Кіріспе

Құс түрі

Верроның бүркіті (Aquila verreauxii) – ірі, көбінесе Африкада кездесетін жыртқыш құс. Оны, әсіресе Оңтүстік Африкада, қара бүркіт деп атайды, бірақ Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қара бүркітпен (Ictinaetus malayensis) шатастырмау керек. Верроның бүркіті Оңтүстік және Шығыс Африканың төбелі және таулы аймақтарында (Чад, Мали және Нигерге дейін шектес аймақтарда) және Таяу Шығыста сирек кездеседі. Верроның бүркіті – әлемдегі акципитридтердің ең мамандандырылған түрлерінің бірі, оның таралған аймағы мен өмір сүру тарихы негізгі қорегі – тау хиракстарымен байланысты. Хиракстардың саны азайған кезде, бұл түрдің басқа қоректің көмегімен де жақсы өмір сүретіні анықталды, мысалы, кішкентай антилопалар, ойын құстары, қоян, маймылдар және басқа да омыртқалы жануарлар. Жоғары маманданғандығына қарамастан, Верроның бүркіті, қорғау тұрғысынан алғанда, тарихи кезеңде жақсы жағдайды сақтап келеді. Бұл түрдің Зимбабведегі Матобо төбелеріндегі популяциясы әлемдегі ең жақсы зерттелген бүркіт популяциясы болып есептеледі, ол 1950 жылдардың соңынан бері үздіксіз және егжей-тегжейлі зерттеулерге тақырып болды. Барлық бүркіттер сияқты, бұл түр де акципитридтер (бұрын Falconiformes) отрядының және акципитридтер (Accipitridae) тұқымдасының құрамына кіреді, олар көбінесе акципитридтер немесе жыртқыштар деп аталады.

Таксономия

Бұл түрді алғаш рет Рене Примвер Лессон өзінің 1830 жылғы «Centurie zoologique, ou choix d'animaux rares, nouveaux ou imparfaitement connus» атты жарияланымда Aquila Verreauxii деп сипаттаған. Түрдің атауы француз табиғат зерттеушісі Жюль Верроның құрметіне берілген. Ол 19 ғасырдың басында Оңтүстік Африкаға сапар шегіп, француз Ғылым академиясы үшін типтік үлгілерді жинаған. Верроның бүркіті – «қауырсынды бүркіттер» деп аталатын жыртқыш құстардың кең тобына жатады. Осы топтағы барлық түрлердің табан сүйектері (tarsus) қауырсынмен жабылған, ал көптеген акципитридтердің аяқтары жалаңаш болады. Бұл топқа «көк бөрік» деп сипатталатын барлық түрлер, оның ішінде Spizaetus және Nisaetus туыстары, сондай-ақ Oroaetus, Lophaetus, Stephanoaetus, Polemaetus, Lophotriorchis және Ictinaetus сияқты әртүрлі монотиптік туыстар кіреді. Aquila туысы Оңтүстік Америка мен Антарктиданы қоспағанда, барлық континенттерде кездеседі. Бұл туысқа 20-ға жуық түр жатқызылған, бірақ кейбір дәстүрлі түрлердің таксономиялық орналасуы соңғы кезде күмәндануға себеп болып отыр. Дәстүрлі түрде Aquila бүркіттері ірі, көбінесе қоңыр немесе қара түсті, қауырсынды бүркіттер ретінде жіктеледі, олардың жасөспірім кезінен ересекке дейінгі түстес өзгерісі шамалы. Жақында жүргізілген генетикалық зерттеулер Верроның бүркітінің ең жақын туыстары – Бонеллидің бүркіті (A. fasciatus), Африкалық бүркіт (A. spilogaster) және алтын бүркіт екенін көрсетті. Одан алыс туысқандары – кенелі құйрықты бүркіт (A. audax) және Гурни бүркіті (A. gurneyi). Бұл топқа Кассиннің бүркіті (A. africanus) да жақын. Кішкентай, әлдеқайда ақшыл кеуделі A. fasciatus және A. spilogaster түрлерінің осы топқа жатқандығы бұрынғыда олардың Hieraaetus туысына жатқызылғандықтан, күтпеген жайт болды. Кассиннің бүркіті Hieraaetus тобына да, Spizaetus/Nisaetus «үркіт бүркіттері» тобына да жатқызылған, бірақ қазір генетикалық мәліметтерге сүйене отырып, ол Aquila туысында да ұялайтыны белгілі және Clanga туысына көшірілді. Кішкентай денелі Вальберг бүркіті (H. wahlbergi) жасөспірім кезінен ересекке дейінгі қауырсын мен қоңыр түсінің өзгеруіне байланысты дәстүрлі түрде Aquila түрі деп есептелген, бірақ шындығында ол генетикалық тұрғыдан Hieraaetus туысына жақын.

