Кіріспе

Кез келген ұйымның қаржылық есептілігін тексеріп, сол ұйымнан тәуелсіз болатын адам.

Сыртқы аудитор нақты заңдар мен ережелерге сәйкес компанияның, мемлекеттік органның, басқа заңды тұлғаның немесе ұйымның қаржылық есептілігін аудиттейді және аудиттен өтетін ұйымнан тәуелсіздігін сақтайды. Инвесторлар, мемлекеттік органдар және жалпы жұртшылық сияқты осы ұйымдардың қаржылық ақпаратын пайдаланушылар сыртқы аудитордың бейтарап және тәуелсіз аудиттік есеп беруіне сенеді. Сыртқы аудитордың тағайындалу тәсілі, біліктілігі және есеп беру форматы заңмен белгіленеді, бұл заң юрисдикцияға қарай өзгереді. Сыртқы аудиторлар танылған кәсіби бухгалтерлік ұйымдардың мүшесі болуы керек. Сыртқы аудиторлар есептерін әдетте корпорация акционерлеріне жолдайды. АҚШ-та аттестатталған мемлекеттік бухгалтерлер ғана ұйымның қаржылық есептілігін аудиттеу және растау құқығына ие мемлекеттік емес сыртқы аудиторлар болып табылады және мұндай аудиттер туралы есептерді жалпы қарауға ұсына алады. Ұлыбританияда, Канадада және басқа да Достастық елдерінде Chartered Accountants және Certified General Accountants осы қызметті атқарды. АҚШ-тың қор биржаларында тіркелген ашық компаниялар үшін Sarbanes Oxley Act (SOX) ішкі бақылауды және қаржылық есептілікті бағалау кезінде сыртқы аудиторларға қатаң талаптар қойды. Көптеген елдерде мемлекеттік коммерциялық ұйымдардың сыртқы аудиторларын тәуелсіз мемлекеттік орган, мысалы, Бақылау және бас аудитор тағайындайды. Қағаздар және биржалар комиссиялары сыртқы аудиторларға тәуелсіздікті қамтамасыз ету үшін қатаң ережелерді қоса алғанда, арнайы талаптар мен міндеттерді жүктей алады.

Ұйымдастыру және қызмет көрсету

Кейбір елдерде аудит фирмалары ЖШС немесе корпоративтік ұйымдар ретінде құрылуы мүмкін. Аудит фирмаларының құрылуы соңғы жылдары жауапкершілік мәселелеріне байланысты талқылау тақырыбы болды. Мысалы, Еуроодаққа мүше мемлекеттерде аудит фирмасының мүшелерінің 75% астамы білікті аудиторлар болуы керек деген қағида бар. Үндістанда аудит фирмалары тек Үндістанның дипломированный есепшілер институтының білікті мүшелерінің серіктестігі ретінде ғана құрылуы мүмкін. АҚШ-та сыртқы аудитор қаржылық есептілікті тексерумен қатар, оны жинақтау жұмыстарын да жүргізеді. Тексеру кезінде аудиторлар әдетте сандарды бас кітаппен сәйкестендіріп, басқаруға сұрақ қоюы тиіс. Жинақтау кезінде аудиторлар қаржылық есептің айқын қателіктер мен кемшіліктерден бос екеніне көз жеткізу үшін қарап шығуы керек. Сыртқы аудитор толық көлемді қаржылық есептілікті аудиттеуді, тек балансты аудиттеуді, қаржылық есептілік бойынша ішкі бақылауды растауды немесе басқа келісілген сыртқы аудит процедураларын жүргізе алады. Сыртқы аудиторлар басқару консультациялық қызметтерін де атқарады. Заң бойынша сыртқы аудитор аудиттейтін ұйымға белгілі бір қызметтерді көрсетуден тыйылуы мүмкін. Бұл, ең алдымен, мүдделердің қақтығысына жол бермеу үшін жасалады. Сыртқы аудиторлардың тәуелсіздігі ұйымның қаржылық бақылауы мен есептілігін дұрыс және толық бағалау үшін маңызды. Сыртқы аудиторлар мен ұйым арасындағы аудиттік қызметтен басқа кез келген қарым-қатынас сыртқы аудитордың есептерінде жария етуге тиіс. Бұл ережелер аудитордың мемлекеттік клиенттерде үлеске ие болуына тыйым салады және аудиторлық емес қызметтердің түрлерін шектейді. Сыртқы аудиторлардың басты міндеті – ұйымның қаржылық есептілігінде маңызды қателіктердің жоқтығы туралы пікір білдіру.

Ішкі аудитордан айырмашылығы

Кәсіби ұйым мүшесі болып табылатын ішкі аудиторларға сыртқы аудиторларға қолданылатын этика кодексі мен кәсіби мінез-құлық ережелері де қолданылады. Дегенмен, олардың басты айырмашылығы аудиттен өтетін ұйымдармен қарым-қатынаста болады. Ішкі аудиторлар, аудит жүргізетін қызметтен тәуелсіз болғанымен, аудиттен өтетін ұйымның құрамында болады және басқаруға есеп береді. Көбінесе ішкі аудиторлар ұйымның штатты қызметкерлері болып табылады, бірақ кейде бұл функция сыртқа тапсырылуы мүмкін. Ішкі аудитордың негізгі міндеті – ұйымның тәуекелдерді басқару стратегиясы мен тәжірибесін, басқару (соның ішінде АТ) бақылау жүйесін және басқару процестерін бағалау. Олар сондай-ақ ұйымның ішкі бақылау шараларына және алаяқтылықтың алдын алуға жауапты.