Кіріспе
Келісім-шарт құқығындағы доктрина (Австралияда кейде ақылға сыймайтын мәміле / мінез-құлық деп аталады) – келісім-шарт құқығындағы өте теріс, немесе келіссөздер жүргізуде басымдыққа ие тараптың пайдасына ең көп бұрылған, жақсы ниетке қайшы келетін шарттарды сипаттайтын доктрина. Әдетте, мұндай шарт ақылға қонымды және хабардар адам келіспейтін болғандықтан күшін жояды. Бұл әрекетті жасаған адамға пайда табуға рұқсат етілмейді, себебі ұсынылған сыйақы жеткіліксіз немесе айқын түрде төмен болуы мүмкін, сондықтан шартты орындау шарттан шығуға тырысатын тарапқа қарапайымдықсыздық тудырады.
Unconscionability (sometimes known as unconscionable dealing/conduct in Australia) is a doctrine in contract law that describes terms that are so extremely unjust, or overwhelmingly one sided in favor of the party who has the superior bargaining power, that they are contrary to good conscience. Typically, an unconscionable contract is held to be unenforceable because no reasonable or informed person would otherwise agree to it. The perpetrator of the conduct is not allowed to benefit, because the consideration offered is lacking, or is so obviously inadequate, that to enforce the contract would be unfair to the party seeking to escape the contract.
Шолу
Шарттың әділсіздігі тараптардың келісімшарт жасалған кездегі жағдайларын қарастыру арқылы анықталады, мысалы, олардың келіссөз жүргізу мүмкіндігі, жасы және ақыл-ойының қабілеті. Басқа мәселелерге таңдаудың болмауы, артық білім және келіссөз процесіне қатысты басқа да міндеттемелер немесе жағдайлар кіруі мүмкін. Әділсіз мінез-құлық алдау және көсеу әрекеттерінде де көрінеді, онда фактінің қасақана бұрмалануы біреуді құнды мүліктен айырады. Егер тарап екінші тарапты әділсіз пайдаланса, онда бұл әрекет қылмыстық алаяқтық немесе азаматтық алаяқтық ретінде қарастырылуы мүмкін. Келісімшарттың әділсіз болуы үшін, ол жасалған кезде әділсіз болған болуы керек; кейіннен келісімшартты өте бір жақты ететін жағдайлар ескерілмейді. Әділсіздікті анықтау критерийлері юрисдикциялар арасында өзгеше болуы мүмкін және келісімшарттың әділсіздігі мәселесі фактілік емес, құқықтық мәселе ретінде қарастырылады; яғни, азаматтық істерде қазылар алқасы қолданылатын юрисдикцияларда, осы доктринаны қолдану туралы шешімді қазылар емес, судья шығарады. Әділсіздік анықталған жағдайда, сот жағдайды түзету жолдарында кең ауқымда өкілдікке ие. Ол келісімшартты орындаудан бас тартуға болады, егер тарап алданған, ақпараттан мүшкел болған немесе қысыммен немесе түсініспеушілікпен қол қойған деп есептелсе; бұзушылық келтірген тармақтарды орындаудан бас тартуға немесе әділ нәтижеге қол жеткізу үшін қажет деп санайтын басқа да шараларды қабылдауға болады, ал зиянды өтеу көбінесе тағайындалмайды. Мысалы, Uber Technologies Inc v Heller (2020) ісінде Канаданың Жоғарғы соты Онтариодағы жеке жұмыспен қамтылғандарды Голландияның Халықаралық Сауда Палатасының алдында сотқа шақыруды талап ететін арбитраждық тармақты әділсіз деп танып, оны күштен шығарды.
