Кіріспе
Сифнос қазынасы – Сифнос полисінің немесе қала-мемлекетінің құрбандықтарын қабылдау үшін Делфидегі ежелгі грек құлшылық орталығында салынған ғимарат. Ол Аполлон ғибадатханасы арқылы өтетін "Қасиетті жол" бойындағы қазына қоймаларының бірі болды, құдайлардың ықыласын жеңіп алу және сыйлық берген полистің беделін арттыру мақсатымен салынған. Бұл осы типтегі ерте сақталған ғимараттардың бірі, ал оның нақты уақыты әлі де даулы, ең сенімді мерзімі шамамен б.з.д. 525 жыл. Жақында ғана ол ұқсас, бірақ аз безендірілген көршілес Книд қазынасымен шатастырылып, біріктірілген, себебі екеуінің де қалдықтары араласып кеткен және бұрынғы теориялық реконструкцияларда екеуінен де бөліктер қолданылған. Сифнос халқы Архаикалық дәуірде (Геродот III.57) күміс және алтын кендерінен зор байлыққа ие болды және табысының оннан бірін осы қазынаны салуға жұмсады – мармардан толығымен жасалған алғашқы діни құрылыс. Бұл ғимарат Аполлонға арналған діни қызметкерлерге берілген көптеген бағалы құрбандықтарды сақтау үшін пайдаланылды. Ғасырлар бойы қазынашылық қирады, бірақ оның безендірілуі келесі ұрпақтардың құрметіне ие болғандықтан, көптеген басқа ескерткіштерге қарағанда ұзаққа созылды. Қазіргі уақытта қазынаның мүсіні мен реконструкциясы Дельфи археологиялық мұражайында көруге болады.
The Siphnian Treasury was a building at the Ancient Greek cult centre of Delphi, erected to host the offerings of the polis, or city state, of Siphnos. It was one of a number of treasuries lining the "Sacred Way", the processional route through the Sanctuary of Apollo, erected to win the favor of the gods and increase the prestige of the donor polis. It was one of the earlier surviving buildings of this type, and its date remains a matter for debate, with the most plausible date being around 525 BC. Until recently it was often confused or conflated with the neighbouring Cnidian Treasury, a similar but less elaborate building, as the remains of the two had become mixed together and earlier theoretical reconstructions used parts of both. The people of Siphnos had gained enormous wealth from their silver and gold mines in the Archaic period (Herodotus III.57) and used the tithe of their income to erect the treasury, the first religious structure made entirely out of marble. The building was used to house many lavish votive offerings given to the priests to be offered to Apollo. The Treasury fell to ruins over the centuries, although it stood for much longer than many other monuments, probably due to its decoration which was venerated by the following generations. Currently, the sculpture and a reconstruction of the Treasury are to be seen in the Delphi Archaeological Museum.
Құрылтайдың күні
Бұл ғимарат туралы ақпарат беретін жалғыз классикалық дереккөз – Геродот (3:57-8). Егер Геродотты сенімді дереккөз деп санасақ, бұл күнді растау үшін жеткілікті болар еді. Геродоттың баяндамасында, Сифниялықтар Дельфиде жаңа ғибадатхана салған кезде, Самос аралдықтары тиран Поликратқа қарсы қолдау сұрап келгендігі айтылады. Осыған қатысты, Геродот пен Фукидид екеуі де Поликраттың Парсы патшасы Камбиз билігінде болғанын (шамамен б.з.д. 529–522 жж.) көрсетеді. Осылайша, бұл ескерткіш шамамен б.з.д. 525 жылға датар еді. Бір дереккөз құрылыс мерзімін б.з.д. 480 жылдан кейінге қарай шектеуді ықтимал деп санайды (Уитли).
