Кіріспе

Хузестан провинциясы Иранның оңтүстік-батысында орналасқан. Оның тарихы арийлерге дейінгі ежелгі Елам цивилизациясынан басталып, қазіргі Ислам Республикасына дейін жалғасады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Хузестан провинциясының солтүстігіндегі Суза қаласы төңірегінде орналасқан Суза жазығы Ирандағы ең ұзақ және кең ауқымды археологиялық зерттеулерге арналған аймақ болып табылады. Солтүстік-батыстағы Илам провинциясында мәдени жағынан өте ұқсас Дехлуран жазығы да бар.

Сусиана жазығы

Оңтүстік Месопотамиядан өзгеше, Сусианадағы алғашқы қоныс өмірі бір ғана орынмен – Чогха Мишпен ерекшеленді. Бұл орын шамамен б.з.д. 4800 жылы, төмендіктерде көшпелі мал өсірушілер тобының қызметінің күшеюіне байланысты тасталып қалған болуы мүмкін. Ол Хузестан облысының Сардашт қаласына жақын, Макран жағалауының маңында орналасқан. Бұл халықтар қабірлерін салуда кірпіш қолданған. Дәл осы жерде қабір салуда кірпішті пайдаланудың ең ерте мысалы табылды. Бұл қабірлер саз кірпіштен, күйдірілген кірпіштен және тастан салынған, бұл сол кезге тән емес, өте сирек кездесетін құрылыс еді. Археологтар мұнда көптеген әсем қыш ыдыстар, мыстан жасалған түрлі құралдар мен заттар тапты. Ирандағы Төменгі Загрос тауларындағы Суза қаласымен мәдени ұқсастықтар анықталды. 2020 жылы Талл Чегах е Софладан 71 ерекше конус пішіндес стела табылғаны жарияланды. Бұл стелалар б.з.д. V мыңжылдықтың соңына жатады. Стеллалардың биіктігі 81 см-ден 32,5 см-ге дейін ауыспайды. Кейбір стелаларда мүсіндер жоқ, ал көпшілігі адамдар, ешкілер және көздер сияқты әртүрлі суреттермен өрнектелген. Бұл өрнектелген көздер сопақ немесе дөңгелек болуы мүмкін. Көптеген стелаларда сондай-ақ қарапайым геометриялық суреттер бар. Бастапқыда олар тік орнатылған, бірақ барлығы бір топқа жиналған күйі табылды.

Елам

Хузестанды бір кезде эламдықтар деп аталатын халық мекендеген. Олар үнді-еуропалық тілдерде (Иран таулы аймағындағы мидиялықтар мен парсылар сияқты) немесе семит тілдерінде (Месопотамия қала-мемлекеттерінің халқы сияқты) сөйлемеген. Элам тілі иран тілдерімен байланысты емес, бірақ Эламо-дравид тобының бір бөлігі болуы мүмкін. Археологтар мен тарихшылар шамамен б.з.д. 2700 жылдан 644 жылға дейінгі кезеңде әртүрлі эламдық династияларды анықтаған. Еламның шекарасы тарих барысында өзгерген, бірақ көбінесе қазіргі Хузестан және Иранның Фарс провинциясының бір бөлігін қамтыған. Элам патшалары кейде Бабылға дейін билік еткен, ал кейде бабылдықтар мен ассириялықтарға толық бағынып, керісінше, Иранды билеген көптеген әулеттер сияқты жағдайға түскен. Эламның негізгі аймағы Загрос тауларындағы қиын өңір болған. Сусиананың төмендіктері (Керман провинциясының батысында) және оңтүстік-шығыс Загрос (Тепе Сиалк, Тепе Яхья, Талли Ибилис және Шахдад сияқты жерлермен бірге) шеткерде орналасқан. Б.з.д. 300-224 жылдары Парфян империясы қазіргі Иранның көп бөлігін жаулап алды және Месопотамия мен Хузестан үшін Селевкидтермен, содан кейін Рим империясымен күресті.

