Кіріспе

Австриялық-американдық психоаналитик (1888–1969)

Теодор Рейк (12 мамыр 1888, Вена, Австрия – 31 желтоқсан 1969, Нью-Йорк) – психоаналитик, Фрейдтің Венадағы алғашқы шәкірттерінің бірі болып тәлім алған және Америка Құрама Штаттарында бейтаныс талдауды дамытушылардың бірі.

Психология

Рейк 1912 жылы Вена университетінде психология ғылымдарының докторы дәрежесін алды, оның диссертациясы Флауберттің "Антонийдің азғырылуы" туындысын зерттеуге арналған болатын.

Психоанализ

Докторлық дәрежесін алғаннан кейін Рейк бірнеше жыл бойы Зигмунд Фрейдпен психоанализді зерттеді. Фрейд психоаналитикалық оқуының кезеңінде Рейк пен оның отбасын қаржылай қолдады. Осы кезеңде Рейкті Карл Абрахам талдады. Рейк, еврей болғандықтан, 1934 жылы Германиядан Нидерландыға, ал 1938 жылы нацизмнен қашып АҚШ-қа эмиграциялады. 1944 жылы ол АҚШ азаматы болды.

Соғыс және Венаның салдары

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Рейк мобилизацияланды және окоп соғысындағы шыдай алмас бейшаралық сезімімен бетпе-бет келді. Осы тәжірибеден кейін Рейк Фрейдтің 1919 жылы жарық көрген «Жақын және жат» (бір бөлігі қорқынышты нәрсені білдіреді) атты мақаласына, сондай-ақ 1924 жылы жазылып, 1929 жылы жарық көрген «Үрей» атты мәтініне үлес қосты. Рейк Фрейдтің жазбаларында таралған травматикалық невроздың әртүрлі аспектілері арасындағы байланысты көрсетеді және өзінің қосымша талдауын ұсынады; Фрейд бұл мақаланың маңыздылығын мойындады. 1935 жылы жарық көрген кітабында Рейк психоаналитик көзқарасынан ойлармен бетпе-бет келуден туындайтын үрейді талқылайды (Трехел, Г. 2012). Бітіс орнағаннан кейін, Венада Юлиус Тандлер басқарған комиссия құрылды, ол жасалған қылмыстарды тергеумен айналысты; комиссия мүшесі ретінде Юлиус Вагнер фон Яурегг қатысты. Осы кезде Вагнер фон Яурегг пен Арнольд басқарған медициналық практиканы бұрынғы пациент Уолтер Каудерс жамандады. Зигмунд Фрейд соғыс невроздарына көрсетілген медициналық көмек жөніндегі сарапшы куәгер ретінде тағайындалды. 1920 жылдың ақпан айында комиссия өз пікірін білдірді, ал 1920 жылдың қазан айында қорытындыларын ресми түрде ұсынды. Тағы бір оқиға Австрия астанасын дүр сілкіндірді. 1924 жылдың қараша айында Фрейдтен медициналық білімі жоқ адамдар жасаған талдау – яғни, бейтаныс талдау туралы сарапшылық бағалауын жазу сұрады. 1924 жылдың желтоқсан айында Вена қалалық денсаулық сақтау кеңесінің отырысында Вагнер фон Яурегг психоанализді қолданатын мекемелердің тізімін сұрады. Рейк медициналық сертификаты жоқ деп танылды. 1925 жылдың ақпан айында ресми жарлық бойынша оған медициналық практиканы жалғастыруға тыйым салынды; ал 1926 жылы Рейктің бұрынғы пациенті Ньютон Мерфи оған қарсы шығып, зиянды емдеу үшін сотқа берді. Фрейд Рейкті ашық қорғап, Тандлерге хат жазып жауап берді. Екі оқиғаның ұқсастықтары бар. Атап айтқанда, олар бір уақытта және Вена қаласында болды; олардың екеуі де күтім көрсететін адамдардың қызметіне қатысты және биліктегі тұлғаларды қамтыды. Рейктің Венадағы кезеңінде емдеген пациенттерінің арасында философ Фрэнк П. Рамзи де болды, ол осы мақсатта ұзақ уақыт Венада болды.

Америкадағы оқиғалар

Америка Құрама Штаттарында Рейк медициналық психоанализдің басым қауымдастығынан М.D. дәрежесі болмағандықтан қабылданбады. Оған жауап ретінде ол психологтар үшін алғашқы психоаналитикалық оқу орталықтарының бірін – Ұлттық психологиялық психоанализ қауымдастығын құрды, ол Нью-Йорк қаласындағы ең ірі және танымал психоаналитикалық оқу орындарының бірі болып табылады. Рейктің медициналық психоанализ қауымдастығымен болған қақтығысының бөлігі ретінде ол психоанализді дәрігерлер емес мамандардың тәжірибесін анықтауға және заңды етуге көмектескен алғашқы сот процесіне қатысты. Оның АҚШ-та медициналық емес психоанализге қалдырған мұрасы зор: психологтар және әлеуметтік жұмыскерлер сияқты медициналық білімі жоқ сарапшылардың оқытылуы қазіргі таңда кеңінен қабылданды, және бұл Рейктің еңбегінің нәтижесі.

