Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Байду (монғолша:ᠪᠠᠶᠢᠳᠤ; ) (1295 жылы қайтыс болды) – Ирандағы Моңғол империясының Ілхандық бөлімінің алтыншы ханы. Ол Хулағу ханның бесінші ұлы Тарақайдың ұлы болды. 1295 жылы ол өзінің туысы Гайхатудан кейін Ілхандық мемлекетінің ханы болды.
Baydu (Mongolian script:ᠪᠠᠶᠢᠳᠤ; ) (died 1295) was the sixth ruler of the Mongol empire's Ilkhanate division in Iran. He was the son of Taraqai, who was in turn the fifth son of Hulagu Khan. He succeeded his cousin Gaykhatu as khan of the Ilkhanate state in 1295.
Өмір
Ол Моңғолияда Тарақай мен Қарақшын отбасында дүниеге келген. 1281 жылы Абақа ханның Сирияға жасаған жорығына қатысқан. Бұрынғы билеушілердің тұсында ол Жазира аймағының билеушісі болған.
He was born in Mongolia to Taraqai and Qaraqcin. He participated in Abaqa Khan's invasion of Syria in 1281. During his predecessors reigns, he was a viceroy in Jazira.
Гайхату атындағы
Аргунның қайтысынан кейін ол Илхандық тақтың үміткерлерінің бірі саналды. Тағашар, Қончуқбал, Тоған және Туқал сияқты ақсүйектер Байдуды қолдады, бірақ ол ясса бойынша тақ бауырға немесе ұлға тиесілі деп мәлімдеп, тақтан бас тартты. Ал Махмуд Ақсарай Байду құрылтайға келмегендіктен Гайхатудың орнына таққа отырғанын айтады. Байду Бағдадта тұрып, тіпті жаңа хан Гайхатудың тағына отыру тойына да барды. Бірақ Гайхату мас күйінде Байдуды қорлап, бір қызметшісіне оны ұруға бұйрық берді. Бұл Байдудың оған деген ашуын қоздырды. Байду Бағдад маңындағы иелігіне асығып кетіп, ұлы Қыпшақты Гайхату сарайында кепіл ретінде қалдырды. Оған Ойрат әмірі Чичак (Сулейміштің, Тенгиз Гүрегеннің ұлы), Лагзи Күреген (Аргун Ақаның ұлы), Ел Темір (Хиндуқұр Ноянның ұлы) және Тодачу Ярқучи қолдау көрсетті, олар Байдуге Бағдадқа еріп келді. Оған сондай-ақ оның уәзірі Жамал-уд-Дин Дастгердани да көмектесті. Хамдулла Қазвинидің сөзіне қарағанда, Байдудың Гайхатуға қарсы қимыл жасауының басты себебі – оның Қыпшаққа жасаған жыныстық зорлық әрекеті болды.
He was considered as one of candidates to Ilkhanid throne after death of Arghun. Nobles like Taghachar, Qoncuqbal, Toghan and Tuqal supported Baydu, however he refused throne stating throne belongs to the brother or a son according to yassa, while Mahmud Aqsarai simply states that when Baydu didn't appear at the quriltai, Gaykhatu was enthroned instead. Baydu stood stationed in Baghdad and even travelled to coronation feast of new khan Gaykhatu. However, after getting drunk Gaykhatu insulted Baydu telling one of his servants to hit Baydu. This grew a resentment in Baydu towards him. Baydu left hastily towards to his appanage near Baghdad leaving his son Qipchak as a hostage in Gaykhatu's court. He was supported by Oirat emir Chichak (son of Sulaimish b. Tengiz Güregen), Lagzi Küregen (son of Arghun Aqa), El Temur (son of Hinduqur Noyan) and Todachu Yarquchi, who followed him to Baghdad. He was also aided by his vizier Jamal ud Din Dastgerdani. According to Hamdullah Qazwini, Baydu's main motivation on moving against Gaykhatu was his sexual advances against Qipchak.
