Кіріспе
Неміс-американдық дирижер (1899–1978)
Уильям Штайнберг (Кельн, 1 тамыз 1899 – Нью-Йорк, 16 мамыр 1978) – неміс-американдық дирижер.
Өмірбаян
Штайнберг Ханс Вильгельм Штайнберг Германияның Кёльн қаласында дүниеге келді. Ол скрипкашы, пианист және композитор ретінде ерте дарынын көрсетті, 13 жасында өзінің хорлық-оркестрлік шығармасын (Овидийдің "Метаморфозалары" мәтіндеріне негізделген) дирижерлік етті. 1914 жылы ол Кёльн консерваториясында оқуға түсті, онда оның фортепианодан ұстазы Клара Шуманның шәкірті Лацзаро Узелли, ал дирижерлік бойынша ұстазы Герман Абендрот болды. 1919 жылы ол дирижерлік саласындағы Wüllner жүлдесін жеңіп, үздік дипломмен бітірді. Ол дереу Кёльн операсы оркестрінде екінші скрипкашы болып жұмысқа орналасты, бірақ Отто Клемперер оны жеке бөктерін пайдаланғаны үшін қызметтен босатты. Бірақ Клемперер оны жақын арада көмекші ретінде қайтадан жұмысқа алды, ал 1922 жылы Фроменталь Халевидің "La Juive" операсын ауыстырып жүргізді. 1924 жылы Клемперер кеткен соң Штайнберг бас дирижер болып тағайындалды. Бір жылдан кейін, 1925 жылы, ол Прагаға кетіп, неміс театрының дирижері болды. Содан кейін ол Франкфурт операсының музыкалық директоры болды. 1930 жылы Франкфуртта Арнольд Шёнбергтің "Бүгіннен ертеңге" операсының әлемдік премьерасын өткізді. 1933 жылы Штайнбергті нацистер еврей болғандықтан қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Композитор Эрнст Тохтың немересінің айтуынша, Штайнберг "Кёльнде [Тохтың "Желпуіш" операсын] репетициялап жатқанда, нацистік қоңыр көйлек кигендер залға шабуылдап кірді де, ол дирижерлік таяқты қолынан тікелей алып кетті". 1934 жылы Франкфуртта Лотте Стернге үйленген Штайнберг Франкфурт пен Берлиндегі еврей мәдениет лигасының концерттерін жүргізуге шектелді. Штайнбергтер 1936 жылы Германиядан Палестинаға, қазіргі Израильге, британдық мандатына көшіп кетті. Соңында, Бронислав Губерманмен бірге, Штайнберг Палестина симфониялық оркестрін даярлады, ол кейін Израиль филармониялық оркестрі деп аталды. 1936 жылы Артуро Тосканини келген кезде Штайнберг оркестрді басқарды. Тосканини Штайнбергтің концерттеріне жасаған алдын ала дайындығына таң қалды және кейіннен оны NBC симфониялық оркестрінің радио хабарларын дайындауға көмекші ретінде жұмысқа алды. Штайнберг 1938 жылы АҚШ-қа көшіп келді. Ол 1938-1940 жылдары NBC симфониялық оркестрімен бірқатар концерттер өткізді. Ол Нью-Йорктің Сити колледжіндегі Льюисон стадионында жазғы концерттер берді (1940-41), 1943-44 жылдары Нью-Йорк филармониясының концерттерін жүргізді, сондай-ақ Сан-Франциско операсында да жетекшілік етті. 1944 жылы ол АҚШ азаматы болды және 1945 жылдан 1952 жылға дейін Буффало филармониялық оркестрінің музыкалық директоры болды. Штайнберг 1952 жылдан 1976 жылға дейін Питтсбург симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарғанымен ең көп танылды. 1952 жылдың қаңтар айында Питтсбургтегі Штайнбергтің өнері өте әсерлі болды, ол тез арада музыкалық директор болып тағайындалды және Capitol Records компаниясымен келісімшартқа қол қойды. Содан кейін ол басқа да маңызды лауазымдарды атқарса да, оның қызметі Питтсбургте болды. 