Сипаттама

Верроның бүркіті өте ірі бүркіт. Оның денесінің ұзындығы құйрығының ұшына дейін өлшегенде, оны әлемдегі ең ұзын бүркіттердің алтыншысы етеді. Аталықтарының салмағы шамамен , ал аналықтарының салмағы одан да ауыр болады. Екі жынысты 21 бүркіттің салмағын есепке алғанда, орташа салмағы шамамен келеді. Дегенмен, басқа зерттеулерде Верроның бүркітінің орташа дене салмасы төмендеу болған, жеті жынысы анықталмаған құстың орташа салмағы , ал тағы төрт жынысы анықталмаған құстың орташа салмағы құраған. Тағы бір зерттеуде жеті аталықтың орташа салмағы , ал жеті аналықтың орташа салмағы болған. Тағы бір топта өлшенген бүркіттердің ішінде төрт аналықтың орташа салмағы құрады. Верроның бүркіті әлемдегі ең ауыр жетінші немесе сегізінші бүркіт болып саналады. Орташа салмасы және жалпы салмақ диапазоны бойынша, егер сызықтық өлшемдерді ескермесек, Верроның бүркіті көбінесе оның бәсекелесі – әскери бүркітпен шамалас, ал әскери бүркіт Африкадағы ең ірі бүркіт деп есептеледі. Сонымен қатар, ол "құсқанақ бүркіттер" тобының ең ірі өкілі болып саналады және жауынгерлік және алтын бүркіттермен бәсекелеседі. Оның қанаттарының ені , аталықтарының қанат қосылысы , ал аналықтарының қанат қосылысы шамасында. Верроның бүркітінің басқа да стандартты өлшемдерінің ішінде, екі жыныстың да құйрығының ұзындығы және табан сүйегінің ұзындығы тең болады. Жасы келмеген бүркіттердің басы алтын түсті және контрастты, ал мойны мен арқасы қызыл немесе жеңіл қызыл түсті болады. Олардың маңдайларында шағын ақ жолақтар, ал беттерінде қара түсті дақтар болады. Тамағы қара жолақты, төменгі тамағы ақшыл қоңыр, ал кеудесінің жоғарғы бөлігі қоңыр түсті болады. Толық ересек түйінге 5-6 жылда жетеді. Верроның бүркітін, әсіресе ересек кезінде, шатыстыру мүмкін емес. Оның өмір сүретін аймағында басқа ешқандай қара түсті жыртқыш мұндай ірі болмайды және оның ерекше ақ түсті үлгілеріне ие емес. Суданнан оңтүстіске қарай, сол ел арқылы Эритреядағы 16° солтүстік ендігіне дейін, Сомалидің солтүстік таулары бойымен, Эфиопияның көп бөлігінде (көбінесе орталық, таулы тізбегі), мүмкін Уганданың солтүстік-шығысындағы кейбір тауларда, Кенияда, Конго Демократиялық Республикасының шығыс бөлігінде және мүмкін Танзанияда кездеседі. Замбияда (әсіресе Кариба көлінің жартастарынан Виктория шарлауының астындағы шатқалдарға дейін), Зимбабведе (әсіресе орталық платоның шығысында), Мозамбикте, Эсватиниде, Лесотода және Оңтүстік Африкаға дейін, олар көбінесе Каруда, Ұлы жартастың жартастары бойымен, Кейп таулары мен Кейп түбегінде қоныстанады. Ботсванада, Намибияның батысында және Анголаның оңтүстік-батысында (Серра-да-Челада) біршама сирек таралған. Африкада басқа жерлерде Верроның бүркіті кездеседі, бірақ олар сирек және тек эпизодты түрде көрінеді, мысалы, шығыс Малиде, солтүстік-шығыс Чадта, Нигердің Айр тауларында және оңтүстік-батыс Камерунда (олар тек қана көшпенділер ретінде белгілі). 1968 жылы Африкадан тыс жерлерде Верроның бүркітінің (Иорданиядан) бір ғана жазбасы белгілі болды, бірақ қазір ол Таяу Шығыста сирек кездесетін көбелек екені белгілі: жетілмеген жазбалар мен аумақтық ересектердің мінез-құлқынан Ливанда, Израильде, Оманда, Сауд Арабиясында және Йеменде көбейетіні болжамдалады.