Көтеріліс
Қайын атасы Гурбатай Гюреген оған сатқындық туралы хабар жеткізгенде, Гайхату өзінің жеке кешигі Туладай, Конкукбал, Тукал, Бугдай, соның ішінде Қыпшақ сияқты бірнеше әмірлерді тұтқындап, Тәбриздегі түрмеге қамады. Оның ізбасарлары Хасан мен Тайжу оларды өлім жазасына кесуді талап еткенімен, Тагачар бұған қарсы кеңес берді. Байду өз тарапынан Бағдадтың әкімі Мұхаммед Сугурчиді өлтіруге кірісіп, Дияр-Бәкр әкімі Байбуқаны тұтқындады. Гайхату 17 наурыз 1295 жылы қайын атасы Ақ Буқа мен Тағашарды Байдуға қарсы жіберді, ал өзі 4 күннен кейін Тәбризге келді. Ол Тағашардың түнде Байдуға бағышталғанын білмеді. Ол Анатолияға қашуды жоспарласа, кеңесшілері Байдуға қарсы күресуді ұсынды. Дегенмен, Гайхату Муғанға қашып кетті. Тәбризге келген Тағашар Конкукбал мен Туладайды босатып, Гайхату мейірімділік сұрап жалбарынды. Оның өтінішіне қарамастан, ол 21 наурыз 1295 жылы қантөгіс болдырмау үшін садақ ішегімен өлтірілді. Алайда, кейбір дереккөздер бұл оқиғаны 5 наурыз немесе 25 сәуірде болған деп көрсетеді. Гайхатудың өлімі де салдарынан болды, әсіресе Хорасандағы ханзада Газанның алаңдауы арта түсті. Байду Газанның Гайхатудың құлауына әкелген оқиғалар кезінде алыста болғанын түсіндірді, сондықтан ақсүйектердің оны таққа отырғызудан басқа амалы қалмады. Қастандық жасаушылар империяны бөлісті: Тағашар Анатолияны биледі, Туладай Парсы Ирағы мен Лорестанды алды, ал Конкукбал Шираз бен Шабанқараны өзіне алды, Тукал Грузиядағы ата-бабаларының жеріне қайтты. Осы уақытта оның қайын енесі Курдужин Хатун Керманның әкімі болып тағайындалды және Падишах Хатунды өлтірді. Гайхатудың бас қолбасшысы Ақ Буқа Жалаир Конкукбалдың талабы бойынша өлтірілді. Газан Байдуға қарсы Әзірбайжандағы штаб-пәтеріне қарай жолға шықты. Байдудың Ілдар Оғұл (оның туысы және ханзада Аджайдың ұлы) басқарған әскері оны Қазвин маңында қарсы алды. Бірінші шайқаста Газан жеңіске жетті, бірақ Ілдардың жасағы бүкіл әскердің бір бөлігі екенін түсінген соң кері шегінуге мәжбүр болды, Норузды артта қалдырды. Ұзақ емес бітімнен кейін Байду Газанға елханатты бірге билеуді ұсынды, ал Норузға сахаба мен диван лауазымын ұсынды. Норуз шарттарды қабылдамады, нәтижесінде тұтқындалды. Бір әңгіме бойынша, ол Газанды босату шартымен оны тұтқын ретінде әкелуге уәде берді. Газанға жеткен соң, ол Байдуға қазан жіберді – түркі тіліндегі "казан" сөзімен байланысты әзіл. Әмір Норуз Газанның ислам дінін қабылдауы шартымен оған таққа отыруға және көмектесуге уәде берді. Норуз 4000 сарбазбен Қазвинге кірді және Әзірбайжанға қарай жолда тағы 120 000 сарбаз жинады, бұл халық арасында үрей туғызды, содан кейін Тағашардың қол астындағылары мен Құрамши және Чупан сияқты басқа да ықпалды әмірлердің десертілері болды. Байду жеңіліске ұшырағанын сезіп, Грузиядағы Тукалға қашып кетті. Байду Әзірбайжаннан Грузияға қашуға тырысты, бірақ Нахичеван маңында тұтқынға алынды, Тәбризге әкелініп, 5 қазан 1295 жылы жазаланды, осылай азамат соғысы оның ізбасарымен аяқталды. Бірақ ол сырттай мұсылман болып көрінуі керек еді. Кейбір дереккөздер оның тіпті мұсылмандыққа бет бұрмағанын айтады. Соундерстің "Моңғол жаулап алулары" кітабында Байду өз ордосында шіркеулерге рұқсат бергені және мойнында айқыш таққандығы жазылған. Оның ізбасарлары оны Арғын ханның ұлы Газанды жоюға шақырып, бірақ ол одан бас тартты.
