Кіріспе

Трансұлттықтарлық – адамдардың шекаралар арқылы өзара әрекеттесуін зерттейтін ғылыми сала және әлеуметтік құбылыс. Бұл құбылыс адамдардың байланысының күшеюімен және ұлттық мемлекеттер арасындағы шекаралардың экономикалық және әлеуметтік маңызының азаюымен байланысты.

Шолу

"Трансұлттық" термині 20 ғасырдың басында жазушы Рэндольф Борн мәдениеттер арасындағы қарым-қатынас туралы ойлаудың жаңа тәсілін сипаттау үшін танымал болды. Алайда, бұл терминді колледждегі әріптесі ойлап тапқан. Merriam-Webster сөздігі 1921 жылды "трансұлттық" термині алғаш рет баспа бетінде қолданылған жыл ретінде көрсетеді, бұл Борнның өлімінен кейін болды. Трансұлттық экономикалық процесс өндіріс процесінің жаһандық қайта ұйымдастырылуын қамтиды, онда кез келген өнімнің өндірісінің әртүрлі кезеңдері әртүрлі елдерде жүзеге асырылуы мүмкін, әдетте шығындарды азайту мақсатында. Экономикалық трансұлттық, көбінесе жаһандану деп аталатын бұл құбылыс, 20 ғасырдың екінші жартысында интернет пен сымсыз байланыстың дамуымен, сондай-ақ контейнерленудің нәтижесінде жаһандық тасымалдау шығындарының төмендеуімен серпіліс алды. Көпұлттық корпорацияларды трансұлттық құбылыстың бір түрі ретінде қарастыруға болады, себебі олар саяси шекараларға қарамастан, операцияларын ең тиімді жолмен ұйымдастыруға тырысып, шығындарды азайту және пайданы арттыруға ұмтылады. Трансұлттық капитализмнің жақтаушылары аймақтар арасында адамдардың, идеялардың және тауарлардың еркін ағынын жеңілдетуге мүдделі. Олардың пікірінше, бұл капиталистік жаһанданудың қарқынды дамуымен қатар маңыздылығы артып келеді. Олардың ойынша, мысалы, көші-қон жұмыс күштері, жаһандалған корпорациялар, жаһандық қаржы ағыны, жаһандық ақпарат ағыны және жаһандық ғылыми ынтымақтастық сияқты белгілі бір ұлттық-мемлекеттік шекараларды байланыстырудың қажеті жоқ. Дегенмен, трансұлттық капитализмге қатысты сындық теориялар оның жаһандық экономикадағы жетекші топтар мен түрлі билік блоктарының капиталды монополиялау және орталықтандыру арқылы дамығанын дәлелдейді. Жаһандық капитализмді (және оның жаһандық экологиялық және теңсіздік дағдарыстарын) сынға алған ғалымдар жұмысшылар мен кооперативтер арасындағы, сондай-ақ халықтық әлеуметтік және саяси қозғалыстар арасындағы "төменнен" трансұлттықты қолдайды. Трансұлттық – концепция, теория және тәжірибе ретінде – әлеуметтік ғылымдардағы маңызды әдебиеттерді дамытуға ықпал етті. Іс жүзінде трансұлттық – мемлекеттік шекараларды кесіп өтетін процестердің функционалдық интеграциясының күшеюі, ал кейбір зерттеушілер бұл жеке тұлғалардың, топтардың, фирмалардың трансшекаралық қатынастары және мемлекеттік шекарадан тыс ұйымдастыру болып табылады. Жеке тұлғалар, топтар, институттар және мемлекеттер ұлттық қоғамдардың мәдени және саяси ерекшеліктерімен қатар, жаңадан пайда болатын көп деңгейлі және көпұлттық қызметтермен біріктірілген жаңа жаһандық кеңістікте өзара әрекеттеседі. Трансұлттық капиталистік жаһандану процесінің бір бөлігі болып табылады. Трансұлттық концепциясы ұлттық мемлекеттердің шекаралары арқылы адамдар мен институттарды байланыстыратын көптеген байланыстар мен өзара әрекеттерді білдіреді. Соңғы әдебиеттердің көп бөлігі халық наразылығын трансұлттық белсенділіктің бір түрі ретінде қарастырса да, кейбір зерттеулер жасырын және қылмыстық желілерге, сондай-ақ шетелдік жауынгерлерге трансұлттық құбылыстың кең ауқымын көрсететін мысалдар ретінде назар аударды. Кейбір зерттеушілер диаспораларды, мысалы, теңіз арқылы қоныстанған қытайларды, қазіргі заманғы трансұлттықтың тарихи алғы құрлысы деп санайды. Алайда, трансұлттық өмір салған кейбір адамдардан айырмашылығы, диаспоралардың көпшілігі ерікті түрде құрылмаған. Диаспора саясаты саласындағы зерттеулер қазіргі диаспоралардың трансұлттық саяси актерлер болуға және трансұлттық саяси күштерге ұшырауға бейім екенін көрсетеді. "Трансұлттық" термині ұлттардың әлеуметтік топтар өздерінің мағыналы практикаларына жаһандық өлшемді қосатын даулар мен келіссөздерді ұстап тұруға немесе бақылауға қабілетсіздігін көрсетсе, диаспора түсінігі халықаралық еңбек бөлінісінің және жаһандық капиталдың экономикалық ахуалының негізіндегі нәсілдік динамиканы аңғартпақ. 2006 жылы жарияланған мақаласында Асале Ангел Аджани "диаспоралық зерттеулер аясында трансұлттық зерттеулерді қоршаған саяси тұрғыдан тазартылған дискурстан қашықтауға мүмкіндік бар" деп мәлімдеді. Африкалық диаспора зерттеулері нәсілдік қалыптасу, расизм және ақ нәсілдің үстемдігіне назар аударғандықтан, диаспора теориясы трансұлттық құбылысты зерттеуге "әртүрлі, тіпті радикалды саяси көзқарас" ұсынуы мүмкін.

