Кіріспе

Маврикийдегі қытай текті этникалық топ – Қытайдан шыққан тегін анықтайтын маврикийліктер. Оларды сино-маврикийліктер немесе қытай маврикийліктері деп те атайды.

Қытайлардың Суматрадан Маврикийге көшіп келуі

Аралдағы басқа қауымдардың мүшелері сияқты, Маврикийдегі ең алғашқы қытайлардың бір бөлігі 1740 жылдары Суматрадан күштеп әкелінді, француз адмиралы Шарль Гектор, д’Эстенгтің жоспарымен Маврикийде жұмыс істеу үшін. Бірақ олар өте кеш соққыға шығып, өздерін ұрлағанына наразылық білдірді. Билік оларды қайта Суматраға депортациялады.

1700-жылдардың соңы мен 1800-жылдардың басында

1780 жылдары мыңдаған ерікті қытай көшіп келушілер (3000-нан астам деп есептеледі) Гуанчжоудан Порт-Луиге британдық, француздық және даттық кемелермен теңізге шықты; олар теміршілер, ағаш шеберлері, аяқкиімшілер және тігіншілер болып жұмыс тауып, Порт-Луиде шағын қытай ауданын, «Шинуа лагерін» құрды. Аралды британдықтар басып алғаннан кейін де көші-қон тоқтаған жоқ. Қытайдан Маврикийге көші-қонның бірінші толқыны 1800 жылдардың басында болды, Маврикийге келген қытай көшіп келушілерінің көпшілігі Фуцзянь провинциясының Сямен қаласынан еді. Бұл Фуцзяньнан келген көшіп келушілердің көпшілігі саудагерлер болғандықтан, заң бойынша оларға отбасыларын әкелуге рұқсат берілмеді, қытай азаматтығынан бас тартып, британдық азаматтықты қабылдамаса жер сатып алуға құқығы болмады; осы себепті олар өз отбасыларын құру үшін немесе жерді әйелдерінің атынан сатып алу үшін креолдық және үнді қауымдарының әйелдерімен некелесуге мәжбүр болды.

1800 жылдардың ортасында

Қытайдан көшіп келудің екінші толқыны Кантоннан болды; олар негізінен Гуанчжоу (Кантон) қаласынан келді. 1800 жылдардың ортасында олар дәлірек айтқанда Шунде ауданынан келді.

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың ортасы

1880 жылдары иммигранттардың үнемі келуіне қарамастан, Маврикийдегі қытай халқы азайды; Маврикийде жер сатып алуға құқығы жоқ қытай саудагерлері, оның орнына Қытайдан туыстарын Маврикийге әкелді. Оларды бірнеше жыл бойы оқытып, бизнеске баулып, батыс үкімді отарлық қоғамдағы өмірмен таныстырғаннан кейін, саудагерлер туыстарын капиталмен және ұсыныс хаттарымен көрші елдерде бизнес ашуға жіберді. Мысалы, 1888 және 1898 жылдар аралығында Порт-Луистен шамамен 1800 қытайлық Африка материгіндегі – негізінен Порт-Элизабет және Дурбан – порттарына сапарлады. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Маврикийдегі қытай еркектері қытай әйелдерінің жетіспеушілігіне және аралдағы үнді әйелдерінің көп болуына байланысты үнді әйелдеріне үйленді. Бұл қытайлар көбінесе саудагерлер болды. 1930 жылға дейін қытай көшіп келушілер Порт-Луиске келуді жалғастырды, бірақ жергілікті экономиканың оларды қабылдау мүмкіндігі шектескендіктен, көптегендері Маврикийдің тек бірінші аялдамасы екенін түсінді; олар Африка құрлығына (әсіресе Оңтүстік Африкаға), сондай-ақ Мадагаскарға, Реюньонға және Сейшель аралдарына жол тартты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Қытайдан иммиграция көбінесе тоқтады.

ХХ ғасырдың ортасы мен аяғы

1950-1980 жылдар аралығында Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Қытаймен байланыс едәуір азайды; Қытайдан көші-қон дерлік тоқтатылды. Инвесторлармен бірге киім фабрикаларында үш жылдық мерзімге жұмыс істейтін жаңа қытай жұмысшылары да келе бастады. 1980 жылдан кейін Қытай қайта ашылды және Қытайдан Маврикийге көші-қон баяу қайта жанданды, соның нәтижесінде Хака тайпасының бұрынғы некелік байланыстары қайта орнатылып, Мейксианнан келген Хака әйелдері жергілікті Хака сино-маврикийліктерге үйленуге мүмкіндік алды. Бұл Порт-Луисте болды. Франко-маврикий халқынан кейін, олар аралдағы екінші ең бай топты құрайды. Олар мейрамханаларға, бөлшек және көтерме сауда дүкендеріне, сондай-ақ импорт-экспорт фирмаларына ие. Қытай мейрамханалары Маврикий мәдениетіне зор әсер етті, ал қытай тағамдарын аралдың барлық азаматтары, түрлі этникалық топтардан шыққан адамдар тұтынуда. Қуырылған лапша – ең танымал тағамдардың бірі. Маврикийліктер, этникалық және әлеуметтік жағдайына қарамастан, Мейксиандағы Хака асханасынан шыққан түрлі көкөністер мен еттен жасалған шарықтарды (Ниук Йен, Соу Май, Ван Йен, Фей Йен) ұнатады. 2001 жылы «Бизнес» журналы жүргізген сауалнама бойынша, 50 ірі компанияның 10-ы қытайлықтарға тиесілі болды.

