Кіріспе
Жылжымайтын мүлік пайдасы үшін нәсілшіл көзқарастарды манипуляциялау
Блокбастинг – АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік агенттері мен құрылыс салушылардың белгілі бір аудандағы тұрғындарды өз мүліктерін нарықтық бағадан төмен сатуға көндіретін бизнес тәжірибесі. Бұл үй иелерін қорқытып, олардың үйлеріне ұлттық аздықтар көшіп келеді деп айту арқылы жүзеге асырылды. Содан кейін блокбастерлер сол үйлерді өркендеуге ұмтылған қара нәсілді отбасыларға қысыммен сататын. Блокбастинг Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ашық түрде сегрегациялық жылжымайтын мүлік тәжірибесіне тыйым салынғаннан кейін кеңінен таралды. 1980 жылдарға қарай ол АҚШ-та заңнама мен жылжымайтын мүлік нарығындағы өзгерістерге байланысты көбінесе жойылды.
Өмірбаян
1900–1970 жылдар аралығында Оңтүстік Америка Құрама Штаттарының ауылдық аймақтарынан шамамен 6 миллион афроамерикалық Ұлы көші-қон кезінде Солтүстік және Батыс Америка Құрама Штаттарының өнеркәсіптік және қалалық қалаларына көшіп келді. Бұл көші-қонның мақсаты – Оңтүстіктегі Джим Кроу заңдары, зорлық-зомбылық, нәсілшілдік және мүмкіндіктердің шектелуінен қашу еді. Бұл қалаларға қоныс аудару Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде ең жоғары деңгейге жетті, себебі Еуропадан иммиграцияның азайуы Солтүстік және Батыс қалаларында еңбек күші тапшылығын тудырды. Соғыс индустриясы мен кеме жасау орындарындағы жұмыстың орнын толтыру үшін бұл қалалар ондаған мың афроамерикалықтар мен ақ адамдарды, соның ішінде Оңтүстіктен келгендерді де жұмысқа алды. Оңтүстіктегі арзан еңбек күшін жоғалтуға қарсылық көрсету салдарынан Солтүстіктегі жұмысқа алушылар құпия жұмыс істеуге мәжбүр болды, әйтпесе оларға айыппұл салынып немесе түрмеге қамалу қаупі туды. Оңтүстік билігі мигранттарды теміржол станцияларында ұстап, оларды бос жүріспен айыптап, афроамерикалықтардың көшіп кетуін тоқтатуға тырысты. Бұл ағын нәтижесінде АҚШ қалаларындағы нәсілдік және таптық шиеленістер күшейді, сондай-ақ қалалардың тығыздығы да осыған себеп болды. Ұлы көші-қон Солтүстіктегі нәсілдік бөліністерді көрсетті, одан афроамерикалықтар Оңтүстікте қашуға тырысты: қарусыз афроамерикалық ер адамдарды полиция өлтіруі, жұмыс, тұрғын үй, денсаулық сақтау және білім беру салаларындағы теңсіздіктер мен жағдайлар. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардан кейін үйлеріне оралған афроамерикалық сарбаздар бұрын тастап кеткен қалаларында лайықты баспана мен жұмыс табу үшін күресті. Олар ең нашар және ескі үйлерге, ең қолайсыз, бірақ ең тығыз қоныстанған аудандарға орналастырылды. Ақ нәсілді емес адамдарға тұруға рұқсат етілген аудандар нашар сапалы болды. Бұл, бір жағынан, Ұлы көші-қонның салдарынан күшейген, халықтың көптігіне байланысты болды. Көбінесе бір үйде бірнеше отбасы тұрды. Афроамерикалықтар қаланың осы шағын аудандарына шектелгендіктен, үй иелері олардан жоғары жалғақы алып, жөндеу жұмыстарын жасаудан бас