Себептер

Трансұлттықты түсіндіруге әртүрлі көзқарастар ұсынылған. Бірінің пікірінше, оны көлік және байланыс құралдарын қолжетімді әрі арзан еткен технологиялардың дамуы қозғап отыр, бұл адамдар мен жерлер арасындағы қарым-қатынасты күрт өзгертеді. Бүгінде иммигранттар өздерінің туған елдерімен бұрынғыдан да жақын және жиі байланыс орнату мүмкіндігіне ие. Алайда, көптеген дамыған елдердің демографиялық болашағына халықаралық көші-қонның енуі трансұлттықтың тағы бір маңызды драйвері болып табылады. Көші-қон тек төмен жалақылы жұмыс күшіне деген сұранысты қанағаттандырумен ғана шектеліп қоймай, көптеген өнеркәсіптік елдерде табиғи халық санының азаюынан туындаған демографиялық кемшіліктерді де толықтырады. Бүгінде Батыс елдеріндегі халық өсімінің үштен екі бөлігі көші-қонның есебінен жүзеге асып, бұл үрдіс баяулауға белгі бермейді. Сонымен қатар, әлемдік саяси өзгерістер мен жаңа халықаралық құқықтық жүйелер мемлекеттің құқықтың жалғыз заңды көзі ретіндегі беделін әлсіретті. Колонизацияның аяқталуы, коммунизмнің құлауы және адам құқықтарының нығаюы мемлекеттерді адамдарды азаматтар ретінде емес, жеке тұлғалар ретінде қарауға мәжбүр етті. Осының нәтижесінде, адамдардың елдегі азаматтық статусына қарамастан құқықтары бар. Ал басқалары, неомарксистік тұрғысынан, трансұлттық сыныптық қатынастардың жаңа ұйымдастырушылық және технологиялық жетістіктермен, сондай-ақ трансұлттық өндіріс және қаржы тізбектерінің таралуымен бірге пайда болғанын айтады.

Иммигранттардың трансұлттық қызметі

Иммигранттар трансұлттық қызметпен айналысқанда, олар өздерінің бастапқы елі мен жаңа тұратын елдерін байланыстыратын "әлеуметтік өрістерді" құрайды. "Біз трансұлттықты иммигранттардың өзінің туған елі мен қоныстанған елі арасында әлеуметтік өрістер құру процесі деп түсіндіреміз". Бұл әлеуметтік өрістер өзара байланысты және бір-бірімен тоғысқан экономикалық, саяси және әлеуметтік-мәдени қызметтердің нәтижесі болып табылады:

Экономдық трансұлттық қызмет

Трансұлттық экономикалық қызмет, мысалы, елдерге бизнес-инвестициялар жасау және ақшалай аударымдар кең таралған және жақсы құжатталған. Америкааралық даму банкі (АӨБ) 2006 жылы дамыған елдерде тұратын иммигранттар өз елдеріне 300 миллиард доллар көлемінде ақша жібергенін, бұл халықаралық көмектің деңгейінен екі есе асып түсетінін бағалап көрсетті. Ресурстардың мұндай қарқынды ағыны кейбір елдердің даму перспективалары олардың диаспораларының экономикалық қызметімен тығыз байланысып, тіпті оған тәуелді болуы мүмкін.