Ертедегі мұсылман династиялары

630 жылы арабтар жаңа діні – Исламмен бірігіп, Месопотамияға, ал бірнеше жылдан кейін Хузестанға қарай кеңейді. Бірнеше ғасыр бойы Хузестан Месопотамияның бір бөлігі болып, алыс халифалардың билігінде болды. Уақыт өте келе, тұрғындарының көпшілігі Ислам дінін қабылдады. Парсы тілі араб тілінен мыңдаған сөз бен кейбір синтаксистік ережелерді сіңірді. Ал парсылар өз кезегінде араб басқыншыларына зор ықпал етті. Хузестан гүлденген империяның бай бөлігі болды. Карун өзені бөгеттелді, қант қамысы плантациялары құрғақ жерлер мен батпақтарға тарады. Көптеген белгілі мұсылман ғалымдары, суретшілері, ақындары мен музыканттары Хузестандықтар еді. 661 жылы Омейяд халифалары Дамаскіден билік жүргізді. 750 жылы Аббасид халифалары Бағдат немесе Самаррадан билік етті. 946 – 1258 жылдары Аббасид халифалары тек қана номиналды билеушілерге айналды. Әртүрлі Бувайхид және Сәлжұқ түркі әміршілері халифа атынан билік етіп, немесе оған бәсекелестік көрсетті. Саяси жағдай өте тұрақсыз болды, әртүрлі әмірліктер мен сұлтандықтардың шекаралары тез жоғалып кетуі мүмкін еді. Омейядтар кезеңінде Ханифа, Тамим және Абд әл-Кайс тайпаларының көшпелі тайпалары Парсы шығанағын кесіп өтіп, 661–665/680–684 жылдары екінші Ислам азаматтық соғысы кезінде Ахваз және Фарс маңындағы Басраның ең бай аймақтарын басып алды (Энциклопедия Ираника, 215-бет, Иранның араб тайпалары). Аббасидтер кезеңінде, 10 ғасырдың екінші жартысында, Асад тайпасы Бувайидтер арасындағы дау-дамайларды пайдаланып, Хузестанға еніп, Тамим тайпасы Исламнан бұрыннан мекендеген жерлерге орнықты. Алайда, Аббасидтер әулетінің құлауынан кейін Араб иммигранттарының Парсыға ағыны біртіндеп азайды, бірақ тоқтаған жоқ. Саффарлар әулетінің құлауынан кейін, 9 ғасырдың соңында Бағдат Хузестанды күшті орталықтандырылған билікпен бақылап тұрды, 927 жылға дейін жергілікті Бариди әулеті салыстырмалы түрде тәуелсіздікке ие болды. Буйидтер 941 жылдан бастап, Сәлжұқтар билікке келген 1055 жылға дейін Бағдаттан бақылауды қайта орнатты. Бірнеше ғасыр бойы Хузестан, Пахлави әулетінің кезеңіне дейінгі көптеген ирандық провинциялар сияқты, Шах тағайындаған Императорлық генерал-губернатордың басшылығындағы Парсының жартылай тәуелсіз бөлігі болды. Загрос таулары провинцияны Иранның орталық жазығынан бөліп тұрды. Жылдың бір бөлігін Шустар немесе Дезфулдың салқын таулы аймақтарында өткізетін генерал-губернатор көбінесе билікті жүзеге асыруды жергілікті басшыларға қалдырды, олар салық жинаушы лауазымы үшін бәсекелестікке түсті. Бұл топтардың ішінде шейх Джабир әл-Кәби бастаған Мухайсин руы ең күштісі болды. Оның басшылығымен Бани Кааб бір біріктірілді, тайпаның астанасы Фаллахия ауылынан дамыған Мохаммерия портына көшірілді. Бұрынғы Бани Кааб басшыларынан айырмашылығы, Жәбір заң мен тәртіпті сақтап, Мохаммериені еркін порт және шейхтікке айналдырды, және оның шейхы болды. Жәбір сондай-ақ провинцияның император тағайындаған генерал-губернаторы атанды.