Сипаттама
Қазынаның жоспары екі бөліктен тұрады: пронаос, яғни кіреберіс және кела, яғни ішкі кеңістік. Пронаос антистегі дистильді, яғни, бүйір қабырғалары (латынша antae) кіреберістің алғы жағына дейін созылады, ал фронтонды қарапайым бағаналар емес, екі кариатида тіреп тұрады. Фронтонның астында үздіксіз фриз орналасқан. Ғимараттың ұзындығы 8,27 метр, ені 6,09 метр. Қазынаның фронтоны Гераклдың Аполлонның үш аяқтысын ұрлағаны туралы оқиғаны көрсетеді, бұл оның болашақты болжау қабілетімен тығыз байланысты. Қазынашылық сонымен қатар фронтон бұрыштарын толтыру үшін құлайтын және жатқан тұлғаларды пайдаланған алғашқы грек ғимараттарының бірі болды. Ғимаратты айналатын мүсіндік фриздер грек мифологиясынан әртүрлі көріністерді бейнелейді. Орындаушылардың аттары фонға жазылған, олардың көпшілігі әлі күнге дейін көлденең жарықта көрінеді. Шығыс жағында он екі олимпиада құдайы отырған. Жиналыстың ортасында, қазір жоғалған Гермес, Ахилл мен Мемнонның жандарын өлшеу үшін таразыны ұстап тұрған (психостазия) бейнеленген. Сол жақта Мемнон мен троялықтарды қорғайтын құдайлар: Аполлон, Арес, Афродита және Артемида отыр. Ортасында Зевс тағында отыр. Фриздің екінші жартысында Ахилл мен Мемнонның өлген Антилохтың денесі үшін күресіп жатқанын көруге болады. Батыс жағында Париждің үкімі, Орионның өлімі немесе Афинаның Гераклді МЭ-ге көшіруі туралы оқиға бейнеленген болуы мүмкін. Солтүстік жағында Гигантомахия суреттелген. Оңтүстік фриз ең тозығы жеткен; әдемі ойылған аттардың іздерін анық көруге болады; сахнада Пелопстың Гипподамияны, Диоскурдың Левкиппидтерді немесе Хадестің Персефонаны ұрлағаны бейнеленген болуы мүмкін. Рельефтер жасыл, көк, қызыл және алтын түстермен боялған, осылайша ерекше полихромиялық эффект тудырады.
Қалқа
Сифни аралдықтардың иониялық қазынасының қасбетінде, арқалықты тіреу үшін, бағаналардың орнына пилястрлардың арасында екі корай (қыз) бейнесі орналасқан. Бұл, қозғалыс пен бейнелілікке толы әйелдердің суреттерін камтитын, зәулім әшекейлеу түрі, кейіннен Афина Акрополіндегі Эрехтейонда орнатылған Кариатидтерге ұқсас.
Шығыс фронтон
Шығыс фронтоны – Сифн қазынасының сақталған жалғыз фронтоны және танымал Дельфи тақырыбын көрсетеді. Фронтонның ортасында Зевс (кейбір дереккөздер Афина немесе Гермес дейді), сол жағында Аполлон, оң жағында Геракл бейнеленген. Екі жас құдай Дельфи үш аяқтысы үшін таласып жатыр, ал ортадағы Зевс оларды айыруға тырысады. Мүсін Гераклдың ашуын көрсетеді, себебі Пифия оған болжам беруден бас тартқан, өйткені ол Ифитті өлтіргеннен кейін тазаланбаған. Ашулы Геракл қасиетті үш аяқтыны қолға түсірген, ал Аполлон оны тартып алуға асығуда.
Шығыс фризі
Шығыс фризде Троя соғысы кезінде Құдайлар кеңесінің бір көрінісі бейнеленген, онда құдайлар қызу пікірталас жүргізіп, белсенді қимылдар жасап жатыр. Оң жақта гректерді қолдайтын құдайлардың басшысы Афина тұр. Сол жақта троялықтарды қорғап, қолдау көрсеткен құдайлар: Аполлон, Арес, Афродита және Артемида. Ортасында Зевс әсем таққа отырған. Фриздің тағы бір бөлігінде Троя соғысынан көрініс бар: бұл – қаза тапқан жауынгердің денесі үшін болған жекпе-жек. Екі қарсыластың оң жағында ахейлердің, ал сол жағында троялықтардың батырлары тұр. Ежелгі Нестор гректерді ынталандырып отыр.
