Кіріспе

Тозақ иті – көптеген мәдениеттер мен сенім жүйелерінде тозақпен немесе әлем астымен байланысты мифологиялық ит. Тозақ иті тозақтың, шайтанның немесе әлем астының күзетшісі немесе қызметшісін бейнелейді. Тозақ иті әлемдік мифологияларда кездеседі, ең танымал мысалдары – грек мифологиясынан Сербер, норвеж мифологиясынан Гармр, ағылшын халық әңгімелерінің қара иті және кельт мифологиясының әулие иті. Олардың физикалық сипаттамалары әртүрлі, бірақ көбінесе қара түсті, аномальді үлкен, табиғаттан тыс күшті және көбінесе қызыл көздері болады немесе отпен бірге келеді.

Қазақстан

Албан мифологиясында үш басты, ешқашан ұйықтамайтын итті жер асты әлемінің қақпаларын күзетуші ретінде бейнелейді. Кейбір халық әңгімелерінде ол жер астындағы Е Букура е Диут сарайының күзетшісі болып шығады.

Бельгия

Оуде Роде Оген ("Ескі қызыл көздер") немесе "Фландрияның жыртқышы" – 18 ғасырда Бельгияның Фландрия аймағында хабарланған, отты қызыл көздері бар үлкен қара итке айналатын демон. Бельгияның оңтүстік аймағы Валониядағы халық әңгімелерінде "Чен аль тхинне" ("Шынжырланған ит", валлон тілінде) деп аталатын, ұзын шынжыры бар тозақ иті, түнде егістерде кездесетіні айтылады.

Чехия жерлері

Чехия жерінде тозақ итінің көптеген көрінулері жиі кездеседі.

Франция

856 жылы Францияда қара түсті ит есіктері жабық болса да, шіркеу ішінде пайда болды деген әңгіме бар. Ол кісі іздегендей, шіркеудің дәлізін бойлай жүріп, қараңғылыққа толыстырды. Сосын ит, пайда болғандай кемелді жоғалып кетті. Нормандияның құрлық аймағында Ронжур д'Ос қыс түндері Бэйо қаласының көшелерінде аруақ ит ретінде кезігіп, сүйектерді шайнап, ізбесін сүйреп жүреді. Төменгі Бретаньде қылмыскерлердің жандары бар аруақ кеме туралы әңгімелер бар, оларды тозақ иті күзетіп, сан алуан азаптарға душар етеді.

Германия

Германияда шайтан, әсіресе Вальпургия түнінде, қара тозақ иті түрінде пайда болады деп сенген.

Грекия

Грек мифологиясында Кербер, көбінесе Аидтың сақшы иті деп аталады, көп басты ит, ол өлгендердің қайта оралмауын қамтамасыз ету үшін Арлық әлемінің қақпаларын күзетіп тұрады. Ол Эхидна мен Тифон есімді құбыжықтардың ұрпағы болған және әдетте үш басы, жылан құйрығы және денесінің әртүрлі жерлерінен шығатын жыландары бар деп сипатталады.

Скандинавия

Норд мифологиясында Гармр немесе Гарм (көне норвеж тілінде "жапырақ") - қасқыр немесе иттің Хель қадірлісімен және Рагнарёкпен байланысты, Хель есігінің қанға боялған күзетшісі ретінде сипатталған.

Каталония

Каталон мифологиясында Дип – адамдардың қанын соратын, Шайтанның елшісі, қара, түкті, зұлым иттің бірі. Каталон мифологиясындағы басқа да демонмен байланысты тұлғалар сияқты, ол бір аяғынан мүгедек. Дип Пратдип қаласының гербінде бейнеленген.

Галисия

Галисияда Urco – Санта-Компанияны жетекшілік еткен алып қара иттің атауы, ол жабайы аңшылықтың бір түрі.

Канар аралдары

Канар аралдарындағы гуанчтардың діни сенімдерінде Тибиценалар – Гуайотаның жауыз жанартау құдайының иттік балалары немесе оның ілесушілері болған.

