Кіріспе
Джаз пианиносы – джаз орындағанда пианистер қолданатын техникалардың жиынтығы. Пианино джаз туғаннан бері, жеке орындауларда да, ансамбльде де, джаз өнерінің ажырамас бөлігі болып келген. Аспаптың мелодиялық және гармониялық қабілеттерінің біріккендігіне байланысты оның рөлі көп қырлы. Сондықтан ол джаз музыканттары мен композиторлары үшін джаз теориясын және аранжировканы оқып-үйрену үшін маңызды құрал болып табылады, негізгі аспабына қарамастан. Осыған байланысты, «джаз пианиносы» термині кез келген клавишалы аспапта қолданылатын ұқсас техникаларды да білдіре береді. Гитара, вибрафон және басқа да клавишалы аспаптармен бірге пианино – джаз тобындағы саксофон немесе труба сияқты тек жеке ноталарды ғана емес, сонымен қатар аккордтарды да ойнай алатын аспаптардың бірі.
Jazz piano is a collective term for the techniques pianists use when playing jazz. The piano has been an integral part of the jazz idiom since its inception, in both solo and ensemble settings. Its role is multifaceted due largely to the instrument's combined melodic and harmonic capabilities. For this reason it is an important tool of jazz musicians and composers for teaching and learning jazz theory and set arrangement, regardless of their main instrument. By extension the phrase 'jazz piano' can refer to similar techniques on any keyboard instrument. Along with the guitar, vibraphone, and other keyboard instruments, the piano is one of the instruments in a jazz combo that can play both single notes and chords rather than only single notes as does the saxophone or trumpet.
Басталуы
1920 жылдары, көбінесе АҚШ-тың Нью-Йорк қаласында "стрид" немесе "Гарлем стриди" деп аталатын жаңа стиль пайда болды. Джеймс П. Джонсон осы стилдің көрнекті өкілі болды. Сол қол ырғақты белгілеу үшін, ал оң қол әуендерді импровизациялау үшін қолданылды.
Джаз пианиносын үйрену
Жаз пианиносын үйренудің алғашқы құрылыс блогы – әртүрлі акордтарды меңгеру, қарапайымнан бастап күрделілеріне дейін. Джаз пианиносының техникасы батыс өнер музыкасында кездесетін барлық акордтарды қолданады, мысалы, мажор, минор, арттырылған, кемітілген, жетінші, кемітілген жетінші, алтыншы, минор жетінші, мажор жетінші, тоқтатылған төртінші және т.б. Екінші маңызды дағды – суырып салынған ырғақпен ойнауды және «сезінуді» үйрену. Джазда, акордтық дыбыстарда әдетте тамырлар қалдырылмайды, себебі бұл міндет контрабасшыға жүктеледі. Джаз пианистері аккордтарды кеңейтуді де жиі қолданады, мысалы, аккордқа тоғызыншы, он бірінші немесе он үшінші сатыны қосу. Кейбір жағдайларда, бұл кеңейтулер «өзгертілуі» мүмкін, яғни, «күрделі 11» акорды сияқты, көтерілуі немесе төмендеуі мүмкін. Келесі қадам – мелодиялық фразаларды импровизациялау, шкалалар мен аккордтық дыбыстарды пайдалану. Бұл қабілет ұзақ тәжірибеден кейін қалыптасады, көптеген жаттығулар арқылы ойнаудың физикалық дағдылары мен гармонияның техникалық элементтері бойға сіңіріледі, сонымен қатар экспромт музыка жасауға керемет «құлақ» қажет. Джаз пианистері импровизациялағанда, әуеннің аккордтық жүрісіндегі аккордтармен байланысты шкалаларды, режимдерді және арпеджиоларды қолданады. Импровизацияға қатысты көзқарас джаз пианиносының алғашқы кезеңдерінен бері өзгеріп келеді. Свинг дәуірінде көптеген солистер әуенді әшекейлермен және өтпелі ноталармен безендіре отырып, «құлақпен» импровизациялайтын. Бірақ бибоп дәуірінде, қарқынды темп пен күрделі аккордтық жүрістер «құлақпен» ойнауды қиындатты. Саксофон мен гитарада ойнайтын басқа импровизаторлармен бірге, бибоп дәуіріндегі джаз пианистері аккордтық өзгерістерге сәйкес шкалаларды (толық тондық шкала, хроматикалық шкала және т.б.) және арпеджиоларды пайдаланып импровизациялауды бастады.