When son in law Ghurbatai Güregen brought him news of treachery, Gaykhatu ordered arrest of several amirs including his personal keshig Tuladai, Qoncuqbal, Tukal, Bughdai, including Kipchak and put into jail in Tabriz. While his followers Hasan and Taiju demanded their executions, Taghachar advised against it. Baydu on his side, moved to kill Muhammad Sugurchi, governor of Baghdad and arrested governor Baybuqa of Diyar Bakr. Gaykhatu sent his father in law Aq Buqa and Taghachar against Baydu on 17 March 1295, himself arriving at Tabriz 4 days later. Little he knew that Taghachar already shifted allegiance to Baydu who left for his encampment at night. While he wanted to flee to Anatolia, his councillors advised to fight against Baydu. Nevertheless, Gaykhatu fled to Mughan. Arriving in Tabriz, Taghachar set Qoncuqbal and Tuladai free, while Gaikhatu desperately begged for mercy. Despite his appeal, he was strangled by a bowstring so as to avoid bloodshed on 21 March 1295. However, some sources put this event on 5 March or 25 April. However, Gaykhatu's death wasn't without consequences, especially Prince Ghazan in Khorasan grew restless. Baydu explained the fact that Ghazan was away during events leading to Gaykhatu's fall, therefore nobles had no choice but to raise him to throne. Conspirators divided the empire between themselves: Taghachar took governorate of Anatolia, Tuladai gained Persian Iraq and Lorestan, while Qoncoqbal took Shiraz and Shabankara to himself Tukal went back to his ancestral lands in Georgia. Meanwhile, his mother in law Kurdujin Khatun was installed as governor of Kerman and had Padishah Khatun executed. Aq Buqa Jalair, chief commander of Gaykhatu was also killed on demands of Qoncuqbal. Ghazan started to move against Baydu towards his headquarters in Azerbaijan. Baydu's forces commanded by Ildar Oghul (his cousin and Prince Ajay's son) met him near Qazvin. First battle was won by Ghazan but he had to fall back after realising Ildar's contingent was just a fraction of whole army, leaving Nowruz behind. After a short truce, Baydu offered Ghazan co ruling of ilkhanate and Nowruz the post of sahib i divan to which as a counter condition Ghazan demanded the revenues of his father's hereditary lands in Fars, Persian Iraq and Kerman. Nowruz denied conditions, which led to its arrest. According to an anecdote, he promised to bring Ghazan back tied up on condition of his release. Once he reached Ghazan, he sent back a cauldron to Baydu; a word play on the Turkish word kazan. Amir Nowruz promised him the throne and his help on a condition of Ghazan's conversion to Islam. Nowruz entered Qazvin with 4000 soldiers and claimed an additional number of 120.000 on his way towards Azerbaijan which caused panic among masses which was followed by defections of Taghachar's subordinates and other powerful emirs like Qurumishi and Chupan. Seeing imminent defeat, Baydu fled to Tukal in Georgia. Baydu attempted to escape and flee from Azerbaijan to Georgia, but was taken prisoner near Nakhichevan he was taken to Tabriz and executed on the 5 October 1295, ending the civil war with his successor. but was required to act outwardly as a Muslim. Some sources state he didn't act even as Muslim. According to Saunders in Mongol Conquests, Baydu allowed churches on his ordo and wore a cross around his neck. He was urged by his followers to rid himself of Ghazan, the son of Arghun Khan, but refused out of affection.