Тамақ экологиясы

Екі түр Verreaux бүркітінің тамақтануының жартысынан астамын (көбінесе 90%-дан астамын) құрайды: қаптық гираксы (Procavia capensis) және сары дақты тау гираксы (Heterohyrax brucei). Verreaux бүркітінен басқа, бір ғана олжа отбасына аң аулауға осы деңгейде маманданған акципитридтер жоқ, мүмкін шаяқ желкен (Rostrhamus sociabilis) және Pomacea бұршақтарымен айналысатын жұқа мүңкілді желкенді (Helicolestes hamatus) ерекшелік етеді. Тіпті негізгі тамағының атымен аталған акципитридтердің өзі – яғни, жарғанат бүркіті (Macheiramphus alcinus), пальма жаңғағы бүркіті (Gypohierax angolensis), кеуек бүркіт (Kaupifalco monogrammicus) және мүмкін, қызыл иттің бүркіті (Buteogallus aequinoctialis) осы деңгейде маманданбаған. Әрине, Verreaux бүркітінің тамақтануы Aquila түрлері арасында ең консервативті, бірақ Оңтүстік Африкада Зимбабвеге қарағанда әртараптырақ. Зимбабведегі Матобо төбелерінде 1995 жылдан 2003 жылға дейін көбейту маусымынан кейін тіркелген 1550 бүркіт жемінің 1448-і осы екі гиракстан құралған. Сол аймақта 1957 жылдан 1990 жылға дейін тамақтанудың 98,1%-ын тау гираксы құраған. Танзанияның басқа аймақтарында тамақтану әртараптырақ, 24 ұядан алынған қалдықтардың 53,7%-ы гиракстан тұрады. Оңтүстік Африкадағы бір ұядағы 55 қалдықтың 89,1%-ы гиракстан шыққан. Толық статистика белгісіз, бірақ гиракстар барлық популяциядағы негізгі жем болып табылады және Мозамбик, Малавиде тамақтанудың басым бөлігін құрайды. Жыл бойы жұбы бар жас бүркіттер 400-ге жуық гираксты жей алады. Бірлесіп аң аулау деректері бар, онда жұптың біреуі олжаны алаңдатып, қашырып, екіншісі артынан шабуылдайды. Verreaux бүркіті гиракстарды жартастардан құлатып, ағаштардан да аң аулай алады, бірақ көбінесе жерде өлтіреді. Дегенмен, қаптық гиракстың таралу аймағы сары дақты гиракстың таралу аймағынан кеңірек, сондықтан Verreaux бүркіті кішірек түрдің таралу аймағынан тыс, шығыс Африканың ұзын жолағында қаптық гираксты дерлік толығымен аулайды. Verreaux бүркітінің аяғы адам қолынан үлкендеу болады. Verreaux бүркітінің артқы саусағының тырнағының ұзындығы орташа есеппен 4 аналықта және 5 аталықта алтын бүркіттің тырнағына ұқсас.

