Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайдың әскери генералы және қолбасшысы (137–226)
Chinese military general and warlord (137–226)
Ши Сье (137–226), әдепті аты Вэйян, Вьетнам тілінде Си Нхэп деп те аталады, Шығыс Хань әулеті мен Қытайдың Үш Патшалық кезеңінің басында өмір сүрген қытай әскери генералы, саясаткер және қолбасшысы болды. Ол қазіргі Вьетнамның солтүстігіндегі Цзяочжи әкімшілігінің басшысы қызметін атқарды. Үш Патшалық туралы жазбалар (Сангуочжи) – Ши Сье өміріне қатысты қытай дәстүрлерінің маңызды көзі болып табылатын үшінші ғасырдың тарихи мәтіні. Ол өмірі бойы буддизмді насихаттады. Ол қайтыс болғаннан кейін вьетнамдықтар оған көптеген аңыздар байланыстырып, кейбір храмдарда оны Си Вуан (King Sĩ, 士王) деп құрметтеді.
Shi Xie (137–226), courtesy name Weiyan, also rendered as Sĩ Nhiếp in Vietnamese, was a Chinese military general, politician, and warlord who lived during the Eastern Han dynasty and early Three Kingdoms period of China. He served as the Administrator of Jiaozhi Commandery in present day northern Vietnam. The third century historical text Records of the Three Kingdoms (Sanguozhi) is a major source of Chinese traditions concerning Shi Xie's life. He promoted Buddhism throughout his life. After his death, the Vietnamese attached many legends to him and honoured him as Sĩ Vương (King Sĩ, 士王) in some temples.
Отбасылық тарихы және ерте өмір
Ши Ши ата-бабаларының алтыншы ұрпағы, олар Солтүстік Вьетнамға көшіп келген, Цзяо провинциясында туған, бірақ оның ата-бабаларының туған жері қазіргі Тайань, Шандун маңында болған. Оның ата-бабалары Ван Манг таққа таласып, Синь әулетін (9-23 жж.) өзі император ретінде құрған кезде Цзяо провинциясына көшіп келген. Ши Шидің әкесі Ши Чи (士賜) Шығыс Хан әулетінің Хуан императоры тұсында Ринан округінің (日南郡) әкімшісі болды. Ши әулеті – Хан қытайларының элиталық отбасыларының бірі, олар кейін қазіргі Вьетнамға көшіп, вьетнамдық өркениеттің дамуында маңызды рөл атқарды. Жастық шағында Ши Ши Инчуань округынан (潁川郡) Лю Таоның (劉陶) жетекшілігімен "Цзо Чжуань" кітабын оқыды. Кейін ол сяолиань (азаматтық қызметке үміткер) болып тағайындалды және Хан орталық үкіметінде Жазушы мырза (尚書郎) қызметін атқарды, бірақ кейін "ресми себептермен" қызметтен босатылды. Әкесінің қайтысынан кейін ол маоцай (茂才) болып тағайындалды және Ву округінің (巫縣; қазіргі Ушань округі, Чунцин) префекті болып тағайындалды. 187 жылы Хан орталық үкіметі оны Цзяо провинциясындағы Цзяочжи округінің (交趾郡) әкімшісі (太守) етіп тағайындады.
Shi Xie was in the sixth generation from his ancestors who migrated to northern Vietnam, born in Jiao Province, but his ancestral home was around present day Tai'an, Shandong. His ancestors moved to Jiao Province when Wang Mang usurped the throne and established the Xin dynasty (9–23) with himself as its emperor. Shi Xie's father, Shi Ci (士賜), served as the Administrator of Rinan Commandery (日南郡) during the reign of Emperor Huan of the Eastern Han dynasty. The Shi family was one of the elite families of Han Chinese origin who later emigrated to present day Vietnam and played a major role in developing Vietnamese civilisation. In his youth, Shi Xie studied the Zuo Zhuan under the tutelage of one Liu Tao (劉陶) from Yingchuan Commandery (潁川郡). Later, he was nominated as a xiaolian (civil service candidate) and served in the Han central government as a Gentleman of Writing (尚書郎) but was later dismissed because of "official reasons". After his father's death, he was nominated as a maocai (茂才) and was appointed as the Prefect of Wu County (巫縣; present day Wushan County, Chongqing). In 187, the Han central government reassigned him to be the Administrator (太守) of Jiaozhi Commandery (交趾郡) in Jiao Province.