Солтүстік фриз
Солтүстік фриздің тақырыбы – алыптар шайқасы (гигантомахия), атап айтқанда, Жердің ұлдары – алыптардың, билік үшін Олимп құдайларымен болған шайқасы. Бұл ежелгі грек өнерінде жиі бейнеленген, ескі және жаңа әлемдік тәртіп арасындағы қақтығыс туралы кең таралған миф. Ол тәртіп пен өркениеттің қатігездік, варварлық және анархияға қарсы жеңісін көрсетеді. Бір жағында алыптар бар. Олар бас киімдері, қалқандары, кеуделік қарулары және саяқтарымен жақсы қаруланған, оң жақтан найза, қылыш және таспен құдайларға шабуыл жасайды. Екінші жағында құдайлар тұр. Алдымен Гефест өзінің қысқа хитонымен, үрлеме құбырының алдында көзге түседі. Одан кейін екі әйел екі алыппен күреседі, содан соң Дионис (немесе мүмкін Геракл) және арыстан тарқан арбада Темида келеді. Алыптарға қарсы жебе атқан екі құдай – Артемида мен Аполлон болуы керек. Олардан кейін басқа құдайлар да келеді, бірақ бұл мүсіндер жақсы сақталмаған. Фриздің бұл бөлігін Қасиетті жолдан көруге болады, себебі қажылар Оракулға қарай көтеріліп бара жатқанда осылай көретін. Осылайша, олар гигантомахия көрінісін тамашалау мүмкіндігіне ие болды, бұл көрініс көркем бейнелеу арқылы әңгімеге айналып, бірнеше деңгейде дамиды, бірақ өрілген тұлғалар мен түрлі оқиғаларға қарамастан, айқындылығын, тұжырымдылығын және бейнелі сипатын сақтайды.
Батыс фризі
Өкінішке орай, батыс фриздегі рельефтік бейнелердің тек бірнешеуі ғана сақталған. Бұл жерде бейнеленген тақырып дәстүрлі түрде Париждің үкімі деп есептеледі, онда ең әдемі құдайша – Афродита, Гера және Афинаның арасынан таңдалады. Үкімге түсетін алғашқы құдайша – Афина, ол қанатты күймеде тұр, ал оның арбасын Гермес басқарады. Басқа жерде Афродита арбасынан ерекше әдемілікпен түсіп, кейбіреулер оны әшекей деп түсіндіретін жіптерді ұстап тұрғанын көреміз. Фриздің жоғалған бөлігінде Гераның күймесіне отырып, оның қабылдамауынан кейін ашуланып кетіп бара жатқанын көзге елестетуге болады. Алайда, бұл түсінік күмәндануда. Нир бұл фризге үкім туралы әңгімені күштеп таңуға тырысқандарын, ашық қалған жерлерге көп көңіл бөлгенін және аз ғана дәлелдерді жеткілікті талдамағанын жазады. Басты мәселе – дәстүрлі түрде Афродита деп саналатын құдайшаның кім екендігі. Кейбір эллинистік қола бұйымдарда Афродита әшекеймен бейнеленгенімен, архаикалық өнерде мұндай мысалдар жоқ, яғни ол басқа нәрсені ұстап тұрған болуы мүмкін. Нир бұл жіптер әшекей емес, керісінше, садақтың тартылған жібі деп ұсынады. Бұл түсінік бойынша, бұл бейне Артемида екені белгілі болады, бұл фриздің мазмұнын толығымен өзгертеді. Бұл сәйкестік Сифниялықтардың "Қоныс тебу Артемидасына" табынуымен нығаяды.