Англия

Бұл аңыз Ұлыбританияда ағылшын фольклорының "қара итттері" түрінде кең таралған. "Тозақ иті" туралы ең ерте жазба дерек 11- және 12-ғасырлардағы Питерборо нұсқасының ағылшын-саксон жылнамасында кездеседі, онда Питерборо мен Стамфорд арасындағы орман арқылы өтетін "жабайы аң ауы" туралы айтылады.

Уэльс

Гвилли (gwyllt "жабайы" немесе gwyll "күн батысы" + ci "ит") - Уэльстегі мифтік қара иттің бір түрі, ол ағылшын мастифі сияқты көрінеді, оның көздері қызыл оттай жанады және демі зыянды.

Жыл сайын

Уэльс мифологиясы мен фольклорында Cŵn Annwn (,/k//uː//n// /'/æ//n//ʊ//n/; "Аннннің итттері") – Уэльс мифінің басқа әлемі Аннннің көкжиегіндегі итттер болды. Олар Гвин ап Нудд (Мабиногидің бірінші тармағындағы Аннннің патшасы Арауннан гөрі) басқаратын Жабайы аңшылықтың бір түрімен байланысты. Христиандар бұл мифтік жаратылыстарды "Тозақтың итттері" немесе "Арақтың итттері" деп атап, оларды Шайтанның меншігі деп болжады. Дегенмен, ортағасырлық Уэльс дәстүріндегі Аннн – бұл басқа әлемдегі жұмақ, тозақ немесе өлген жандардың мекені емес. Уэльсте олар көшпелі қаздармен байланысты болды, себебі олардың түнде шығаратын дауысы итттердің ұлығуына ұқсайды. Олар белгілі бір түндері (Иоанн күні, Мартин күні, Архангел Михаил күні, Барлық Киелілер күні, Рождество, Жаңа жыл, Агнес күні, Давид күні және Ұлы жұма) немесе қарапайым күз және қыс айларында аң аулайды. Кейбіреулер Араун тек Рождестводан бастап, он екінші түнге дейін ғана аң аулайды дейді. Cŵn Annwn сондай-ақ, басқа әлемге сапар шегуде жандарды сүйемелдеушілер ретінде де қарастырылды. Итттерге кейде "Мальт и Нос" деп аталатын қорқынышты әйел еріп жүреді. Уэльс фольклорындагі балама атауы – Cŵn Mamau, "Аналардың итттері".

Латын Америкасы

Отты көздері бар қара тозақ иттері Латын Америкасының Мексикадан Аргентинаға дейінгі аймағында Perro Negro (испан тілінде "қара итті" білдіреді), Nahual (Мексика), Huay Chivo және Huay Pek (Мексика), сондай-ақ Uay/Way/Waay Chivo/Pek, Cadejo (Орталық Америка), Аргентинадағы "таныс ит" және Лобизон (Парагвай мен Аргентина) сияқты түрлі аттармен кездеседі. Көбінесе олардың Ібілістің өзі немесе кейіп өзгерте алатын сиқыршының жанындағы болғаны айтылады.

Америка Құрама Штаттары

Ақырет итінің аңызы 19 ғасырдан бері Коннектикут штатындағы Мериден қаласында сақталып келеді. Ит Аспандағы төбелерде, тас тізбектері мен шатқалдарда қоныстанады деп айтылады, бұл орын көпшілікке танымал демалыс аймағы болып табылады және сонымен қатар, паранормальді күштердің қорғаушысы ретінде де белгілі. Жергілікті емес алғашқы мәліметтер W. H. C. Pychon-ның "Коннектикут тоқсанында" жарияланған еңбектерінде келтірілген, онда ол өлімнің алғы құрдысы ретінде сипатталған. "Егер Қара итке бір рет жолығып қалсаң, ол қуаныш әкеледі; екі рет жолығып қалсаң, қайғыға ұрынасың; ал үшінші рет жолығып қалсаң, өлімге бет бұрасың" делінеді. Бұған қоса, бұл термин американдық блюз музыкасында жиі кездеседі, мысалы Роберт Джонсонның 1937 жылғы "Hellhound on My Trail" әнінде.