Саяси трансұлттық қызмет

Саяси трансұлттық қызмет адамның туған еліндегі саяси партияларға мүшелігін сақтап қалудан және оның сайлауларына қатысып дауыс беруден бастап, тіпті саяси лауазымға үміткер болуға дейін жете алады. Одан азырақ формалды, бірақ маңызды рөлдерге саяси идеялар мен нормаларды тарату немесе жеткізу жатады, мысалы, туған ел газетінде мақала жариялау, блог жазу немесе жергілікті сайланған шенеуніктерге ықпал ету. Мысалы, 1997 жылы туған жері Колумбияда Сенатқа үміткер болған, Нью-Джерсидегі саяхат агенті Джесус Галвисті айтуға болады. Ол Богота мен Нью-Джерси штатының Хакенсак қаласында бір уақытта сайланды және қалалық кеңесші ретінде қызмет етті.

Саяси экономика

Глобалды капитализмнің өрлеуі, мемлекеттік шекаралар арқылы капиталистік өндіріс және қаржы тізбектерінің жаңа және одан әрі тиімді интеграциясы арқылы жүзеге асты, бұл трансұлттық капиталистік таптың қалыптасуымен байланысты. Осы көзқарас корпоративтік желілерді, жаһандық жұмысшы табын және мемлекеттік аппараттар мен элиталардың трансұлттық сипатқа ие болуын жан-жақты зерттеуге мүмкіндік берді.

Психология

Трансұлттық психология жаһанданудың қарқыны зорлай түсуі, әлемдік билік қатынастарының өзгеруі, көші-қонның артуы, әлемнің бұрынғыдан да байланысты болуы және ұлттық мемлекет шекарасын асып түсетін басқа да құбылыстардың нәтижесінде пайда болған жаңа психологиялық жағдайларға жауап ретінде дамыды. Бұл психологияның постколониалдық, постмодернистік, контекстке сезімтал мәдени психология және психология саласындағы колонизация, империализм және жаһанданудың әсерін зерттеу, түсіну және шешу үшін трансұлттық феминистік көзқарастарды қолданатын саласы. Трансұлттық психологтар жергілікті қауымдастықтардың мүшелерімен бірлесіп жұмыс істейді, ұлттық мемлекет шекарасына қарамастан, әр топтың ерекше психологиялық ерекшеліктерін зерттейді.

Әлеуметтік-мәдени трансұлттық қызмет

Трансұлттық – иммигранттар мен азшылық топтарын бірнеше бірдей тарихи контексттің қалыптастыруы ретінде түсінуге арналған талдау құралы. Әлеуметтік-мәдени трансұлттық әрекеттер идеялар мен мағыналар алмасу арқылы жүзеге асылатын әлеуметтік және мәдени қарым-қатынастардың кең ауқымын қамтиды. Жақындағы зерттеулер шетелде тұратын мигранттар мен отан қалғандар арасында ерекше әлеуметтік капитал құратын әлеуметтік аударымдар тұжырымдамасының маңыздылығын анықтады. Дегенмен, иммигранттар шетелдегілер мен отандықтарды байланыстыратын әлеуметтік кеңістіктер құрады деу, олардың өмірі нақты бір жерде және уақытта мықты орнықпаған дегенді білдірмейді. Олар да басқалар сияқты жаңа қоғамның толыққанды мүшелері. Трансұлттыққа этностық зерттеулердің азшылық топтарындағы ынтымақты күшейтуге бағытталған күш-жігерінен алыс екені сынға ұшырайды. Азиялық американдық зерттеулері Вьетнам соғысы кезінде азиялық американдықтар мен вьетнамдықтарға қатысты нәсілдік дискриминацияны салыстыруға негізделгендіктен, оған қарсы дәлел келтіреді. Терезе Гинсато Монберг пен Моррис Янг құрастырған ғылыми мақалалар жинағы трансұлттықтың азиялық-американдықтардың "өздерін қалай талқылайтынын, қарсы тұратынын және пайда болатын, өзгеретін және көбінесе күшейе түсетін «өте тең емес билік қатынастарына» қарсы қалай жұмыс істейтінін” түсінуге бағытталған. Сонымен қатар, қозғалыстар арасындағы өзара әсерлер трансұлттық климаттық саясатта маңызды рөл атқарады. Осы тұжырымдарға сүйене отырып, қозғалыстар белсенділер мен әлеуметтік өзгерістер тактикасы арқылы біріксе, олардың күші артады және олардың маңыздылығы жоғарылайды деген қорытынды жасауға болады. Міне, қозғалыстар арасындағы өзара әсердің мақсаты мен жалпы нәтижесі осы.