1958 жылдан 1960 жылға дейін ол Лондон филармониялық оркестрін басқарды, бірақ ақырында бұл қызметтен бас тартты, өйткені жұмыс жүктемесі оның дирижерлік қолына медициналық проблемалар тудырды. Штайнберг 1964-1965 жылдары Питтсбургтен демалысқа шыққан кезде Нью-Йорк филармониялық оркестрін он екі апта жетекшілік етті. Бұл оның 1966 жылдан 1968 жылға дейін филармонияның бас қонақ дирижері болып тағайындалуына әкелді. 1969 жылдан 1972 жылға дейін Штайнберг Питтсбургтегі лауазымын сақтап, Бостон симфониялық оркестрінің музыкалық директоры болды (оның бұрынғы қонақ дирижер ретінде жетістікке жеткені). 1971 жылдың сәуір айында Бостон симфониясымен Еуропаға гастрольдік сапар жасады. Бұл қосымша келісімдер көбінесе Штайнбергтің Питтсбургтен басқа жерде толық уақытты лауазымға өтуі туралы әңгімелерге әкелді. Бірақ 1968 жылы ол: "Біз Питтсбург симфониясымен ажырасуды ойлауға тым тығыз байланыстымыз", - деп мәлімдеді. Басқа бір жағдайда Штайнберг дирижерлік қызмет саяхатшы сатушының кәсібіне айналды деді. "Оркестрді тәрбиелеу үшін дирижер сол жерде қалуға тиіс". Алайда, 1975 жылы Штайнберг жүрек және қан айналымы ауруларынан зардап шекті және ол өз қызметін тоқтатуға қысым сезінді, содан кейін 1975-76 маусымының соңында Питтсбургтегі лауазымынан зейнеткерлікке шықты. Штайнберг АҚШ-тың ірі оркестрлерінің көпшілігімен қонақ ретінде өнер көрсетті, соның ішінде Чикаго симфониясы, Цинциннати симфониясы, Кливленд оркестрі, Даллас симфониясы, Лос-Анджелес филармониясы, Сан-Франциско симфониясы, Сиэтл симфониясы және Филадельфия оркестрі. Шетелде ол Бавария радиосының симфониялық оркестрін, Берлин филармониясын, Франкфурт операсы мен мұражай оркестрін, Франкфурт радиосының симфониялық оркестрін, Израиль филармониялық оркестрін, Монреаль симфониялық оркестрін, Мюнхен филармониясын, Orchestre de la Société des Concerts du Conservatoire, Orchestra dell'Accademia Nazionale di Santa Cecilia, RAI Рим оркестрін, Teatro di San Carlo оркестрін, Royal Concertgebouw оркестрін (1955 жылғы Бетховен циклында), Royal Liverpool Philharmonic, Tonhalle Orchester Zürich, Торонто симфониялық оркестрін, Ванкувер симфониялық оркестрін, Вена симфониясын және WDR симфониялық оркестрін Кёльнде дирижерлік етті. Ол АҚШ және Канададағы жазғы фестивальдерде (Ambler Temple University Festival, Hollywood Bowl, Ojai, Ravinia, Robin Hood Dell, Saratoga, Tanglewood және Vancouver), сондай-ақ Еуропада (Salzburg, Lucerne, Montreux) өнер көрсетті. Штайнберг 1964-1965 жылдары демалысында Барбердің "Ванесса", Вердидің "Аида" және Вагнердің "Валькирия" операларын қойғанда Metropolitan Opera-да өнер көрсетті, ал 1974 жылы Вагнердің "Парсифаль" операсын қойды. Штайнбергтің денсаулығы бірнеше жылдан бері нашарлап келді; 1978 жылдың 1 мамырында ол өзінің мансабындағы соңғы концертті өткізді, Нью-Йорк филармониясын және қонақ скрипкашы Исаак Стернді жетекшілік етті. Концерттен кейін ол ауруханаға жатты және 1978 жылдың 16 мамырында 78 жасында қайтыс болды. Соғыстан кейін Штайнберг Musicraft лейблы үшін Буффало филармониялық оркестрімен бір ғана альбом жазды – 1946 жылы Шостаковичтің 7-ші симфониясының (Ленинград) студиялық жазбасының біріншісі. Ол Александр Брайловский, Яша