Ұлыбритания мен Ресейдің араласуы

XIX ғасырда Ресей мен Ұлыбритания Персияны бақылау үшін күресті. Екеуі де Қажар шаһтарына ықпал етуге немесе қорқытуға тырысты. Ресей Иранның солтүстік бөлігін, ал оңтүстік бөлігін Ұлыбритания биледі. Хузестан Ұлыбритания үшін ерекше қызығушылық тудырған аймақ болды, бастапқыда оның стратегиялық орналасуына байланысты, ал кейіннен оның зор мұнай кен орындарына байланысты. Бір ғасырдан астам уақыт бойы бұл аймақта Ұлыбританияның ықпалы басым болды. 1856–1857 жылдарғы Англо-парсы соғысы. Британ елшісі мен Шаһтың премьер-министрі арасындағы ұсақ даудан кейін Ұлыбритания соғыс жариялап, Парсы шығанағына әскер жіберді. Олар Хузестан арқылы өтіп, Карун өзенімен Ахвазға дейін жетті. Парсы үкіметі келісімге келді және Париж шартында Парсы Гератты және оның төңірегіндегі аумақтарды Ауғанстанға берді. Британ әскерлері Хузестаннан шықты. 1870 жылы Калькуттадан Лондонға дейінгі Үнді-Еуропа телеграф желісінің құрылысы аяқталды. Бұл желі Иран арқылы өтеді. 1878 жылы британдықтар Хузестанға жақын, Парсы шығанағының жағалауында Бушерде консулдық ашты. 1888 жылы британдық Lynch Brothers фирмасына Ахвазға дейін Карун өзенінде бу кемелерін жүргізуге концессия берілді. 1908 жылы Хузестанда мұнай табылды. 1909 жылы «Англо-Персия» мұнай компаниясы құрылды. Компания бұрғылау мұнараларын, мұнай өңдеу зауыттарын, ірі өнеркәсіптік нысандарды және бақылаушылар үшін британдық үлгідегі үйлерді салды. Облыстың батыс аймағының араб сипаты Иранның басқа аймақтарынан келген көші-қонмен жұмсалды. Бұл аймақ Парсы елінің ең гүлденген аймақтарының біріне айналды. Мұнай компаниясы Каджар шаһына, сондай-ақ провинцияның генерал-губернаторы, Мохаммараның шейх Хазал ханына роялти төледі. 1914–1918 жылдарғы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания Хузестанға әскерлерді тасыды, оны қазіргі Ирактағы Осман империясының аумақтарына шабуыл жасау үшін плацдарм ретінде пайдаланды. 1921 жылы британдық шенеуніктер полковник Реза хан жасаған төңкерісті қолдады, ол Каджар әулетін құлатып, 1925 жылы Пахлави әулетін орнатты. Британдықтар Реза ханның елді біріктіруде және солтүстіктен келетін ресейлік (қазіргі большевиктер) шабуылдарына қарсы тұруда тиімдірек болады деп сенді. 1925 жылы Реза хан жаңа шаһ болып жарияланды және шейх Хазалды биліктен алып тастады, ол Тегеранда үй қамауында ұсталды. Реза шаһ Хузестанның тайпалық топтарын күштеп қоныстандыруға және орталық үкіметтің қатаң бақылауын орнатуға тырысты. 1929 жылы Ахвазда Карун өзені арқылы Транс-Иран темір жолы салынды. 1936 жылы шейх Хазал Тегеранда қайтыс болды. Провинция Хузестан деп аталды, бұл Сафави дәуірінен бұрынғы провинцияның атауына оралу болды. (Хузестан атауының шығу тегін қараңыз). 1939–1945 жылдарғы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания Хузестанды әскери мақсаттар үшін пайдалануды қалады. Парсы үкіметі қарсылық көрсетті. 1941 жылы Ұлыбритания Реза шаһты құлатып, оның орнына ұлы Мұхаммед Реза Пахлавиді тағайындаған Иранға ағылшын-советтік шабуылға қатысты. Хузестанда тағы да британдық әскери база құрылды.

Жаңғырту және дүрбелең

1951–1954 жылдары демократиялық жолмен сайланған премьер-министр Мұхаммед Мосадех басшылығымен «Англо-Иран мұнай компаниясы» ұлттандырылды. Мосадех ЦРУ/МИ6 ұйымдастырған бірлескен төңкеріс (Аякс операциясы деп аталды) салдарынан құлатылды, бұл бұрынғыда жер аударылған шаһ Мохаммад Реза Пахлавиді де-факто диктатор ретінде таққа отырғызды, ал мұнай компаниялары бақылауды қайтадан қолға алды. Бірақ енді олар Иран үкіметіне жоғары роялти төлейді. 1946–1979 жылдары әкесі сияқты, Мұхаммед Реза Пахлави Иранды қатаң орталық үкімет бақылауын күшейту және жергілікті тәуелсіздікті және мәдениетті шектеу арқылы жаңғыртуға тырысты. Аз ұлттардың тілдері жойылды және мектептерде оқытуға рұқсат етілмеді. Үкімет мұнай өнеркәсібі немесе мемлекеттік мұқтаждар үшін арабтар мен лур тайпаларының жерлерін тартып алды. Мұхаммед Реза Пахлави билігінде этникалық наразылық күшейді. Алайда, наразылықты ашық білдіру мүмкіндігі шектеулі болды, себебі мемлекет қарсылықты қатаң түрде басып тастады.