Жазулары мен ықпалы

Рейк психотерапиялық тыңдау, мазохизм, криминология, әдебиет және дін туралы психоаналитикалық зерттеулерімен танымал. Рейктің алғашқы маңызды кітабы – "Күніс беруге мәжбүрлеу" (1925), онда ол қызарту мен кекелеу сияқты невротикалық симптомдарды пациенттің жасырылған құштарлықтарын білдіретін, сонымен қатар осы құштарлықтарды жеткізгені үшін пациентті жазалайтын санасыз мойындау ретінде қарастыруға болатынын айтты. Рейк бұл тақырыпты "Белгісіз кісі өлтіруші" (1932) кітабында одан әрі зерттеді, онда ол белгісіз қылмыскерлерді психологиялық тұрғыдан сипаттау процесін қарастырды. Ол қылмыскерлердің санасыз кінәлі екенін, сондықтан олар өздерін анықтауға және қамауға алып келуі мүмкін іздер қалдыратынын дәлелдеді. "Қазіргі заманғы адамның мазохизмі" (1941) еңбегінде Рейк өзін-өзі жазалауға немесе қоздыруға бейім мінез-құлықпен айналысатын пациенттер эмоционалдық беріктігін көрсету, басқаларда кінә сезімін тудыру және "жеңіліс арқылы жеңіс" сезімін сезіну үшін солай етеді деп тұжырымдайды. Ал "Миф және кінә" (1957) еңбегінде Рейк діндегі кінә мен мазохизмнің рөлін зерттеді. АҚШ-та құрылған алғашқы BDSM ұйымы TES-тің бастапқы атауы, бұрын The Eulenspiegel Society деп аталған, "Қазіргі заманғы адамның мазохизмі" (1941) кітабындағы бір үзіндіден шабыттанды. Осы үзіндіде Рейк өзін-өзі жазалауға немесе қоздыруға бейім мінез-құлыққа түсетін пациенттер эмоционалдық беріктігін көрсету, басқаларды кінәлау және "жеңіліс арқылы жеңіс" сезімін алу үшін солай етеді деп айтады. Рейк сондай-ақ Тилл Эуленспигельдің "ерекше" мінез-құлқын сипаттайды – ол төбеге қарай жүруді ұнатады, ал төмен қарай жүргенде "көксіп" қалады, оны "мазохизмді еске түсіретін парадокспен" салыстырады, себебі Тилл Эуленспигель "жағымсыздыққа қуана мойынсұнады, одан ләззат алады, тіпті оны ләззатқа айналдырады". "Ритуал: төрт психоаналитикалық зерттеу" (1946) еңбегінде ол психоанализді куваде, жасөспірімдердің дәстүрлері және Йом Кипур мен шофардың еврейлік рәсімдерінің мағынасын түсіндіру үшін пайдаланады. Оның еврейлік юмор туралы зерттеулері "Еврейлік ақыл-ойының табиғаты туралы" (1940) және "Еврейлік ақыл-ойы" (1962) оның негіздеріне қараңғы, тіпті қайғылы көзқараспен қарастырады, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың тәжірибесімен байланысты болуы мүмкін: "комикалық фасадтың артында басқа да ақыл-ойы барлар сияқты, жай ғана маңызды емес, бірақ қорқынышты нәрсе жатыр". Рейктің ең танымал кітабы "Үшінші құлақпен тыңдау" (1948) психоаналитиктердің пациенттердің санасыз тілектері мен қиял-ойының анықталуы мен түсіндірілуі үшін өздерінің санасыз ақыл-ойының қалай интуитивті түрде пайдаланылатынын сипаттайды. Рейктің айтуынша, аналитиктер пациенттерді өздерінің бейтаныс интуициясын зерттей отырып, тереңінен түсінуге жетеді. Психоаналитикалық автобиографиясында "Ұлы мойындаудың фрагменттері" (1949) Рейк өзінің ішкі жанжалдарын және олардың жазуы мен қарым-қатынастарына тигізген әсерін түсіндіре отырып, өзінің өміріне психоаналитикалық құлақ түрді. "Сырлы өзім" (1952) психоаналитикалық әдеби сынның бірқатар очерктерінен тұрады, онда Рейк әдеби шығармалардың астында жатқан санасыз қиялдар мен импульстерді түсінуге тырысты. Осы кітапта Рейк өзінің жеке тұлғасы мен шығармашылығы арасындағы қарым-қатынасқа қызығушылық танытуды жалғастырды, оның ішкі қақтығыстары әдеби шығармаларды түсіндіруге қалай әсер еткенін зерттеді. "Әйелді жарату" еңбегінде Рейк Жаратылыс кітабындағы Адамның қабырғасынан Хауаның жаратылуы туралы екінші оқиғаны зерттеді және талдады. Ол жыныстардың рөлі кері бұрылғанын қолдады. Рейктің пікірінше, Адамның қабырғасынан туған Хауа емес, Адамның әйелдер әлемінен шығып, ерлер әлеміне қайта тууы. Оның "Ритуал" кітабында қазіргі заманғы тайпалардағы құпия сақтау мен "инициациялық рәсімдер" әйелдер әлемінен шығып, еркек әлеміне кіру туралы дәлелдер бар. Ол сондай-ақ аналық сезімнің асыра пайдалануы, мысалы, Жокаста кешенінің еркек тәуелсіздігін болдырмаудағы күшін зерттеді. Рейктің психоанализдегі "Көңіл көтеру" туралы мақаласы В. Р. Бион үшін маңызды болды, ол беймәлімге таң қалуды талдаудағы прогресстің маңызды элементі деп санайды. Оның таңғалуға дайын болуы және талдаудағы тыңдау өнері француз психоаналитикалық теоретик Жак Лакан тарапынан қабылданып, АҚШ психоанализіндегі соңғы дамуды, мысалы, оның интерсубъективтілікке және қарсы трансфертке назар аударуын болжады. Рейк "Психолог махаббатқа қарап" (1944) еңбегінде дәстүрлі фрейдтік теорияны қатаң сынға алды. Фрейд махаббаттың әрқашан қандай да бір жыныстық құштарлыққа негізделгенін сендірді. Рейк керісінше, махаббат пен құштарлықтың екі бөлек мотивациялық күш екенін айтты.