Цзяо провинциясындағы қолбасшы ретінде
Сол кезде Чжу Фу (朱符) Хан үкіметімен Цзяо провинциясының инспекторы болып тағайындалды. Бірақ, Цзяо провинциясындағы жергілікті тұрғындар оған қарсы көтеріліп, одан ауыр салық алуға тырысқаннан кейін өлтірді. Хан үкіметі оның орнына Чжан Цзиньді (張津) жіберді, бірақ Чжан Цзиньді кейінірек оның бағыныстысы Оу Цзин (區景) өлтірді. Бұл туралы естіген Жин провинциясының губернаторы Лю Бяо хан үкіметінің рұқсатынсыз Лай Гонгты (賴恭) Цзяо провинциясының жаңа инспекторы етіп тағайындады. Сонымен қатар, ол өзінің бағыныстысын У Цзюньді (吳巨) қайтыс болған Ши Хуанның (史璜) орнына Кангу әкімшілігінің (蒼梧郡) әкімшісі ретінде жіберді. Лю Бяоның Цзяо провинциясына ықпалын кеңейтуге тырысуына қарсы тұру үшін Хан орталық үкіметі Ши Шиеді Оңтүстікті бейбіттендіретін үй шаруашылығының генералы (綏南中郎將) етіп тағайындады және оған Цзяо провинциясындағы жеті әкімшіліктің басшылығын тапсырды. Ши Ши өзінің бағыныстысы Чжан Минді (張旻) хан орталық үкіметіне алғыс айту үшін және құрмет көрсету үшін жібергеннен кейін, хан орталық үкіметі оны алыс жерлерді тұрақтандырушы генерал (安遠將軍) етіп көтерді, сондай-ақ оны Лонгду ауылының маркизі (龍度亭侯) етіп тағайындады. Сол кезде Хан империясы хаостың ортасында болды, өйткені түрлі соғыс әміршілері Солтүстік және Орталық Қытайда билік пен аумақтар үшін күресті. Цзяо провинциясы, Қытайдың оңтүстігіндегі шалғай провинция болғандықтан, бұл хаостан тыс қалды. Ши Ши, Хан империясының номиналды азаматы болғанымен, іс жүзінде Цзяо провинциясын басқаратын әскери әмірші болды. Ши Шидің кіші ағалары да Цзяо провинциясында маңызды лауазымдарды атқарды: Ши И (士壹), Ши Вэй (士䵋) және Ши У (士武) тиісінше Цзяо провинциясындағы Хепу (合浦), Цзючжэнь (九真) және Наньхай (南海) әкімшіліктерінің әкімдері болды. 210 жылы У Цзюнь Лай Гонгпен қақтығысып, оны Цзяо провинциясынан қуды. Цзяо провинциясымен шекаралас Цзяндун аймағын басқарған соғыс әміршісі Сунь Куан өзінің бағыныстысы Бу Чжиді (布治) Лай Гонгтың орнына Цзяо провинциясының инспекторы етіп тағайындады. Ши Ши өзінің ізбасарларын Бу Чжидің басшылығына бағынуға көндірді, бірақ У Цзюнь бас тартты және Бу Чжиді өлтіруді құпия жоспарлады. Бірақ Бу Чжи У Цзюньнің ниетін сезіп, оны алдап, өлтірді. Сунь Куан кейін Ши Шиеге құрмет көрсету үшін Сол генерал (左將軍) етіп тағайындады. Сонымен қатар, Хан орталық үкіметін басқарған соғыс әміршісі Цао Цао Сунь Куанға қарсы одақтас ретінде Ши Шидің қолдауын алуды қалағандықтан, император Сяньнің атынан Ши Шиге тоғыз сыйлық пен басқа да құрметтерді берді (Цао Цаоның бақылауындағы хан императоры).