тартты. Тұрғын үй нарығына тең қол жеткізуден бас тартумен қатар, афроамерикалықтар ең төмен жалақыға, қауіпті жұмыстарға жіберілді, сондай-ақ көптеген кәсіподақтарға кіруге тыйым салынды. Кейбір компаниялар жұмыс тоқтату үшін қайтып келген ардагерлерді және басқа афроамерикалық жұмысшыларды ғана жұмысқа алды, бұл афроамерикалық және ақ жұмысшылар арасындағы алшақтықты одан әрі кеңейтті. АҚШ-та тұрғын үй тарихи тұрғыдан бөлінген, бұл жаңа құбылыс емес еді. Тұрғын үйдегі нәсілдік бөлінуді жалғастыру үшін АҚШ-тың көптеген қалаларындағы ақ нәсілді үй иелері афроамерикалықтарды өздерінің аудандарына әлеуметтік және экономикалық қауіп ретінде қарады және нәсілдік біртектілікті сақтауға тырысты. Афроамерикалықтар тобы күш біріктіріп, табыстарын біріктіріп, тұрғын үй сатып алуға мәжбүр болды, ал олар үйлерін сатқанда, олардың құны арзандап, басқа афроамерикалық топтар тұрғын үй сатып ала алды. "Қызыл сызықпен шектеу" салдарынан жақсы аудандарда тұрғын үй сатып алу қиын болды, бұл білім берудің нашарлауымен тікелей байланысты. Алайда, ақ нәсілділер жылжымайтын мүлікке қатысты келісімдерді пайдаланып, оларды бейресми түрде афроамерикалықтарға үй сатуға тыйым салды. Жоғарғы Соттың Бьюкененге қарсы Уорли ісі бойынша заңдық расизмге тыйым салуын болдырмау үшін, штаттық соттар келісімдерді жеке тұлғалар арасындағы келісімшарт ретінде қарастырды, ол Конституцияның он төртінші түзетуіне қатысты емес. Алайда 1948 жылы Шеллиге қарсы Креймер ісі бойынша Жоғарғы Сот түзетудегі тең қорғаныс туралы ереже штаттардың соттардағы нәсілдік шектеу туралы келісімдерді заңмен жүзеге асыруын заңсыз деп тапты. Бұл оқиға нәсілдік сегрегацияның ондаған жылдар бойына сақталған тәжірибесін жойды, нәтижесінде афроамерикалықтар тым көп адам тұратын және қымбат тұратын геттоларда тұруға мәжбүр болды. Жоғарғы Соттың заңдық шектеулерден босатуы нәтижесінде афроамерикалықтар бұрын ақ нәсілді тұрғындарға арналған үйлерді сатып ала алды. "Блокбэстинг" жылжымайтын мүлік және құрылыс бизнесінің пайда табуға және афроамерикалықтарға қарсы нәсілшілдікке негізделген тәжірибесін білдіреді. Жылжымайтын мүлік компаниялары ақ нәсілді үй иелерін олардың аудандарына басқа ұлттың адамдары "құсып" жатыр деп ойлату үшін алдамшы тактиканы қолданды, бұл оларды үйлерін нарық бағасынан төмен сатуға итермеледі. Содан кейін компаниялар сол мүлікті қалалық геттодан қашуға асыққан афроамерикалықтарға нарық бағасынан жоғары бағамен сатты. "Қызыл сызықпен шектеу" салдарынан афроамерикалықтар көбінесе банктерден ипотека алуға құқылы болмады. Олардың орнына, олар үйді сатып алу үшін нарық бағасынан жоғары пайыздық ставкамен жерді бөліп төлеу шартына келісті. Жерді бөліп төлеу шарты сатып алушылардың белгілі бір мерзім ішінде сатушыға төлемдер жасап, үйдің толық құнын төлегеннен кейін ғана оған заңды құқық алуын көздейтін тарихи түрде қанаушылық келісімшарт еді. Бұл шартылардың қатал талаптары мен жоғары бағалар көбінесе үйді