Арабия

Жиндер, мінезді жаман емес болғанымен, көбінесе зұлым күштер ретінде есептеледі және олардың мінгісі ретінде қара итті пайдаланады деп саналады. Иттерге қатысты теріс бейнелердің пайда болуы, олардың "өлгендерді жеу", яғни сүйектерді жеу және қабірлерді қазумен тығыз байланысты болуынан туындауы мүмкін. Сол сияқты, жиндердің де зираттардың маңында жүріп, мәйіттерді жейтіні айтылады.

Қытай

Хуоду (қытайша: 祸斗) – Қытайдың оңтүстігіндегі халықтар арасында туған аңызғы жаратылыс. Ол аузынан от шығаратын үлкен қара итке ұқсайды деседі. Хуоду қайда барса, сол жерде өрт шығатын болғандықтан, ежелгі адамдар оны өрттің белгісі және көбінесе жаман ниетті нысан ретінде қарастырған. Бұл, әдетте, Қытайдың оңтүстігіндегі тайпалардың құдайға айналған символы.

Үндістан

Буддистік Пали канонындағы Махаканха Джатакада Махаканха (пали; әдеби мағынасы "Ұлы қара") есімді қара иттің әңгімесі бар. Шакра құдай, орманшы кейпінде Махаканханы жетектеп, әділетсіз адамдарды дұрыс жолға салу үшін қорқытады, осылайша тозаққа аз адам қайта туылады. Оның пайда болуы монахтар мен қарындастар тиісінше мінез-құлық танытпағанда адамзаттың моральдық құлдырауын білдіреді, ал адамзат адал еңбек жолынан тайып кеткен. Индуизмде Яма, өлімнің құдайы, жер асты әлемін күзетін екі иті бар. Олардың есімдері Шәрвара және Шьяма. Непалдың Кукур Тихар мерекесінде Иама құдайы мен оның екі иті туралы аңызбен байланыстырылып, итті құрметтеу және қасиеттеу үшін ғибадатханаларға әкеледі.

Жапония

Жапон фольклорында Окури ину (送り犬) (сөздік мағынасы "үйлемелі ит") – итке ұқсайтын йокай. Окури ину түнде тау жолдарымен келе жатқан адамдарды жақыннан аңдып, артынан ілеседі. Егер адам кездейсоқ құлап кетсе, дереу желінеді, бірақ ол қысқа ғана демалып жатқандай көрінсе, шабуылға ұшырамайды.

Теледидарда

Hellhounds телешоуда Supernatural (мысалы, 5.10-шы бөлімде, "Барлық үмітті тастау") пайда болады. Lost Tapes 1-ші маусымының 13-ші бөлімі тозақ иттері туралы, соның ішінде оларды үш рет көрген адам өледі деген фактіні қамтиды. Hellhounds Buffy the Vampire Slayer сериалының 3-ші маусымының "Бал" атты жиырмасыншы сериясында пайда болды. Hellhounds сонымен қатар Destination TV-де 2-ші маусымдағы Monsters and Mysteries in America шоуында пайда болды, онда олар Калифорниядағы бір қауымды қорқытып жатқан жағдай көрсетілді. MTV сериясы Teen Wolf кейіпкері тозақ итін бейнелейді. The X Files телесериалда тозақ иті 2018 жылғы "Familiar" эпизодында маңызды рөлде ойнайды, онда ол Коннектикут штатындағы құпия пуритандық зираттағы әлемнің қақпаларын күзетіп, бірнеше құрбандарға шабуыл жасайды. Hellhounds Charlie-дің "Inside of Every Demon is a Rainbow" әнінде "Hazbin Hotel" бағдарламасының пилоттық эпизодында антропоморфтық түрінде шағын эпизодтарда пайда болады. YouTube-тағы "Helluva Boss" анимациялық спин-офф сериясында "Loona" деп аталатын антропоморфты ресепшн қызметкері бар. Ол "I. M. P." компаниясында жұмыс істейтінін көруге болады. "Vortex" деп аталатын тағы бір тозақ иті 1-ші маусымның 3-ші бөлімінде Verosika-ны күзетіп пайда болады. Инкубтар мен суккубтар сияқты, тозақ иттері де адам түріне айналу қабілетіне ие. Кейінірек тозақ иттерінің тозақтағы ең төменгі санаттағы түрлер екендігі анықталады. Inuyasha: The Final Act-інің 9-шы бөлімінде "Sesshōmaru in the Underworld", Sesshomaru-дың анасы Меидо тасын қолданып, жер асты әлемінен портал ашып, тозақ итін шақырады, бірақ ол Меидо Зангетсухаға төзімді келеді және аң Рин мен Кохакуды жұтып қояды, ал Сесшомару балаларды құтқару үшін оны Tenseiga арқылы өлтіреді.