Иран революциясы

Жаппай жемқорлық, қатыгез құпия полиция және автократиялық үкім Пахлави шаһын халыққа азая түсті. Иранды жаңғыртуға және шиит дін қызметкерлерінің билігін әлсіретуге жасаған әрекеттері дін көшбасшылары мен сенімді ирандықтардың наразылығын тудырды. 1979 жылы студенттердің, сол және оң жақтағы партиялардың, сондай-ақ шиит исламистерінің біріккен күштері шаһты биліктен тайдырды. Шиит дін қызметкерлері бірте-бірте билікті қолға алып, теократиялық Ислам Республикасын құрды. Революциядан кейін бірнеше өңірлік көтерілістер болды. Хузестан арабтар бастаған тәуелсіздік және кемсітушіліктерді тоқтату талаптарымен толқудың құрбаны болды. Көтеріліс Иран қауіпсіздік күштерімен басып тасталды, нәтижесінде екі тараптан да жүзден астам адам қаза тапты.

Иран-Ирак соғысы

Орталық үкіметтегі дүрбелең әртүрлі ирандық аймақтық сепаратистерді күштірек етті. 1980 жылы алты Хузестан араб сепаратисі Лондондағы Иран елшілігін уақытша басып алды (Иран елшілігіне шабуыл). Ирак диктаторы Саддам Хусейн сепаратистерді қолдады. Алғашқыда олар Хузестан үшін автономия талап еткені белгілі болды. Кейіннен Аятолла Хомейнидің түрмелерінде ұсталып отырған 91 серігін босатуды талап етті. Оқиға аяқталғаннан кейін ғана Ирактың Иранды ұятқа салу үшін қарулы топты даярлап, қаруландырғаны белгілі болды, және бұл Иран-Ирак соғысының алғышарты болды. 1980 жылғы елшілік оқиғасынан кейін көп ұзамай, ирак әскерлері Хузестанға басып кірді. Олар Хузестанның араб халқы оларды азат етушілердей қарсы алады және иран армиясы оларға қарсы тұруға жеткіліксіз күшті болады деп күтті. Екі күтілім де қате болды. Алғашқы табыстардан кейін ирактықтартар кері шегінді және бұрынғы шекараға дейін қайтарылды. Соғыс 1988 жылы аяқталды.

Салдары

Хузестан соғыстан қирады. Бұрын Иранның ең ірі мұнай өңдеу зауыты орналасқан Абадан қаласы толыққанды қалпына келмей қирап кетті. Көптеген танымал пальма бақтары жойылды, қалалар қиратылды, тарихи ескерткіштер бұзылды. Көптеген тұрғындар көршілес облыстарға қашуға мәжбүр болды, олар босқындардың көптігіне төзе алмады. Барлық босқындар бұрынғы үйлеріне орала алмады. Орталық үкімет ірі қалаларда жөндеу жұмыстарын жүргізіп, Шуш қамалы сияқты бірнеше туристік нысандарды қайта жаңартты. Ахвазда жаңа болат зауыты салынды, ал Карун өзенінде жаңа бөгет тұрғызылды. Дегенмен, Хоррамшахр қаласы сияқты кейбір жерлер әлі де қираған күйінде. Хузестандықтар провинцияларынан түскен мұнай кірісі басқа мақсаттарға жұмсалып, олар соғыстың салдарымен өз күштерімен күресуге мәжбүр екенін айтып наразылық білдірді. Араб тілінде сөйлейтін және араб тегі бар Хузестан тұрғындарының арасында наразылықтар болды, олар кемсітуге ұшырағанын мәлімдеді. 2005 жылы болған тәртіпсіздіктер мен жаппай ұстаулар халықаралық жаңалықтарға енді.