жоғалтуға әкелді, сондықтан бұл үйлердің айналымы жоғары болды. "Блокбэстинг" арқылы жылжымайтын мүлік компаниялары заңды түрде арбитраждан пайда тапты, яғни қорқытылған ақ сатушыларға төленген төмен баға мен афроамерикалық сатып алушылар төлеген жасанды түрде жоғары баға арасындағы айырмашылықтан. Олар жылжымайтын мүліктің сату көлемінің артуынан және афроамерикалықтарға үй сатудан алынған жоғары комиссиялардан да пайда тапты. Ақ нәсілді үй иелері асығыс түрде үйлерін сатқаннан кейін, орта тапқа жататын афроамерикалықтар бұрын оларға тыйым салынған ақ нәсілді аудандарға жасанды түрде жоғары бағамен кіруге мүмкіндік алды. Афроамерикалық сатып алушылардың баспана мүмкіндіктерінің шектеулі болуына байланысты, көптеген адамдар осы шамадан тыс шығындарға бара жатты. "Блокбэстинг" өте кең таралған және пайдалы болды. Мысалы, 1962 жылға қарай, "блокбэстинг" он бес жылдан бері жалпы тәжірибе болған Чикаго қаласында аптасына екі-үш блоктан "өзгеріс" жасайтын 100-ден астам жылжымайтын мүлік компаниясы болды. Бұл афроамерикалықтардың 1866 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң бойынша дискіминациялық жылжымайтын мүлік тәжірибесі ретінде жерді бөліп төлеу шартын жоюға заңдық талаптарын ашуға мүмкіндік берді, бұл "блокбэстингтің" пайдалылығын айтарлықтай азайтты. Дегенмен, "блокбэстингке" қарсы осы реттеу және заңдық шаралар сотта күдік тудырды. Нәтижесінде, қалалар үйдің алдына "САТЫЛАДЫ" деген табельканы қоюдан үй иесін тыйымсауға болмайтыны шешілді, тіпті бұл тәжірибе "блокбэстингті" азайтуға көмектессе де. Linmark Associates, Inc. v. Willingboro (1977) ісінде Жоғарғы Сот мұндай тыйымдар сөз бостандығын шектеуге жататынын мәлімдеді. Сонымен қатар, 1980 жылдарға қарай "блокбэстинг" тәжірибесінің дәлелдері жоғалып, штаттар мен қалалар "блокбэстингті" шектеуге бағытталған заңдарды күштен шығара бастады. "Блокбэстингтің" ұзақ мерзімді салдарының бірі – ақ нәсілділердің қаладан қашуы және ақ нәсілділерге ғана арналған қала маңындағы аудандарға сұраныстың өсуі болды. "Блокбэстинг" қалалық аудандардан ақ нәсілділердің алдын ала қашуын қамтамасыз етті және азаматтық қызметтерден айырылған ақ нәсілді әріптестерімен қатар қаладан қашуға мүмкіндігі болмаған афроамерикалықтарды бос орындарға бағыттап, өзінің болжамдарын растады және ақ нәсілділердің қашуын кейіннен ақтады. Ақ нәсілділердің қаладан қашуы қалалардың муниципалдық салық түсімдерін айтарлықтай азайтты және қалалардың афроамерикалық тұрғындарына, олар көбінесе қала маңына көшуге мүмкіндік алмайтын, лайықты азаматтық қызметтерді ұсыну қабілетін шектеді. Бұл дискриминациялық үкіметтік және жеке сектор тәжірибесі салдарынан қаладан қашуға мәжбүр болған тұрғындарға таңқыш салық ставкаларымен бірге қосылды, бұл афроамерикалық тұрғындарға таңқыш әлеуметтік және қаржылық жағдайды одан әрі ушықтырды. "All in the Family" (1971–1979) телесериалының 1971 жылғы "The Blockbuster" атты эпизоды осы тәжірибе туралы айтты.