Ойындарда

Call of Duty: World at War, Call of Duty: Black Ops, Call of Duty: Black Ops II, Call of Duty: Black Ops III, Call of Duty: Black Ops IIII және Call of Duty: Black Ops Cold War ойындарындағы зомбилер режимінде отты тозақ иті – жаудың бір түрі. Олар әдетте 5, 6 немесе 7-ші раундтың басында пайда болып, кейіннен әр 4 немесе 5 раунд сайын қайта оралады. Heroes of Might and Magic III-де тозақ иті – Inferno қаласынан алынып, Серберге дейін жеткізілуі мүмкін 3-ші деңгейдегі бірлік. Hellhound сондай-ақ Master of Magic ойынындағы хаос жаратылысы болып табылады. Neverwinter Nights ойынында тозақ иті сиқыршылар мен бақталар үшін қолданылатын жандардың бірі. Eye of the Beholder ойынында тозақ иті тұңғиықтың терең деңгейлерінің бірінде кездеседі. NiGHTS: Journey of Dreams видео ойынында Уилл арманындағы бостардың бірі – Сербер, ол Реала айтуынша, тозақ иті. Pokémon франшизасында Houndour және Houndoom атты екі Pokémon тозақ итіне негізделген. RuneScape MMORPG-де тозақ иті – демонның бір түрі, бірақ ол әлем астына байланысты емес. The Witcher видео ойынында тозақ иті – бос монстр. Hellhounds – The Elder Scrolls: Arena ойынында кездесетін жаратылыстар. Warcraft III: Reign of Chaos ойынында тозақ иті – Жанатын Легионның қолбасшылары. The Elder Scrolls IV: Shivering Isles DLC-де "Жылынақан иттілер" деп аталатын тозақ иті пайда болады. The Elder Scrolls V: Skyrim ойынының алғашқы DLC-сі Dawnguard-та "Өлім иті" деп аталатын тозақ иті кездеседі. War Commander (Facebook-тағы стратегиялық ойын) ойынында "Hellhounds" – компьютермен басқарылатын бүлікшіл фракция. Dungeon Keeper ойынында тозақ иті – Scavenger Room арқылы сіздің тұңғиығыңызға тартылатын жаратылыс түрі. Олар пайдалы күзетшілер және жауды табуға жарамды. Олардың екі басы бар және отты жұту қабілеті бар деп есептеледі. Dragon's Dogma ойынында басты кейіпкер аждаһаны жеңгеннен кейін жер бетінде отты жұтатын тозақ иті пайда бола бастайды. Ultima Online ойынында тозақ иті – бірнеше тұңғиық аймақтарында пайда болатын жауыздардың бір түрі. Don't Starve ойынында қасқырға ұқсайтын жау – hounds, тозақ итіне негізделген. Age of Mythology ойынында тозақ иті Геккате құдайының Tartarian күшінен шығады, ол Тартар қақпасын жасайды. Сонымен қатар, грек титаны – грек әлем астын қорғайтын Серберге ұқсайтын үш басты тозақ иті. Anarchy Online MMORPG ойынында тозақ иті – жеңіліске ұшырату қиын ақ иттің күшті түрі. Wizard101 MMORPG ойынында "Heck Hound" – тозақ итінің балаларға арналған аты, ол от сиқырының атауы болып табылады. Ойын ішінде олар үй жануарлары ретінде де кездеседі. Devil May Cry 3 ойынында алғашқы бостардың бірі – Сербер. Fire Emblem: The Sacred Stones ойынында екі тозақ иті – Mauthe Dhoog және Gwyllgi жау кластары ретінде кездеседі. Final Fantasy сериясында Сербер бос ретінде пайда болады және кейбір жағдайларда сіздің командаңызбен күресу үшін арнайы қимылмен шақырылуы мүмкін. Сондай-ақ, тозақ иті кейде мифологиялық формаларының бірінде пайда болады, мысалы Final Fantasy VI-дегі Гарм. Ogre Battle: The March of the Black Queen ойынында тозақ итін сиқыршылар жалдап, Cerberus-ке дейін жеткізе алады (спрайт шектеулеріне байланысты әлі де бір ғана басы бар). Blood ойынында 3-ші эпизодтан бастап тозақ иті тұрақты жау ретінде пайда болады. Сонымен қатар, Сербер 3-ші эпизодтың боссы ретінде пайда болып, кейде кейіннен де кездеседі. Cryptic Passage кеңейтуінің соңғы кездесуіне екеуі де қатысады.