Around the time, Zhu Fu (朱符) had been appointed by the Han government to serve as the Inspector of Jiao Province. However, the locals in Jiao Province rebelled and killed him after he attempted to extract heavier taxes from them. The Han government then sent Zhang Jin (張津) to replace him, but Zhang Jin was later murdered by his subordinate Ou Jing (區景). When Liu Biao, the Governor of Jing Province, heard about this, he appointed Lai Gong (賴恭) as the new Inspector of Jiao Province without authorisation from the Han central government. At the same time, he also sent his subordinate Wu Ju (吳巨) to replace the deceased Shi Huang (史璜) as the Administrator of Cangwu Commandery (蒼梧郡). To counter Liu Biao's attempts to extend his influence into Jiao Province, the Han central government issued an imperial decree appointing Shi Xie as General of the Household Who Pacifies the South (綏南中郎將) and putting him in charge of the seven commanderies in Jiao Province. After Shi Xie sent his subordinate Zhang Min (張旻) to thank the Han central government and pay tribute, the Han central government further promoted him to General Who Stabilises Distant Lands (安遠將軍), in addition to enfeoffing him as the Marquis of Longdu Village (龍度亭侯). Around the time, the Han Empire was in a state of chaos, as various warlords fought for power and territories in northern and central China. Jiao Province, being a remote province in southern China, was not caught up in the chaos. Shi Xie was effectively a warlord in control of Jiao Province even though he was still a nominal subject of the Han Empire. Shi Xie's younger brothers also held important positions in Jiao Province: Shi Yi (士壹), Shi Wei (士䵋) and Shi Wu (士武) were respectively the Administrators of Hepu (合浦), Jiuzhen (九真) and Nanhai (南海) commanderies in Jiao Province. In 210, Wu Ju got into conflict with Lai Gong and forced him out of Jiao Province. Sun Quan, the warlord who controlled the territories in the Jiangdong region bordering Jiao Province, appointed his subordinate Bu Zhi as the Inspector of Jiao Province to replace Lai Gong. Shi Xie led his followers to submit to Bu Zhi's governorship, but Wu Ju refused and secretly plotted to assassinate Bu Zhi. However, Bu Zhi sensed Wu Ju's intentions and managed to outwit and kill him. Sun Quan later appointed Shi Xie as General of the Left (左將軍) to honour him. At the same time, the warlord Cao Cao, who controlled the Han central government, wanted to gain Shi Xie's support as an ally against Sun Quan, so he conferred the nine bestowments and other honours on Shi Xie in the name of Emperor Xian (the figurehead Han emperor under Cao Cao's control).
Шығыс Вуның азаматы ретінде
220 жылы Шығыс Хан әулетінің құлауынан кейін Сунь Куан өзін патша деп жариялап, Шығыс Ву патшалығын (кейін империя) құрды. Ши Ши Сюнь Сунь Куанға адалдыққа ант беріп, өзінің ұлдарының бірі Ши Синді (士廞) Сунь Куанға кепіл ретінде жіберді, осылайша оның Ву-ға адал болуын қамтамасыз етті. Ол сондай-ақ Сунь Куанға үнемі сыйлықтар жіберді. Ву мен оның бұрынғы одақтасы, кейін қарсыласы болған Шу Хан арасындағы қақтығыс кезінде Ши Ши Сюнь Ву жағына шығып, Шу аумағындағы жергілікті тайпа басшысы Йонг Кайды Шу билігіне қарсы көтеріліске түсіріп, Ву-ға қашуға итермеледі. Ши Ши Сюньнің Йонг Кайды дезертирлеуге ықпам еткені үшін Сунь Куан Ши Ши Сюньді гвардия генералы (衛將軍) қылып тағайындады және оған "Лонгбян маркизі" (龍編侯) атағын берді. Ши Ши Сюнь 226 жылы 89 жасында аурудан қайтыс болды.
