуы мүмкін. Бұл Газанның суфилермен қарым-қатынасы қиындықтарсыз болды дегенді білдірмейді. 703/1303 жылы оған суфи шейхтері мен басқалардың оны құлатып, оның орнына Ильхан Ғейхатудың ұлы Алла Фиренгті (1291-5 жылдары билеген) тағайындауға жасаған қастандық туралы хабар жетті.

Дін саясаты

Ислам дінін қабылдауы барысында Газан өзінің атын исламдық Махмуд деп өзгертті, ал ислам моңғол аймақтарында кеңінен таралды. Ол түрлі діндерге төзімділік көрсетті, моңғолдың ежелгі мәдениетінің гүлденуін ынталандырды, шииттерге де төзімділікпен қарады және грузин мен армян вассалдарының діндерін құрметтеді. Сондықтан Газан ата-бабасының діни төзімділік саясатын жалғастырды. Газан, кейбір буддалық монахтардың ғибадатханалары бұрынғыда қиратылғандықтан, исламды қабылдағандай болғанын білген соң, Тибетке, Кашмирге немесе Үндістанға қайтуға ниет білдіргендерге өз дінін еркін өркендетуге және басқа буддалықтармен бірге болуға рұқсат берді. Моңғол Ясса кодексі күшінде қалды және моңғол бақсылары Газан мен оның інісі және мұрагері Ольжайтү билігінің кезеңінде саяси беделге ие болды, бірақ Ольжайтү қайтыс болғаннан кейін ежелгі моңғол дәстүрлері бірте-бірте құлдырап кетті. Газанның билігінде Ильханаттағы басқа діни көтерілістерді Науруз қозғады. Газан христиандарды джизьядан (мұсылман емес азаматтарға салынатын салықтан) босату туралы жарлық шығарып, осы талаптарға нүкте қойды және 1296 жылы христиан патриархы Мар Ябаллаха III-ті қайта орнатты. Газан 1298 жылғы 21 шілдеде Табризде шіркеулер мен синагогтарды қиратқан діни фанатиктерді жазалағаны хабарланды.

Реформалар

Ғазан жоғары мәдениетті адам болған, оның көптеген қызығушылықтары болған, соның ішінде тіл білімі, агротехника, сурет салу және химия. Византиялық тарихшы Пахимер (1242–1310) былай дескрипциялайды: “Одан артық ершік, желкелік, тізелік, қолғап және қару жасаушы болған жоқ; ол соққылап, тігіп, жылтырата білген, және осындай істерде соғыстан бос уақытын өткізген”. Ғазан көптеген тілдерде сөйлеген, соның ішінде қытай, араб, “франк” (вероятно латын), сондай-ақ өзінің ана тілі – моңғол тілінде. Парсыға оның діни әсерінен басқа, Ғазан Ильханатта бірыңғай өлшемдер, монеталар мен салмақтарды енгізді. Ол династияның қаржы саясатын анықтау үшін Парсыда жаңа санақ жүргізуді бұйырды. Ол шөлейт, өнімсіз және тастап кетілген жерлерді егін өсіру үшін қайта пайдалана бастады, Персияда Шығыс Азиялық егіндерді қолдану мен енгізуді ынталандырды және Ям жүйесін жақсартты. Ол қонақ үйлер, ауруханалар, мектептер және пошта станциялары салды. Патша сарайындағы елшілер күн сайын күнкөріс ақысын алды, ал ақсүйектер өз қаражаты есебінен сапар шекті. Ғазан тек шұғыл әскери хабарламасы бар елшілерге ғана жабдықталған пошталық желіні пайдалануды бұйырды. Моңғол әскерлеріне Ильханат сарайынан жер берілді, онда олар жерден түсетін табысты жинауға рұқсат алды. Ғазан процентпен қарыз беруге тыйым салды. Ғазан жарлықтар (эдикттер) шығаруды реформалады, белгілі бір нысандар мен деңгейленген мөрлер жасады, барлық жарлықтарды сарайдағы тізімде сақтауды бұйырды. 30 жылдан астам мерзімі өткен жарлықтар, сондай-ақ ескі паизалар (моңғол билігінің мөрі) жойылды. Ол жаңа паизаларды екі дәрежеге бөлді, олардың үстіне иесінің есімі жазылды, осылайша оларды беруге болмайтын еді. Ескі паизалар да лауазымды тұлғаның қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін қайтарылуы керек еді. Қаржы саясатында Ғазан Ғазани динарларын қоса алғанда, біртұтас екі металдық валюта жүйесін енгізді және сатып алу процедураларын реформалады, Ильханаттағы қолөнершілерге қатысты дәстүрлі моңғол саясатын алмастырды, мысалы, шикізатты сатып алуды ұйымдастыру және шеберлерге төлем жасау. Ол қару-жарақтардың көп бөлігін ашық нарықтан сатып алуды да жөн көрді. Монеталарда Ғазан Ұлы ханның атын жазбай, Иран мен Анатолиядағы монеталарына өзінің атын жазды. Бірақ ол Дадудағы Ұлы ханмен дипломатиялық және экономикалық қарым-қатынасты жалғастырды. Ол Ұлы ханның қытай мөрін де қолдана берді, ол оны Ұлы ханнан төмен тұрған ван (князь) деп жариялады. Оның реформалары әскери салаға да қатысты, өйткені Ғазан өзінің армиясының орталығы үшін, негізінен моңғолдардан тұратын бірнеше жаңа күзет бөлімдерін құрды. Алайда ол жаңа күзетшілердің саяси маңызын шектеді. Моңғол қарапайым халқының өз балаларын құлдыққа сатуы моңғол армиясының әскерлік күшіне және беделіне зиян екенін көріп, Ғазан моңғол құлдарының жігіттерін босатуға қаражат бөлді және өзінің министрі Боладты (Ұлы хан Құбылайдың елшісі) босатылған моңғол құлдарынан құралған әскери бөлімшеге қолбасшы етті.