Тіл

Қытай-Маврикий жастарының көпшілігі кем дегенде үш тілді: олар маврикий креолы мен француз тілдерін ауызша қолданады, ал ағылшын тілі – әкімшілік және білім беру тілі – негізінен жазбаша түрде қолданылады. 1990 жылғы халық санағында қытай-маврикийліктердің шамамен үштен бірі маврикий креолын ата-тегі мен қазіргі сөйлейтін тілі ретінде атады. Қалған үштен екісі қытай тілін ата-тегінің тілі ретінде көрсетті, бірақ санаққа қатысушылардың төрттен бірінен азы ғана қытай тілін ата-тегінің тілі ретінде көрсеткен соң, оны үйде сөйлейтін тіл ретінде де атады. Қытай-маврикий жастарының азасы қытай тілінде сөйлейді; оны қолданатындар көбінесе мектепке бармаған және ағылшын немесе француз тілдерін білуге мүмкіндік болмаған егде жастағы туыстарымен байланыс үшін пайдаланады. Олардың ешқайсысы да оны бауырларымен немесе туыстарымен сөйлесу үшін қолданбайды. Хакка тілін қолдануды жалғастырған қауым мүшелері арасында лексика және фонетика жағынан мексикалық Хаккадан елеулі айырмашылықтар пайда болды. Маврикийде Хаккадан басқа қытай тілінің басқа да түрлері қолданылады: Хоккян, Кантон және стандартты мандарин. 20 қазан 1941 жылы Гоминьдан кадрлары құрған Чунг-Хуа орта мектебі 500 оқушыға дейін өсті, бірақ 1950 жылдардың соңында оқушылар саны 300-ге дейін азайды; олар 1960 жылдары сабақтарды толығымен тоқтатты, бірақ олардың түлектер қауымдастығы қытай-маврикий қауымдастығында маңызды рөл атқарады. Қытай орта мектебі оқушылар санының азаюы мәселесіне тап болды, себебі көбірек қытай-маврикийліктер балаларын жалпы білім беретін мектептерге жіберді, ал 1970 жылдары апта ішіндегі сабақтарды тоқтатып, тек демалыс күндері сабақтарды қалдырды. Алайда, олардың оқушылар саны 1980 жылдардың ортасында жаңаруды бастады; 1990 жылдары олар апта ішіндегі мектепке дейінгі бөлімді ашты. Олардың көптеген мұғалімдері жергілікті қытай-маврикийліктер, ал кейбіреулері Қытайдан келген мамандар. 2005 жылы ай сайын жарық көретін жаңалықтар журналы да жарық көрді. Газеттер Порт-Луисте басылады, бірақ қаладан тыс жерлерде кеңінен таралмайды. Ол 1960 жылдары жабылып, «China Times» газетімен бірікті.

Қытайлық күнделікті жаңалықтар

Қытай күнделікті жаңалықтары (中华日报) – Гоминьдан партиясын қолдайтын газет. Ол 1932 жылы негізі қаланды. Пекинге бейім және Тайбэйге бейім газеттер арасындағы бәсекелестік 1950 жылдары шарына жетті; сол кездегі Қытай күнделікті жаңалықтарының бас редакторы Ду Вэйвэнь (杜蔚文) тіпті өліммен қорқыту қаупіне тап болды.

China Times газеті

The China Times (бұрынғы 中国时报; қазіргі 华侨时报) 1953 жылы құрылған. Бас редактор Лонг Сионг Ах Кенг (吴隆祥) 1921 жылы Маврикийде дүниеге келді; 11 жасында ата-анасымен бірге Гуандун провинциясының Мейсиань қаласындағы ата-бабаларының ауылына оралды, онда орта мектепті бітіріп, кейін Гуанси университетіне түсті. Университетті бітіргеннен кейін ол "Қытай коммерциялық газетіне" жұмысқа орналасып, Маврикийге қайта оралды. 1952 жылы ол Үндістандағы қытай газетінде жұмыс істеу үшін Маврикийден қайта кетті, бірақ China Times газетіндегі қызмет оны қайта шақырды.