In the years after the fall of the Eastern Han dynasty in 220, Sun Quan declared himself king and established the kingdom (later empire) of Eastern Wu. Shi Xie pledged loyalty to Sun Quan and sent one of his sons, Shi Xin (士廞), as a hostage to Sun Quan to ensure his allegiance towards Wu. He also regularly sent tribute to Sun Quan. During the conflict between Wu and its ally turned rival state Shu Han, Shi Xie sided with Wu and instigated Yong Kai (雍闓), a local tribal chief in Shu territory, to rebel against Shu rule and defect to Wu. In recognition of Shi Xie's efforts in inducing Yong Kai to defect, Sun Quan appointed Shi Xie as General of the Guards (衛將軍) and awarded him the title "Marquis of Longbian" (龍編侯). Shi Xie died of illness in 226 around the age of 89.
Отбасы
Ши Шидің кем дегенде бес ұлы болды (үлкендігінен кішілігіне қарай): Ши Син (士廞), Ши Чжи (士祗), Ши Хуэй (士徽), Ши Ган (士幹) және Ши Сун (士頌). 226 жылы Ши Ши қайтыс болғаннан кейін, оның үшінші ұлы Ши Хуэй Шығыс У билігі тұсында Цзяочжи округінің (交趾郡) әкімшісі болды. Сол шамада У императоры Сунь Куан Цзяо провинциясын бөліп, Гуан провинциясын (廣州) құруды жоспарлады: Цзяочжи, Цзючжэнь (九真) және Ринань (日南) округтері Цзяо провинциясының құрамында қалатын болды; ал Цангу (蒼梧), Наньхай (南海), Юлинь (鬱林) және Хэпу (合浦) округтері жаңа Гуан провинциясын құрады. Сунь Куан Дай Лянды (戴良) және Лю Дайды тиісінше Цзяо және Гуан провинцияларының инспекторлары етіп тағайындады. Сунь Куанның жақын кеңесшісі Чэнь Ши (陳時) Ши Хуэйдің орнына Цзяочжи округінің әкімшісі болып тағайындалды. 227 жылы Ши Хуэй жаңа бұйрықтарды естіген соң, оған бағынудан бас тартып, Джай Лян мен Чэнь Шидің Цзяо провинциясына кіруіне кедергі келтіре отырып, У билігіне қарсы көтерілді. Осы кезде Ши Хуэйдің бағыныштысы Хуан Лин (桓鄰) жоғары лауазымдағы адамынан бұйрыққа бағынып, Цзяочжи округінің әкімшісі қызметін Чэнь Шиге тапсыруын өтінді. Бірақ Ши Хуэй бас тартып, Хуан Линды өлтірді. Хуан Линнің сіңілі баласы Хуан Фа (桓發) Ши Хуэйге қарсы бүлік көтеріп, бірнеше айға созылған шайқасқа түсті. Кейін олар келісімге келді. Осы уақытта Ши Хуэйдің көтерілісі туралы естіген Сунь Куан Гуан провинциясының инспекторы Лю Дайға Цзяочжи округін қайта басып алу үшін әскер жіберуді бұйырды. Ши Хуэйдің туысы Ши Куанға (士匡; Ши Шидің інісі Ши Идің (士壹) ұлы) жақын болған Лю Дай, Ши Хуэйді берілуге көндіру үшін Ши Куанды жіберді, егер ол берілсе, өмірі сақталатынын уәде берді. Ши Хуэй мен оның бауырлары Цзяочжи округінің қақпаларын ашып, Лю Дайға берілді. Ертесі күні Лю Дай Ши ағайындарын банкет кезінде тұзаққа түсіріп, тұтқынға алды, содан кейін Ши Хуэйдің жасаған қылмыстарының тізімін оқыды. Олардың барлығын өлімге кесті және сол кезде Учанға (武昌; қазіргі Эчжоу, Хубэй) барған Сунь Куанға бастарын жіберді. Ши Шидің інілері Ши И (士壹) және Ши Вэй (士䵋) отбасыларымен бірге өлімнен құтылды, бірақ қарапайым халыққа дейін төмендетілді. Кейін Ши И мен Ши Вэй қылмыс жасағаны үшін жазаланды. 220 жылдары Ши Ши өзінің үлкен ұлы Ши Синды (士廞) кепіл ретінде Сунь Куанға жіберіп, Ву императорына адалдығын көрсетті. Осылайша Ши Син 227 жылы Лю Дайдың өлім жазасына кескен Ши Хуэй мен оның басқа бауырларының тағдырынан құтылды. Ши әулетінің басқа да мүшелері сияқты (мысалы, оның інілері Ши И және Ши Вэй 士䵋), ол ағаларының өлімінен кейін қарапайым халыққа дейін төмендетілді. Ол көп ұзамай аурудан қайтыс болды және оның орнын басатын ұлы болған жоқ.