Канада
Ар-ождансыздық доктринасы Канадада жақсы орныққан, ол ескі және бекітілген әсер ету доктринасынан туындаған. Канададағы ар-ождансыздық бойынша маңызды іс – Uber Technologies Inc v Heller (2020). Канадада қолданылатыны бойынша, бұл доктрина "тең емес сауда-саттық күшінен туындаған әділетсіз келісімдердің" күшін шектейді. Канадалық соттар қолданатын ар-ождансыздық сынағы – келісімшартқа қатысушы тараптардың келіссөз жүргізу қабілетінің теңсіздігі бар-жоғын және егер болса, онда бұл теңсіздік келісімшарттың шамалы келіссөз жүргізу қабілеті бар тарап үшін "жетімді келісімге" әкеп соқты ма екенін анықтау болып табылады. Теңсіздік критерийі бір тарап келісімшартты келіссөздер кезінде өзінің мүдделерін жеткілікті түрде қорғай алмаса орындалады, ал жетімділік критерийі – егер келісімшарт "күшті тарапқа артық пайда әкелсе немесе әлсіз тарапқа артық зиян келтірсе" орындалады. Uber v Heller (2020) ісінде жұмыс істейтін адам Uber-ге қарсы топтық сотқа шағымдануға тырысты, жүргізушілердің қызметкерлер екенін және сондықтан Онтарионың Еңбек кодексі мен басқа провинциялар мен аумақтардағы ұқсас заңнама бойынша жәрдемақы алуға құқылы екенін мәлімдеді. Алайда, Uber канадалық жүргізушілермен жасасқан келісімдеріндегі төрелік туралы ережені қолдануға тырысты, онда Uber мен жүргізушілер арасындағы барлық даулар Нидерландыда төрелік арқылы шешілуі керек еді. 8:1 дауыспен Канаданың Жоғарғы соты Хеллермен жасасқан келісімдегі төрелік туралы ереженің ар-ождансыз екенін анықтады. Бұдан әрі, көпшілік келісімшарттың жарамсыз екенін, себебі ол Еңбек кодексінен бас тартуға тырысқан деп шешті. Нәтижесінде, сот Хеллердің Uber-ге қарсы топтық сотқа шағымын қарауға рұқсат берді. Сот төрешісі Рассел Браун, келісетін пікірде, төрелік туралы ереженің күшін жойғанын, себебі ол Хеллердің әділдікке қол жеткізуіне тиімді түрде кедері келтірді және сондықтан ол қоғамдық мүддеге қайшы келеді деп мәлімдеді. Гарри Кройцгерге қарсы істе (1978) Гарри туа біткеннен естімеу қабілетінің нашарлауымен ауырған алғашқы ұлт өкілі болды. Ол балық аулаумен айналысқан, 5 сыныпты бітірген және бизнес мәселелерінде көп тәжірибесі болмаған. Оның құны бар болғаны 1000 доллар тұратын қайығы болды, бірақ ол балық аулау лицензиясымен бірге келді: Британдық Колумбия үкіметі жаңа лицензияларды беруді тоқтатқандықтан, оны тек ауыстыру арқылы алуға болады. Осы шектеулер мен соңғы кездегі лососьтың мол өніміне байланысты лицензиялардың құны шамамен 15 000 долларды құрады, яғни Гарридің қайығының жалпы құны 16 000 долларды құрады. Кройцгер Гарриге 2000 долларлық чек ұсынды, ол оны ағасы арқылы қайтарды. Кройцгер оған бірнеше рет чекті қайтарды, Гарриге абориген ретінде басқа лицензияны оңай ала алатынына сендірді. Гарри ақырында 4500 долларға сатуға келісті, бірақ кейін Кройцгер бағаны 570 долларға төмендетті, қайық лицензиясын "AI" лицензиясынан (тек аборигендерге қолжетімді) "A" лицензиясына ауыстыру шығындарын шегерді. Гарри кейін басқа лицензияға өтініш берді, бірақ қайықты сатқандықтан балық аулау саласынан кетіп қалғандықтан оған бас тартты. Гарри сатуды жойғысы келді, бірақ сотта сәтсіз болды. Британдық Колумбия апелляциялық соты Гарридің білімсіздігі мен дене кемістігі, сондай-ақ екі тараптың арасындағы әлеуметтік жағдай, мәдениет және экономикалық жағдайлардың айырмашылығына байланысты тараптар арасындағы айқын теңсіздік бар екенін анықтады. Кройцгердің әрекеттері оның күшін анық көрсетті; ол келіссөздерде өте агрессивті болды және бағаны өз пайдасына біржақты өзгерте алды. Кройцгер келісімнің әділ екенін дәлелдей алмады, себебі баға қайық пен лицензияның нақты құнының төрттен бір бөлігін құрады. Сот келісімшартты бұзды, себебі негізгі мәміле ар-ождансыз болды, сатып алушы сатушының лицензияның құны туралы білімі болмауынан пайдаланды және Кройцгерге қайық пен лицензияны Гарриге қайтаруға, ал Гарриге Кройцгерге 3930 доллар төлеуді қайтаруға бұйырды.