Хейфец, Уильям Капелл және Артур Рубинштейннің RCA Victor лейблындағы concerto жазбаларына бірнеше сүйемелдемелер жасады. Штайнберг Capitol Records үшін көптеген жазбалар жасады, олардың барлығы екі жазбаны қоспағанда Питтсбург симфониясымен жасалған. Қалған екі жазбаның бірі 1952 жылдың тамызында Голливудта жазылған Моцарттың Gran Partita, K.361, Los Angeles Woodwinds-пен жасалған жазба, екіншісі аталған Страусс дискісі Philharmonia Orchestra-мен жасалған. Capitol Records үшін Питтсбургте жасалған жазбаларының барлығы Syria Mosque-де жасалған, оларға Натан Мильштейн және Рудольф Фиркушнимен concerto жазбалары, сондай-ақ Бетховеннен Вагнерге дейінгі симфониялық репертуардың жиынтығы кірді. Штайнбергтің Capitol Records-тағы жазбаларының көбі 2011 жылдың қыркүйегінде EMI компаниясымен 20 CD-дан тұратын жинақта қайта шығарылды. 1960 жылдың ақпанында Штайнберг және Питтсбург симфониясы Everest Records компаниясына өтті, бірақ Everest классикалық жазбалар бағдарламасын тоқтатқандықтан бұл келісімшарт өзара келісім бойынша үш шығарылымнан кейін тоқтатылды. Бұл Everest компаниясымен осы уақытта пионер болған 35 мм пленкалық мастерлік жазбалардың әуежайлық техникасының салдары болды. Бұл шешімнің салдары Малердің 6-шы симфониясын Лондон филармониясымен жазу жоспары болды, ол Малердің туған күніне орай Лондонға жасаған өнер көрсетуінің аясында жасалуға тиіс болған. 1961 жылдың наурызында Штайнберг және Питтсбург симфониясы Энох Лайттың Command лейблымен келісімшартқа отырды. Лайт бірнеше жыл бұрын Штайнбергтің концертіне қатысып, оркестрді жазғысы келетінін дирижерге айтқан. Everest келісімшарты аяқталғаннан кейін Штайнберг Command үшін 35 мм пленкалық жазбалар стогінде көптеген техникалық тұрғыдан жоғары бағаланған жазбалар жасады. Command шығарылымдары, "қазіргі заманғы жазбалардың көрнекті мысалдары" деп мақталып, Питтсбургтегі Soldiers and Sailors Memorial Hall-да жасалды. Лайт жазу үшін Syria Mosque-ден гөрі бұл биік төбелі, ашық сахналы аудиторияның дыбысын ұнатты. Бастапқы Command жазбалары, Брамстың 2-ші симфониясы және Рахманиновтың 2-ші симфониясы, жаз...
Марапаттар мен құрметтер
Штайнберг көптеген марапаттар алды, оның ішінде Американың Брукнер қоғамынан Килени Брукнер медалін және Килени Малер медалін. 1960 жылы ол Халықаралық өнер және әдебиет институтының мүшесі болып сайланды. Сол жылы Штайнбергке Голливудтың Даңқ аллеясында жұлдыз орнатылды. Питтсбург сауда палатасы 1964 жылы Штайнбергті қаланың мәдени өміріне қосқан үлесі және Питтсбург симфония оркестрін Еуропа мен Таяу Шығысқа сәтті гастрольдік сапарға жетектегені үшін «Жыл адамы» деп атады. Ол сонымен қатар Phi Mu Alpha Sinfonia ұлттық музыкалық ерлер бауырластығының құрметті мүшесі болды. Штайнберг 1954 жылы Карнеги технология институтынан музыка бойынша құрметті докторлық диссертациясын, 1964 жылы Дюкейн университетінен музыка бойынша құрметті докторлық диссертациясын және 1966 жылы Питтсбург университетінен гуманитарлық ғылымдар бойынша құрметті докторлық диссертациясын алды. 1973 жылдың қыркүйегінде ол Йель университетінде Санфорд музыка профессоры болып тағайындалды және Йель филармониясымен бірнеше концерттер өткізді.