Басқа да жемшөптер

Верроның бүркіті әртүрлі жемді жей алады, бірақ тау-кен гираксының саны жеткілікті аймақтарда мұндай жағдай сирек кездеседі. Ұяға әртүрлі азық әкелу жағдайлары көбінесе тасты гиракстың саны азайған аймақтарда немесе бүркіттердің тасты емес, саванна сияқты мекендерді қамтитын, Валери Гаргеттің "жеткіліксіз азық аймақтары" деп сипаттаған аймақтарда байқалады, себебі онда гиракстар жетіспейді. Мұндай жерлерде жемнің шамамен 80% сүтқоректілер құрайды. Басқа да тіркелген жем түрлеріне кішкентай (көбінесе жас) антилопалар, қояндар, қарышқырлар, сурикаттар (Suricata suricatta), басқа мангустар, маймылдар, бөркіттер, құдықты тышқандар, бұталық егеуқұйрықтар, қозылар (Ovis aries) және лақтар (Capra aegagrus hircus) жатады. Франколин (Francolinus ssp.) және қыш құс (Numina ssp.), сондай-ақ су құстары, қасқырлар, ақ қанатты қасқырлар, өкілдер, көгершіндер, қара қанатты қарғалар (Corvus ssp.), көгершіндер, тауықтар (Gallus gallus domesticus) және үлкен көгершін (Accipiter melanoleucus) құстардың арасында кездеседі. Құстардан ауланған жемнің мөлшері альпілік шағадан (Tachymarptis melba) ересек Денхамның бастардтарына (Neotis denhami) дейін өзгереді. Танзанияда 26 ұядан алынған 41 үлгінің ішіндегі қалдықтардың 53,7% гиракстар, 29,3% франколиндер, гвинея құстары және тауықтар, 12,2% антилопалар, 2,4% қояндар және 2,4% мангустар құрады. Өліктердің кездесуі жиі немесе мүлдем болмайды. Верроның бүркіті көптеген сүтқоректі етқоректілерді аулайтыны белгілі. Олардың кейбіреулері генеттер, мангустар, фелидтер, жарғанақ құлақты түлкілер (Otocyon megalotis) және тіпті қара арқалы шакалдар (Canis mesomelas) болуы мүмкін, көрінетіндей, адам қоныстанған жерлерде етқоректілер маңыздырақ бола береді. Кез келген салмағы аса ауыр олжаны сирек ауласа да, Верроның бүркіті аулаған кейбір тұяқты жануарлар әлдеқайда ірі болуы мүмкін. Бір Верроның бүркіті тау-табандық қамыс қозысын аулап өлтіргені байқалды, оның салмағы шамамен ең кішкентай белгілі сүтқоректі олжасы – мыс гербилі (Gerbilliscus afra) болды.