Көші-қон

Трансұлттық көші-қонды түсінуге маңызды әсер етеді. Дәстүрлі түрде көші-қон автономды процесс ретінде қарастырылып, оны тудыратын факторлар – шығу еліндегі кедейлік, халық тығыздығы сияқты жағдайлар, ал қабылдаушы елдегі жағдайлар (сыртқы саясат, экономикалық қажеттіліктер) одан тыс тұрады деп есептелген. Халық тығыздығы, экономикалық дағдарыс және кедейлік көші-қонға ықпал етуін жалғастырғанымен, олардың өзі халықаралық көші-қон ағындарын құруға жеткіліксіз. Мысалы, көптеген елдер ұзақ жылдар бойы кедейлікте болғанына қарамастан, эмиграция тарихына ие емес. Сонымен қатар, Оңтүстіктен Солтүстікке қарайғы халықаралық көші-қон ағынының көп бөлігі ең төменгі табысқа ие адамдардан емес, көбінесе білікті мамандардан құралған. Жұмыс орындарын құру деңгейі жоғары елдерде де іріктеліп эмиграция жалғасуда. Көші-қонның себептері мен ықпалдастырушылары тек шығу елінде ғана емес, жалпы геосаяси және жаһандық динамикада жатыр. Географиялық көші-қон үлгілерінің айқын дәлелдері қабылдаушы елдердің ықпал аймағынан келген иммигранттарға бейім екенін көрсетеді. Осылайша, көші-қон капитализмнің кеңеюі, нарыққа ену және жаһандану процесінің негізгі бөлігі болып табылады. Жаһандану мен көші-қон арасында жүйелі және құрылымдық байланыс бар. Әлемдік экономиканың қалыптасуы, бір жағынан, эмиграцияға дайын адамдарды құруға, екінші жағынан, дамыған және дамушы елдер арасындағы экономикалық, мәдени және идеологиялық байланыстардың қалыптасуына, кейіннен халықаралық көші-қонға көпір ретінде қызмет етуге ықпал етті. Мысалы, шетелдегі фабрикалар мен кеңселерді орналастыруға жағдай жасаған факторлар, сонымен қатар иммигрант жұмысшылар үшін қажетті төмен жалақылы жұмыс орындарының көбеюіне де себепкер болды. Өндіріс жұмыстарының азаюы және қызмет көрсету секторының өсуі, өндірістің жаһандануының маңызды драйверлері, Батыс елдерінің кәсіптік және табыс құрылымын өзгертіп жатыр. Өндіріс секторы дәстүрлі түрде орташа табыс пен бәсекеге қабілетті әлеуметтік пакеттермен жұмыс орындарын қамтамасыз еткенімен, қызмет көрсету секторының көп бөлігі өте жоғары немесе өте төмен жалақымен, орташа табыс деңгейіндегі жұмыс орындарының саны салыстырмалы түрде аз. Көптеген жұмыс орындарында медициналық сақтандыру сияқты маңызды әлеуметтік жәрдемақылар қарастырылмаған. Сату өкілдері, мейрамхана қызметкерлері, кеңсе әкімшілері және тазалаушылар саны артып келе жатқан кәсіптердің қатарында. Соңында, төмендеуші емес, дамып келе жатқан секторлар ең көп төмен жалақылы жұмыс орындарын құратынын көрсетеді, осылайша мұндай жұмыс орындарының ұсынысы болашақта да арта түседі. Иммигрант жұмысшылардың келуі де сұранысты қанағаттандыруды жалғастырады. Бұл ағын өз кезегінде трансұлттық қауымдастықтардың қалыптасуына қажетті шикізатты қамтамасыз етеді.