Жұлдыздар мен айдаһарлар

Dungeons & Dragons ролелік ойынында тозақ иті – отты дем алатын және үйір-үйір аң аулайтын гиенаға ұқсас жаратылыс. Ол Тоғыз тозақтың сыртқы әлемінен шыққан жаратылыс ретінде жіктеледі. Тозақ иті алғаш рет ойынға "Грейхок" (1975) атты алғашқы қосымшасы арқылы енгізілді. Hellhound D&D Basic Set (1977), D&D Expert Set (1981, 1983) және Dungeons & Dragons Rules Cyclopedia (1991) кітаптарында да кездеседі. Тозақ иті "Жаратылыстар кітабының" бірінші басылымында суреттелген. "Жаратылыстар кітабын" Дон Тернбулл британдық "Ақ Жұлдыз" журналының 8-шы санында (тамыз/қыркүйек 1978) қарастырды. Шолуында Тернбулл кітаптағы бірнеше жаратылыстарға тоқталып, "қатты қорқыныш тудыратын" тозақ итінің отты демі бұрынғы нұсқасынан өзгешеленгенін атап өтті. Тозақ иті "Monstrous Compendium" екінші томының (1989) және "Monstrous Manual" (1993) қайта басылымдарында пайда болды. Тозақ иті "Жаратылыстар кітабының" үшінші басылымында (2000) және 3.5 қайта қарастырылған "Жаратылыстар кітабында" (2003) Нессиан соғыс итімен бірге келді. Тозақ иті осы басылымның төртінші басылымындағы "Жаратылыстар кітабында" "Иттер" бөлімінде кездеседі. Тозақ иті – қызыл көзді, құлақты, демонға ұқсас, арық, жынды гиенаға ұқсайтын жануар. Ол отты демдеу қабілетіне ие. Дегенмен, төртінші басылым оларды жалындарға оранған, қаңқаға айналған иттің кейпінде көрсетеді. Тозақ иті ауырсыну мен азап тудырудан ләззат алады және соған сәйкес аң аулайды. Үйір тактикасының сүйікті түрі – олжаны үнсіз қоршап, содан кейін екі тозақ итін жақындатып, құрбанды екінші тозақ итінің отты деміне секіндіру. Қажет болған жағдайда, олар тырнақтарымен және тістерімен шабуылдайды. Егер олжа қашып кетсе, тозақ иттері оны аяусыз қуып жетеді. Тозақ иттері сонымен қатар жылдам және епті. Тозақ итінің тағы бір түрі – Нессиан соғыс иті. Нессиан соғыс иттері – атқа жегілетін аттардың мөлшеріндегі қара көмір мастифтер, олар көбінесе тозақтық тізбектелген бронямен жабдықталады. Тозақ иттері сөйлей алмайды, бірақ тозақтық тілді түсінеді. "Dungeons & Dragons For Dummies" кітабының авторлары тозақ итін он ең жақсы төменгі деңгейлі жаратылыстардың арасында тоғызыншы орынға қойды. Авторлар оларды "ойыншылар өмірі бойы күресетін жаратылыстар класының бірінші маңызды өкілі: зұлым сыртқы әлемнен келгендер" деп сипаттады және олар қызықты, өйткені олар "ойыншыларды кең аумақты әсер ететін жаратылыстармен таныстырады (олардың отты демі)".