Түрлер арасындағы бәсекелестік

Бұл құс әлемдегі тау жынысы гираксын аулайтын ең мамандандырылған жыртқыш болғанымен, оның жеміне монополиясы жоқ. Тау-тасты гиракстарды көптеген басқа жыртқыштар да аулайды, осылайша оларды Verreaux бүркіттерімен бәсекелестікке түсіреді. Сахаралық Африканың оңтүстігінде кең таралған басқа да ірі бүркіттердің ішінде тажы бар бүркіт пен жауынгерлік бүркіт те жергілікті жерлерде тау гиракстарын жеуге бейім болуы мүмкін. Дегенмен, бұл түрлердің мекендеу ортасы мен аң аулау тәсілдері мүлдем әртүрлі. Орманды мекендейтін бүркіт негізінен аң аулаушы, ол сағаттап ағаштан аң іздеп отыруы мүмкін. Жауынгерлік бүркіт көбінесе жеңіл орманды саваннада қоныстанады және көбінесе қанатта аң аулайды, биікке көтеріліп, өте жақсы көру қабілетімен олжаның қозғалысын бақылайды, бұл Verreaux бүркіттері қолданатын контурлық аң аулау тәсілінен мүлдем өзгеше. Тақ және Verreaux бүркітінің мекендеу ортасы оларды бәсекелестіктен аулақ ұстаса да, Verreaux және жауынгерлік бүркіттер арасындағы қақтығыстар тіркелген. Біршама ірі және күшті болғанымен, жауынгерлік бүркіт ауада шапшаңдықтан кем, және бір жағдайда жауынгерлік бүркіт Verreaux бүркітінен тау гираксы жемін ұрлаған. Рюппельдің жас грифонына (Gyps rueppellii) жасалған жыртқыштық әрекет сәтсіз аяқталды. Эфиопияның Бале тауларында алтын бүркіт сияқты ең жақын туысымен бірге өмір сүретін Verreaux бүркітін зерттеуге бірегей мүмкіндік туды. Екі түрдің ұқсас мекендеу ерекшеліктері бар, олар өз аумақтарын бір-бірінен қорғайды, ал алтын бүркіттер Verreaux бүркіттерін ұшу кезінде өз аумақтарынан жиі қуады, ал Verreaux бүркіттері алтын бүркіттерді қуаған жағдай бір рет тіркелді. Алайда, алтын бүркіт қоянды, ал Verreaux тау гираксын жақсы көретіндіктен, олар бір-бірінің көбеюіне зиян келтірмейді. Африкалық соқыр бүркіт (Aquila spilogaster) де бірнеше гираксты аулауы мүмкін, бірақ олар өздерінен әлдеқайда ірі туыстарымен тікелей қақтығыстардан аулақ болады, сондай-ақ қоңыр бүркіттер (Aquila rapax) де осылай істейді. Көптеген бәсекелестердің болуына байланысты Verreaux бүркітінің олжасына шабуыл жасаған сәттен бастап сақтық танытуы қажет. Пираттық әрекеттерге қарақшылар мен шакалдар сияқты әртүрлі ет жейтін жануарлар қатысты. Кем дегенде бір жағдайда, Verreaux бүркітінің кеміргіштерді (мүмкін, құмырсқалық тышқанды) эфиопиялық қасқыр (Canis simensis) өлтіргені байқалды. Ұя салу орындарына бәсекелесушілердің арасында бабуиндер, тіпті қаздар да кірген. Қайта әкелінген бүркіттерде жиі кездесетіндей (мысалы, тіпті үлкен арпий бүркітінде (Harpia harpyja) кездеседі), қайта әкелінген Verreaux бүркіті басқа жыртқыштардан қорқынышын жоғалтып, осының салдарынан қаракалдың құрбаны болды. Verreaux бүркіттерінің барысқа шабуыл жасаған жағдайлары бәсекелестік емес, көбінесе мысықты өз аумағынан қуғысы келеді, және мұндай шабуылдар кейде құстар үшін өлімге әкеледі. Бұл түр әдетте адамдарға қарсы агрессивті емес, бірақ ұясы тексерілген кезде ыңғайсыз жақындауы мүмкін. Матобо тауларында кез келген ірі бүркіттің ең көп көбейетін және тұрақты жерлерінің бірі бар екені хабарланды. Мұндай тұрақты таралу тропикте өмір сүретін ұзақ өмір сүретін жыртқыштардың салыстырмалы түрде тұрақты тамақ қорынан күтіледі. Матобо төбелерінің аумағы шамамен , бірақ көбінесе копье мекендерін (шамамен ) қамтиды. Азық болмаған кезде бүркіттер уақытша жоғалып кетуі немесе басқа жемге ауысуы мүмкін. Бұл құрғақшылық кезеңінде ғана ерекше байқалады және орташа есеппен 20 жылда бір рет болады. Кейбір авторлар Verreaux бүркітін жартылай көшіп-қонушы деп санайды, ал басқалары оны тұрақсыз деп сипаттайды. Бұл түсініксіз мінез-құлықтан гөрі терминология мәселесі, өйткені бұл түрдің Сахарадан оңтүстікке қарай Африкада көбейетін барлық жыртқыштар сияқты әрекет ететіні белгілі. Яғни, жас балапандар ата-аналарының аумағынан тарағаннан кейін салыстырмалы түрде кеңінен қаңғып жүреді, бірақ ересектер өмірінің қалған бөлігінде үй аймағында тұрақтанған күйінде қалады. Verreaux бүркітінің барлық бүркіт түрлерінің ішіндегі ең көп жартасқа тәуелділігі жоғары, 1970 жылдардың соңында ағаштарда 3 ғана ұясы белгілі болды. Жаңа ұяны салуға төрт айға дейін уақыт кетеді, әр пайдалану кезінде кейбір жөндеулер қажет. Ұя салуға еркек және әйел екеуі де қатысады, бірақ әдетте әйел жетекшілік етеді. Жұмыртқа салу Суданда және Арабияда қарашадан тамызға дейін, Эфиопия мен Сомалиде қазаннан мамырға дейін, Шығыс Африкада жыл бойы (маусымнан желтоқсанға дейін) және Африканың Замбиядан оңтүстікке қарай сәуірден қарашаға дейін болуы мүмкін. Бір кезде екі жас сәбидің ұядан табысқа жеткені белгісіз болды, бірақ қазірде екі сау балапан ұядан шыққан жағдайлар тіркелді. Орташа өмір сәуірлігі 16 жыл деп есептеледі. Алайда, Оңтүстік Африкада 1980 жылы (25-і қорықтарда) 78 жұптың саны 1988 жылы 27-ге (19-ы қорықтарда) дейін азайды. Сисулу ботаникалық бағында қолданбайтын жем беру ұсынылған, бұл қолда бар жабайы жемнің азаюына қарсы тұру үшін көбейетін жұпты сақтауға көмектеседі.