Shi Xie had at least five sons (in decreasing order of seniority): Shi Xin (士廞), Shi Zhi (士祗), Shi Hui (士徽), Shi Gan (士幹) and Shi Song (士頌). After Shi Xie died in 226, his third son Shi Hui succeeded him as the Administrator of Jiaozhi Commandery (交趾郡) under the Eastern Wu regime. Around the time, the Wu emperor Sun Quan wanted to split Jiao Province and create another province, Guang Province (廣州): Jiaozhi, Jiuzhen (九真) and Rinan (日南) commanderies would remain part of Jiao Province; Cangwu (蒼梧), Nanhai (南海), Yulin (鬱林) and Hepu (合浦) commanderies would form the new Guang Province. Sun Quan then appointed Dai Liang (戴良) and Lü Dai as the Inspectors of Jiao and Guang provinces respectively. Chen Shi (陳時), a close aide of Sun Quan, was to replace Shi Hui as the Administrator of Jiaozhi Commandery. In 227, when Shi Hui learnt about the new arrangements, he refused to comply and rebelled against Wu rule by sending his troops to block Dai Liang and Chen Shi from entering Jiao Province. At the time, Huan Lin (桓鄰), one of Shi Hui's subordinates, begged his superior to obey the order and surrender his governorship of Jiaozhi Commandery to Chen Shi. However, Shi Hui refused and had Huan Lin flogged to death. Huan Lin's nephew, Huan Fa (桓發), started a mutiny against Shi Hui and engaged him in a battle that lasted a few months. They made peace after that. In the meantime, after learning of Shi Hui's rebellion, Sun Quan ordered Lü Dai, the Inspector of Guang Province, to lead troops to recapture Jiaozhi Commandery. Lü Dai, who was close to Shi Hui's cousin Shi Kuang (士匡; a son of Shi Xie's brother Shi Yi 士壹), sent Shi Kuang to persuade Shi Hui to surrender by promising that he would be spared if he did so. Shi Hui and his brothers then opened the gates of Jiaozhi Commandery and surrendered to Lü Dai. The following day, Lü Dai lured the Shi brothers into a trap during a banquet, had them arrested and then read out a list of Shi Hui's crimes. He then executed all of them and sent their heads to Sun Quan, who was in Wuchang (武昌; present day Ezhou, Hubei) at the time. Shi Xie's brothers, Shi Yi (士壹) and Shi Wei (士䵋), along with their families, were spared from death but reduced to the status of commoners. Some years later, Shi Yi and Shi Wei were executed for committing crimes. Earlier in the 220s, Shi Xie had sent his eldest son, Shi Xin (士廞), as a hostage to Sun Quan to ensure the Wu emperor of his allegiance towards him. Shi Xin thus avoided ending up like Shi Hui and his other brothers, who were executed by Lü Dai in 227. Like the rest of the Shi family who survived (e. g. his uncles Shi Yi and Shi Wei 士䵋), he was reduced to the status of a commoner after his brothers' deaths. He died of illness some time later and had no son to succeed him.