Дирижерлік стилі мен репертуары
Уильям Штайнберг өзінің мансабы бойында тура, бірақ көркем музыкалық стилімен ерекшеленді. Ол таныс туындыларды адалдық пен билікпен орындап, оларды жаңа және жанды етіп көрсетті. Оның интерпретацияларының серпінділігіне қарамастан, дирижерлік бейнесі сәндік ұстанымның үлгісі болды. Штайнберг өзінің түсіндіру философиясы туралы: «Музыканың мінезін әрқашан құрметтеу керек және жақсы күтілген ағылшын бағында қалың жапырақтарды өсіруге тырыспау керек» деді. Кейбір акробатикалық әріптестері туралы айта келе, Штайнберг: «Олар неғұрлым көп қимылдаса, мен соғұрлым тыныш боламын» деп атап өтті. Питтсбургтің бас флейташысы Бернард Голдберг Штайнбергтің «70 жасқа толғанда ғана дирижер не істеп жатқанын біледі деп үміттенгенін» айтты. 1966-1979 жылдар аралығында Бостон симфониясының көрнекті трубашысы Армандо Гиталла Штайнберг туралы: «Оның музыкалық талғамы естігендерімнің ең жақсыларының бірі болды» деді. Бостон симфониясының концертмейстері Джозеф Сильверштейн Штайнбергті «мен білген ең күрделі музыкант» деп сипаттады. Штайнбергтің репертуары кең болды, соның ішінде Элгар мен Воан-Уильямстың ағылшын музыкасына деген сүйіспеншілігі де бар еді. Ол бірнеше маңызды премьераларды өткізді, соның ішінде Антон Веберннің оркестрге арналған алты пьесасының (Op. 6) АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілімін ұйымдастырды. Питтсбургтегі алғашқы маусымында Штайнберг Барток, Берг, Блох, Бриттен, Копланд, Харрис, Хонеггер, Мийо, Шуман, Стравинский, Воан-Уильямс және Вилла-Лобостың шығармаларын Питтсбург халықаралық заманауи музыка фестивалінде дирижерлік етті (осы қойылымдардың барлығы жазбаға түсті, ал Блох, Шуман және Воан-Уильямс шығармалары Capitol лицензиясымен шығарылды). Ол Бетховен, Брамс, Брукнер, Малер, Штраус және Вагнердің интерпретаторы ретінде де танымал болды. 70 жасқа келгеннен кейін оқығаннан кейін ол Deutsche Grammophon үшін Бостон симфониясымен Холсттың «Планеталар» туындысын жазды. Еуропалық дирижер үшін ерекше, Штайнберг Джордж Гершвиннің музыкасына жақын болды (ол Гершвиннің үш түрлі лейблде жазылған жазбаларын жасады). Оның Метрополитен операсындағы соңғы қойылымдары 1974 жылдың сәуір айында Вагнердің «Парсифаль» операсының үш қойылымы болды. Көбінесе өзінің ерекше бағдарламалауы үшін сынға ұшыраса да, Штайнберг Берлиоздың «Ромео мен Джульетта», Чайковскийдің «Манфред» симфониясы, Регердің Моцарттың тақырыбына жасаған вариациялары мен фугасы және Вердидің ми минорындағы скрипкалық квартетінің оркестрлік нұсқасы сияқты белгілі бір аз танымал туындыларды қолдады. Штайнберг: «Музыкалық әдебиет өте кең. Мен әріптестерімнің істемейтінін іздеймін. Шын мәнінде, мен жетістікке ұмтылмаймын. Мен тек батылға шақырамын. Мен тәуекелге барамын. Мен бәрібір сынға ұшыраймын» деді. Дегенмен, Штайнбергтің беделі Карнеги залын Нью-Йорктегі алғашқы Шоенберг оркестрлік бағдарламасының күмәнді жағдайында 80 пайызға толтырды.
Тұлға
Бірде Штайнберг Сан-Франциско симфониясының музыкантына: "Мен қателесуім мүмкін, бірақ мен солай ойламаймын" деді. Скрипкашы Дэвид Шнайдер: "Өзін тым қатық қабылдамауы музыканттардың құрметіне ие болды", - деді. Дирижерлік тақтадағы жұмысты қатаң түрде атқара тұрса да, Штайнберг көпшілік алдында әзілдеуден тартынбады; Питтсбург симфониясының қайырымдастық шарасында Джонни Карсон оған әзілмен сары шашты парик сыйлады, оны ол басына киді. Штайнбергтің ойыншыл юморы жиі байқалатын, мысалы, ол "Time" журналына: "Мен Нью-Йорк снобтары үшін бір нәрсе ойлап таптым – Мендельсонның барлық туындыларынан тұратын бағдарлама. Бұл – снобтарға керегіне берілген керемет жауап, шынында да снобизмнің биігі" деді. Ол төрт жарым тілді білетінін айтты, жартысы – ағылшын тілі. Скрипкашы Натан Милштейнмен туындаған дау салдарынан Милштейн репетициядан шығып кетті, Штайнберг: "Ол қалудан бас тартты, ал мен оны қабылдамауға шешім қабылдадым" деді. Акустика туралы ол: "Егер зал дыбысқа толы болса, темптерді өзгерту керек. Егер акустика тым нашар болса, тез үйге қайту үшін жылдам ойнау керек!" деді. Интервьюердің дирижер сұхбат беруді ұнатпайтынын естігенін айтқанда, Штайнберг егер тақырып оны қызықтырса, онда жақсы деп жауап берді – "мысалы, өзім туралы".