Кіріспе

Аркадий Тимофеевич Аверченко (Арка́дий Тимофе́евич Аве́рченко; 1881 жылдың 27 наурызы – 1925 жылдың 12 наурызы) – орыс драматургі және сатиригі. Ол өзінің әңгімелерін "Сатирикон" журналында, сондай-ақ оның редакторы болған "Жаңа Сатирикон" сериясында және басқа да басылымдарда жариялады. Барлығы шамамен 20 кітап шығарды. Аверченконың сатирикалық туындыларын либералдық деп сипаттауға болады. Ресей азамат соғысынан кейін Орталық Еуропаға эмиграцияға кетіп, Прагада қайтыс болды.

Ресейдегі революция алдындағы өмір

Аверченко 1881 жылғы 27 наурызда Севастопольде дүниеге келді. Ол кедей саудагер Тимофей Петрович Аверченконың ұлы еді. Аверченконың көзі нашар болғандықтан, гимназияда екі курс бітірді ғана, себебі ол ұзақ уақыт бойы оқумен шұғылдана алмады. Оның көзі бала кезінде болған оқиғадан зақымданған. Бірақ уақыт өте келе, жазушы Н.Н. Брешко-Брешковский айтқандай, оның білімсіздігін табиғи зиялылығымен толықтырды. Аверченко 15 жасында жеке тасымал компаниясында жұмыс істеуге кірісті. Ол басқа жұмысқа ауысудан бұрын бір жылдан астам уақыт сол жерде жұмыс істеді. 1897 жылы Аверченко Донбассқа, Брянск шахтасында клерк болып жұмыс істеуге кетті. Ол үш жыл жұмыс істеді, кейін шахтадағы өмір туралы бірнеше әңгімелер жазды, оның ішінде "Кешкісін" және "Жақын". 1903 жылы, 22 жасында, Харьковқа көшіп келді, онда оның алғашқы әңгімесі 31 қазанда "Оңтүстік территориясы" газетінде жарияланды. 1906-1907 жылдары "Байонет" және "Қылыш" сатирикалық журналдарын редакциялады. Соңында, 1907 жылы жұмыстан шығарылды, оған: "Сіз жақсы адамсыз, бірақ ештеңеге жарамайсыз" деді. Осыдан кейін, 1908 жылғы қаңтарда Аверченко Санкт-Петербургке кетіп, мансабында сәттілікке жетті. 1908 жылы Аверченко "Жаңартылған" (кейін "Сатирикон" деп аталды) сатирикалық журналының хатшысы болды, ал 1913 жылы оның редакторы болды. Көп жыл бойы Аверченко журнал қызметкері ретінде Надежда Теффи, Саша Чорный және Алексей Ремизов сияқты көптеген танымал адамдармен бірге табысты жұмыс істеді. Оның ең танымал юмористик әңгімелері журналда жарияланды. Аверченко "Сатирикон" журналында жұмыс істеген кезеңде ол өте танымал болды, ал оның әңгімелері негізінде көптеген театрлар ел бойынша қойылымдар қойды. 1910 жылдан 1912 жылға дейін Аверченко "Сатирикон" журналындағы достарымен және әріптестерімен (оның ішінде Алексей Ремизовпен) бірнеше рет Еуропаға саяхаттады. Бұл саяхаттар Аверченкоға шығармашылық жұмысы үшін бай материал болды және 1912 жылы жарық көрген "Батыс Еуропадағы сатирикондық экспедиция" кітабына әсер етті. Аверченко бірнеше псевдонимдермен театр туралы рецензиялар да жазды. Қазан революциясынан кейін Аверченконың өмірі күрт өзгерді. 1918 жылдың тамызында большевиктер "Сатириконды" кеңеске қарсы деп жариялап, жапты. Аверченко және "Сатирикон" қызметкерлерінің барлығы Совет үкіметіне қарсы ұстаным білдірді. Аверченко өзінің туған Севастопольге қайтуға тырысқанда көп қиындықтарға тап болды, әсіресе, немістер басып алған Украина арқылы өтуі керек болды. 1919 жылдың маусымынан бастап Аверченко "Оңтүстік" газетінде (кейін "Орыс Оңтүстігі") жұмыс істеді және ерікті армияға көмек сұрады. 1920 жылдың 15 қарашасында Севастополь қызыл әскерлердің қолына түсті. Аверченко бірнеше күн бұрын пароходпен Стамбулға қашуға үлкерді.

Көшіп кеткеннен кейін

Аверченко Стамбулда өзін жайлы сезінді. Сол кезде қалада көптеген басқа да ресейлік босқындар болды. 1921 жылы Парижде ол сатирикалық антологияны жариялады, «Революцияның артындағы он екі пышақ» деген атпен, оны Ленин «ашудан шаршаған Ақ гвардияның ұлы талант иесінің кітабы» деп сипаттады. Ол бұл кітапты «Будюар форматындағы оншақты портрет» атты әңгімелер жинағымен жалғастырды. 1922 жылдың 13 сәуірінде Аверченко Софияға, кейін Белградқа көшіп барды. Аверченко 1922 жылдың 17 маусымында Прагада тұрақты қоныстанды, ал оған дейін екі қалада да аз уақыт өткізді. 1923 жылы Берлиндегі Nord баспасында оның эмигрант әңгімелерінен құралған «Жайкөздердің жазбалары» атты жинағы жарық көрді. Аверченко үшін туған жерінен және ана тілінен алыстау өте қиын болды. Оның көптеген әңгімелері шеттену сезіміне, әсіресе «Орыс жазушысының трагедиясы» әңгімесіне арналған. Ол чех тілінде бірден танымал болды. Оның шығармалары жоғары бағаланды және көптеген әңгімелері чех тіліне аударылды. «Прагер Прессе» газетінде жұмыс істей келе, Аверченко көптеген көтеріңкі және тапқыр әңгімелер жазды, олардың барлығы туған жеріне деген сағынышпен толы болды. 1925 жылы Аверченко көзін жою операциясынан кейін ауырып қалды. 28 қаңтарда ол «жүрек бұлшық етінің әлсіздігі, аортаның кеңеюі және бүйректердің склерозы» деген диагнозбен Прага қалалық ауруханасына жатқызылды. Дәрігерлер оның өмірін сақтап қала алмады және ол 1925 жылдың 12 наурызында таңертең қайтыс болды. Аверченко Прагадағы Ольшаны зиратында жерленді. Оның соңғы туындысы – 1923 жылы Сопотта жазылған және 1925 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрген «Маэценас әзілі» романы болды.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Ленинге жолдаған достық хат, "Ниночка" және басқа да қысқа әңгімелер, [Құраст. & Аудар. Игорь Грегори Козак] Эдвин Меллен баспасы, 2010. қатты мұқаба, суреттерімен, алдыңғы беттегі портреті, 297 бет.