Вьетнамдағы "Патша Си", Си Тиепке табыну
Ши Ши қырық жыл бойы Вьетнамды автономды әскер басшысы ретінде басқарды және кейін Вьетнам монархтары оны қасиетті санады. Стивен О’Харроудың сөздерімен айтқанда, Ши Ши, әсіресе, “бірінші вьетнамдық” болды. Холмгреннің пікірінше, Ши Шидің билеуі “Тонгкингте екі жаңа әлеуметтік топтың – вьетнамдық және вьетнамдасқан қытайлық топтардың қалыптасуы мен бірігуінің маңызды кезеңі” болды. Соңғысы біртіндеп Қытай империясының мүддесінен гөрі дельтаның мүддесімен санасып, оған бейімделді. Тейлор (1983) оның императорлық тағайындалымдарының “жергілікті қоғаммен тығыз байланысы бар аймақтық билеуші таптың пайда болуына” ресми нығайып, заңдылық бергенін айтты. Оның қайтысынан кейінгі оқиғалар оның “жеке армия ұстай алатын үлкен Хан-Вьет әулеттеріне негізделген ерекше аймақтық билік жүйесіне төрағалық еткенін” көрсетеді. Қытайлықтар үшін Ши Ши – “шекараны қорғаушы”, ал вьетнамдықтар үшін – аймақтық билеуші таптың басшысы болды. Адамдар осы екі көзқарас арасында оңай ауыса алды. Сондықтан, қытай немесе аралас текті адамның аралас рөл ойнауы, ал кейбір жағдайларда нақты вьетнамдық рөлде болуы ерте вьетнам тарихында жиі кездесетін құбылыс. “Ол Қытай өркениеті аясында жергілікті қоғамды дамытқан, осы аймақтың мықты басшысы болған көптеген адамдардың біріншісі болды”. Осы кезеңде вьетнамдық басшылар ретінде көзге шыққандардың көпшілігі аралас текті болды: олардың отбасылары бірнеше буыннан бері Вьетнамда тұрды, олар, әрине, вьетнам тілінде сөйледі және олардың саяси көзқарастары вьетнамдық қоғамның аймақтық мүдделеріне негізделген. Ши Ши бүгінгі күнге дейін кейбір вьетнамдық храмдарда “Патша Си” (Sĩ Vương) деп құрметтеледі. Вьетнам тарихы Việt Điện U Linh Tập (越; 1400) қытай жазбаларының дәстүрлеріне жергілікті вьетнамдық дәстүрлермен толықтырып, маңызды үлес қосады.
Shi Xie ruled Vietnam as an autonomous warlord for forty years and was posthumously deified by later Vietnamese monarchs. In the words of Stephen O'Harrow, Shi Xie was essentially "the first Vietnamese." According to Holmgren, Shi Xie's rule "is one of the milestones in the development and fusion of two new social groups in Tongking a sinicised Vietnamese group and a vietnamised Chinese group. The latter gradually came to identify with the interests of the delta rather than with the Chinese empire". Taylor (1983) also believed his imperial appointments gave formal legitimacy to "the emergence of a regional ruling class with strong ties to the local society". It is apparent from events following his death that he "presided over an aberrant regional power arrangement based on great Han Viet families that could field private armies". From the Chinese's view, Shi Xie stood as a "frontier guardian"; from the Vietnamese side, he was the head of a regional ruling class society. It was relatively easy for people to shift back and forth between these two perspectives. Thus, the man of Chinese or mixed ancestry playing a mixed role or, in some cases, an unambiguous Vietnamese role is a common figure in early Vietnamese history. "He was the first of many such people to emerge as strong regional leaders who nurtured the local society in the context of Chinese civilization". The people who emerged as Vietnamese leaders during this time were of mixed ancestry: most of their families had already been in Vietnam for several generations; they undoubtedly spoke Vietnamese; and their political outlook was based on the regional interests of Vietnamese society. Shi Xie is still honoured in some Vietnamese temples today as "King Si" (Sĩ Vương). The Vietnamese history Việt Điện U Linh Tập (越; 1400) adds significantly to the traditions of the Chinese records with local Vietnamese traditions.