Стильдер
Джаз пианиносы (техникасы) және аспаптың өзі солистерге шексіз мүмкіндіктер ұсынады. Орындаушы бас регистрінде остинто үлгісінде ойнай алады, бұл буги-вуги стиліне тән, онда сол қол ән бойына бір фразаны көп рет қайталайды, мысалы, Роб Агербектің "Boogie Woogie Stomp" шығармасында орындалғандай. Сол қол тік контрабастың жүрісін имитациялайтын мелодиялық қарсы үн ретінде де ойнатылуы мүмкін. Стрид-пианинода (ерте заманғы рагтаймға ұқсас) сол қол бас регистріндегі ноталар мен тенор регистріндегі аккордтар арасында жылдам ауысып ойнайды, ал оң қол мелодияны орындайды және импровизация жасайды, мысалы, Джордж Гершвиннің "Лиза" шығармасындағыдай. Оң қол мелодиялық желілерді немесе гармониялық мазмұнды, аккордтық немесе октавалық түрде ойнай алады. Сондай-ақ, ол сол қолмен бірге, "біріккен қол" немесе Ширинг дауыстылығы деп аталатын екі мелодиялық блок аккордымен үйлесімде ойнатылуы мүмкін – бұл техниканы пианист және топ жетекшісі Джордж Ширинг ойлап таппағанмен, танымал еткен.
Ансамбльдің рөлі
Джаз пианиносы джаз дыбысының дамуында жетекші рөл атқарды. Бастапқыда афроамерикан джаз музыканттары пианинода регтайм орындаған. Жанрдың дамуымен фортепиано әдетте топтың ырғақ бөлімінде болды, ол әдетте фортепиано, гитара, бас, барабан немесе вибрафон сияқты басқа да аспаптардан құралды. Уақыт өте келе, ансамбльдерде, содан кейін топтарда фортепианомен сүйемелдеу орындау, негізінен уақытты сақтаудан (қайталанатын сол қолмен орындалатын үлгілерден тұрады) гөрі икемді рөлге айналды. Нәтижесінде, шебер пианист жетекшілік етуге де, аспаптық солистке жауап беруге де мүмкіндік алды, сонымен қатар қысқа және созылған, аккордтық және мелодиялық фрагменттерді пайдаланды – бұл техника «компановка» деп аталады. Жақсы компановка жасайтын музыканттар әртүрлі күй-жағдайларға сәйкес келу үшін көптеген әртүрлі аккордтарды қолдана алды. Алғашқы күндері барлық жетекші пианисттер компановка жасауға ұмтылмады. Басқалары, әсіресе Харлем Ренессансы кезінде «Cotton Club»-та танымал болған Дюк Эллингтон, топ мүшелері мен басқа музыканттар арасында зор құрметке ие болды. Эллингтон солистің орындауын ынтамен қолдады және осы техниканы дамытуға үлкен үлес қосты. Джаз пианиносы жетекші мелодияны орындаудан ән жинақтарына негіз салуға көшті; көп ұзамай тәжірибелі джаз пианисттері солист ретінде өнер көрсетті. 1940-1950 жылдары көптеген ұлы пианисттер пайда болды. Телониус Монк және Бад Пауэлл сияқты пианисттер бибоп дыбысын жасауға және қалыптастыруға көмектесті. Билл Эванс Пауэллдің стиліне ден қойып, өзінің орындау өнеріне ерекше классикалық әсер қосты, ал Оскар Петерсон ырғақтық вариацияларды жетілдірді және Арт Татум, Тедди Уилсон және Нат Кинг Коул стиліне ұқсады. Уинтон Келли, Ред Гарланд, Херби Хэнкок және Кит Джаррет Майлс Дэвиспен бірге ойнаған ерекше пианисттердің қатарында болды. Томми Фланаганды Джон Колтрейн өзінің хит-альбомы «Giant Steps»-те таныстырды. МакКой Тайнер де Колтрейнмен бірге ойнаған ықпалды музыкант.