Кіріспе

Пётр де Крусе (сонымен қатар Пьер де ла Крукс) 13 ғасырдың соңында дін қызметкері, композитор және музыка теориясы бойынша ғалым ретінде қызмет етті. Оның ең маңызды еңбегі нотациялық жүйеге жасаған үлесі болды.

Өмір

13 ғасыр композиторы, теоретик және ғалым Пётр де Крусе, болжамды түрде Солтүстік Франциядағы Амиен қаласында немесе оның жанында дүниеге келген; бізге белгілі деректер бойынша ол шамамен 1290 жылдары активті қызмет еткен. Ол "магистрар" атағын иеленген, яғни, бұл оның Париж университетінде оқыған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Өмір жолдары мен Париждегі қызмет мерзімдерінің үйлесуіне байланысты, Петрус Кёльн Франкосының шәкірті болған болуы мүмкін. 1298 жылы ол Париждегі патша сарайының шіркеуі үшін монофониялық ән жинағын жазғаны, ал 1301–1302 жылдары Амиен епископының сарайында қызмет еткені белгілі, сөзсіз, оның діни қызметкерлер құрамының мүшесі ретінде, және көп болжамды, шіркеу хорының құрамында да болған. Петрус 1347 жылға дейін қайтыс болған, себебі осы жылы Амиен соборының мүлік тізімінде оның өсиеті бойынша қалдырылған полифониялық қолжазба туралы алғашқы мәлімет кездеседі. Замандастары мен кейінгі зерттеушілер Петрус де Крусе туралы жақсы пікірде болған; теоретик Якоб де Лиеж оны "өте қабілетті музыкант, ол көптеген әдемі және сапалы менсуралды полифония туындыларын жасады және Франконың қағидаларын мұқият сақтады" деп атаған.

Теориялық үлестері

Менсуралдық жазу 13 ғасырда әртүрлі себептермен ескі лигатуралар/ритмикалық режимдер полифонияның жаңа нәзік тұстарын көрсетуге аздап қолайлы бола бастады, біз төменде көретіндей. Ең маңызды мәселе – жеке бөлімдердегі жазу, ноталар жинағындағы жазудан арзан болды (әрбір бөлім жалпы кеңістікті аз алатындықтан), сондықтан оны жасаудың жолын табу қажет еді. Бұл нота бойынша нотаның метрикалық мәнін көрсететін сенімді жүйені әзірлеуді қамтиды. Мұндай шешімнің бастамасы – франкондық нотация, оны теоретик Франко Кёльн қаласынан шыққандығымен атады, ол 1260 жыл шамасындағы «Ars cantus mensurabilis» (өлшенетін музыка өнері) трактатында жүйені сипаттады. Бұл жүйе екі есе ұзын, ұзын, қысқа және жартылай қысқа ноталарды нота ұзақтығының бірліктері ретінде таныды, олар үштік топтастыру арқылы байланыстырылды; екі есе ұзын әрқашан екі ұзынға тең болды, бірақ ұзын нота толық (демек, үш қысқаға тең) немесе толық емес (және тек екі ғана) болуы мүмкін, бұл ноталардың нақты тізбегіне байланысты. Қысқа нота – «tempus», қазіргі заманғы нотациядағы «бір соққы» бірлігіне тең (3/4 уақытында үш төрттен бір бөлігі, және т.б.), немесе егер барлық музыка 3/1 уақытында болса, қазіргі заманғы өлшем. Сондықтан толық tempus үштік метр болды, ал толық емес tempus енгізілгеннен кейін екілік болады. Франкондық нотацияда қысқа нота теориялық тұрғыдан үш жартылай қысқа немесе екіге тең болуы мүмкін, бірақ егер екіге тең болса, бірін немесе екіншісін ұзақтығы екі есеге көбейтілген. Бұл нотацияда тең екіге бөлу қарастырылмады, сондықтан де Витри 1322 жылғы «Ars nova» еңбегінде проляция ұғымын қалыптастырғанша күтуге тура келді. 1280 жылдары триплалар (мотеттер мен басқа полифониялық шығармалардың жоғарғы бөліктері) бұрынғыдан гөрі жылдам және тәуелсіз қозғала бастады, ал әнге негізделген тенорлар баяу қозғалатын, қолдаушы бөліктерге айналды. Композиторлар триплаларындағы сөз ырғақтарын сақтағысы келгендіктен, tempus-ты үштен астам жартылай қысқа ноталарға бөлуге жол іздеді, бұл қазіргі заманғы нотацияда туплетке тең (триплет, квартолет, квинтуплет және т.б.); осылай жасалатын мотеттер «Петронийлік» деп аталды, бұл стильді ең көрнекті қолданушының атымен. Бұл бөліністі көрсетудің бір жолы – дауыстарды ноталар жинағындағы нотацияда бір-бірінің үстіне қатарластыру, сонда төменгі бөліктерді қарастыру арқылы tempus-ты көруге болады, ол әлі де ырғақты режимге байланысты. Бірақ бұл бағалы ресурстарды ысырап ету болар еді, және бұрынғыдан да нашар нұсқа емес. Пётр өзінің қысқа ноталарын жиі жеті жартылай қысқа нотаға бөліп тұратын, бөлу нүктесін (punctum divisionis) ойлап тапты, олар жартылай қысқа ноталардың арасында орналасқан нүктелер, оларды топтастыру үшін; осылайша, оларды қоршаған нүктелерден нүктелермен бөлінген бес жартылай қысқа нота оқырманға бір қысқа нотаның кеңістігінде орын алатындай түсінілетін. Кейінгі, 15 және 16 ғасырлардағы нотацияда, бөлу нүктелері мен кейінірек ұзақ ноталық мәндерді көрсететін нүктелер арасындағы шатасу редакторлар үшін транскрипция мәселелерін тудырады, бірақ контексттен, сондай-ақ басым tempus және проляциядан не білдіргісі келетінін анықтау әдетте мүмкін; шын мәнінде, бөлу нүктесі сирек қажет, өйткені екі лигатураның арасында келетін жартылай қысқа ноталардың тізбегі анық топтастыруды көрсетеді. Пётрдің бөлінген қысқа нотаны еркін пайдалануы музыкалық стильге үлкен әсер етті. Көбірек ноталармен трипла қазіргі заманғы текстурадағы үш дауыстың ең көрнектісі болды, ал қалған екеуі қолдаушы рөлге ие болды. Сонымен қатар, көбірек ноталар мен күрделі бөліну жалпы темптің баяулауына әкелді – жартылай қысқа нота бұрынғы тәжірибеге қарағанда баяу орындалды, соққының нақты бірлігіне айналды, ал төменгі дауыстар ырғақты өміршеңдігін жоғалтып, қысқа және ұзын ноталардың жай құрылымдық тізбегіне айналды.

Петрониялық мотет

1300 жыл шамасында жазылған бұл мотеттер әлі де Арс Антикваның бір бөлігі саналады. Олардың ерекшеліктері: үш дауыстың одан әрі бөлінуі, мотет пен үш дауыс жеңіл және әдемі өрнекке қарай дамуы, сондай-ақ мәтіннің дұрыс акценттелу қағидаларына мән бермеу.