Англия мен Уэльс
"Тарту күшінің теңсіздігі" – Англия мен Уэльсте ақылға сыймайтындықпен бірдей мағынаны білдіретін термин; ол өз кезегінде мәжбүрлеу, артық ықпал ету және әлсіздікті пайдалану сияқты жағдайларға бөлінеді. Осы жағдайларда, егер біреудің келісімі тек мәжбүрлеу арқылы, артық ықпал ету арқылы немесе басқа адам пайдаланған қатты сыртқы қысыммен алынған болса, соттар мұндай келісімдерді күшін жоюдың ақылға сыймайтынын жариялайды. Бір тарапқа екінші тараптың бақылауынан тыс жағдайлардың әсерінен туындаған жағдайда келісімшартты күшін жоюға бола ма деген мәселеде пікір қақтығыстары бар. Артық ықпал ету жөніндегі маңызды сот шешімі – Lloyds Bank Ltd v Bundy, ол автономияның барлық шектеулері "тарту күшінің теңсіздігі" деген жалғыз қағидаға бағынуы керек деген американдық ұстанымды қабылдады. Бұл істе Банди ұлының бизнесіне берілетін несие желісін сақтау үшін өзінің шаруа үйіне берілген ипотека сомасын арттыруға келісті. Көтерілген мәселе – Бандидің шаруа үйін қайтарып алуға әкелген келісімшарт банк тарапынан көрсетілген қысымға байланысты күшін жоя ма еді? Англия мен Уэльстің апелляциялық соты несие сомасы қолданыстағы ипотека сомасынан асып кеткендіктен, Банди ипотека сомасын арттыру туралы келісімнен тікелей пайда көрмегенін, банк оған ұлының бизнесінің нақты қаржылық жағдайын хабарламағанын және Банди келіспесе, ұлының қарызын талап етумен қорқытқанын анықтады. Бұдан өзге, Банди ипотека және ұлының несие желісі үшін Lloyds банкіне сенегендіктен, банк пен клиент арасындағы қарым-қатынас сенімгерлік міндетті тудырды; демек, банк оған тәуелсіз заңгерлік кеңес алуды ұсынған болуы керек еді. Ақылға сыймайтындық – ағылшын траст құқығының маңызды элементі. Заң бойынша құрылған сенімділік, заңды иесінің санасы мазаланған кезде туындайды, яғни ол мүлікті сенімгер ретінде ұстап тұрған иегердің әділетті мүддесін жоққа шығара алмайды. Сонымен қатар, ақылға сыймайтындық – меншік құқығына қарсы іс-әрекеттің болуын анықтау үшін қажетті шарт.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та негізсіздікке қатысты маңызды іс – Уильямс пен Уолкер Томас жиһаз компаниясы арасындағы сот ісі. Онда жауапкер, бөлшек саудадағы жиһаз дүкені, 1957 жылдан 1962 жылға дейін клиентке бірнеше затты сатқан. Ұзартылған несие шарты осылай жазылған: жиһаздың ешқайсысы барлық төлемдер толық түскенше сатып алынған болып есептелмейді. Арыз беруші соңғы жиһазға төлемдерді тоқтатып, төлемегеннен кейін, жиһаз дүкені 1957 жылдан бері сатылған барлық жиһазды қайтарып алуға тырысты, тек соңғы затты емес. Колумбия округінің апелляциялық соты істі төменгі сотқа қайтарып, одан әрі фактілерді анықтау үшін жіберді, бірақ егер шарты келіссөздер жүргізу өкілеттігінің айқын теңсіздігі салдарынан жасалса, оны негізсіз деп тануға және жоққа шығаруға болады деп шешті. Шарттардың екінші қайта қаралымында, тараптар шарттың шарттарына қатысты бір жақты қателік немесе белгіленген залап ақысы туралы талап қоюға құқылы. Егер қателік шартының орындалуын негізсіз ететін болса, бір жақты қателікке байланысты жеңілдік беруге болады. Қайта қаралымда мынадай факторлар қарастырылады: 1) міндеттеме алушының сенімсіздігінің болмауы; 2) алыс-беріс құндылықтарындағы айқын айырмашылық. Алайда, осы мәселелерге қарамастан, белгіленген залап ақысы туралы шарттарға қатысты көптеген талаптар негізсіздікке байланысты сотқа шағымданудан өтеді. Қайта қаралымда сондай-ақ §208 "Негізсіз шарт немесе талап" деген бөлімде жеке ереже бар, ол сотқа негізсіз шарттың немесе талаптың қолданылуын шектеуге және негізсіз нәтиженің алдын алуға мүмкіндік береді. Бұған қоса, тауар сатуға қатысты осы ұғым Бірыңғай коммерциялық кодекстің 2 302-бабында заңдастырылған.