Кіріспе

Да Латтың ерекше көрікті жерлері – қарағайлы орман және қыста маригольд (вьетнамша: hoa dã quỳ) мен мимоза гүлдерімен толы бұйра жолдар. Қаланың қоңыржай ауа райы Вьетнамның басқаша тропикалық климатына қарсы келеді. Жыл бойы аңғарларды жабатын тұман оған "Мәңгілік көктем қаласы" деген ат берді. Тұрғындар мен туристердің айтуынша, Да Латта бір күнінің ішінде төрт маусым болады: таңертең көктем, түстен кейін жаз, кешке күз және күн батқаннан күн шыққанға дейін қыс. Да Лат сондай-ақ биотехнология және ядролық физика салаларындағы ғылыми зерттеулер орталығы ретінде танымал. Жыл бойы салқын ауа райының арқасында Да Лат Вьетнамның барлық аймақтарына қоңыржай аймаққа тән көптеген ауыл шаруашылығы өнімдерін – мысалы, кәді, гүлдік капуста, артишок, шай, шарап, персимон және кофе – жеткізеді. Гүл өнеркәсібі үш ерекше гүл өндіреді: гидрангия (вьетнамша: cẩm tú cầu), Да Лат розасы және алтын мәңгілік (вьетнамша: hoa bất tử). Кондитерлік өнімдер кең ассортиментте мứt ұсынады – құлпынай, тутовник, тәтті картоп және раушаннан жасалған, вареньеге ұқсас жеміс консервісі. Да Лат аймақта авокадодан жасалған балмұздақ, bánh tráng nướng және салқын ауа райына арналған киімдердің көптеген нұсқаларын ұсынатын үлкен киім базарымен де танымал.

Атауы

Кейбір деректерге сәйкес, атау латын тіліндегі "Dat Aliis Laetitiam Aliis Temperiem" ("Кейбіреулерге қуаныш, енді біреулерге сергектік сыйлайды") деген фразаның аббревиатурасынан шыққан, оны француз отаршылдық үкіметі Да Латтың ресми эмблемасында пайдаланған. Бірақ, шындығында, Đà Lạt атауы жергілікті этникалық топтың тілінен, яғни Lạt тілінен алынған, ал оның бастапқы мағынасы – "Lạt өзені". Жоғарыда айтылған аббревиатура, іс жүзінде, кері жасалған аббревиатура болып табылады. Да Лат өз атын Koho daa ("су") + Laac (Да Латтың жергілікті тұрғындары) деген сөздерден алған.

Француз дәуірі

1890 жылдары, француз колониясы Кочинкинаның бір бөлігі болған аймақтағы зерттеушілер (соның ішінде белгілі бактериолог Александр Ерсин, танымал француз химигі Луи Пастердің шәкірті), француз генерал-губернаторы Пол Думерден жоталарда демалыс орталығы құруды сұрады, және губернатор оған келісті. Алғашқыда таулы курорт орналасуы үшін Данкия таңдалған, бірақ 1898–99 жылдардағы жол салу экспедициясының мүшесі Этьен Тардиф оның орнына қазіргі орналасқан жерін ұсынды. 1907 жылы алғашқы қонақ үй салынды. Қала құрылысын Эрнест Хебрард жүргізді. Көптеген еуропалықтар төменгі жағалау аймақтары мен Меконг дельтасының ыстығынан қашу үшін Да Латқа сапар шегетін. Француздар қалаға виллалар мен бульварлар салды, және оның швейцариялық сүйкімділігі бүгінге дейін сақталған. Хебрард қажетті денсаулық сақтау кешенін, гольф алаңын, саябақтарды, мектептерді және үйлерді жоспарлады, бірақ өнеркәсіп орнату жоспары болмады. Бүкіл Индокитайдан келген балаларды француз дін қызметкерлері, монахтар мен эмигранттар оқытқан интернаттардың мұрасы 1969 жылға дейін сақталды. 1929 жылы Христиандық және миссионерлік одақ мектеп ашты, ол Вьетнам соғысының салдарынан жақын арада Бангкокқа (Таиланд) көшірілді және 1970 жылдардан бері Малайзияның Пенанг қаласында орналасқан. Иезуиттердің семинариялары (мысалы, Пьос X понтификалық колледжі) және басқа да ордендер де болды. 1920-1930 жылдары Да Латты Француз Индокитайының «жазғы астанасы», «әкімшілік астанасы» және «федералды астанасы» ету туралы идеялар талқыланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде генерал-губернатор Жан Деку (1940–1945 жж.) бұл жобаны қолдады.

Оңтүстік Вьетнам дәуірі

Оңтүстік Вьетнам Ұлттық әскери академиясы 1950 жылы болашақ көшбасшылардың алғашқы түлектерін шығарды. Кам Лай әуежайында авиация мектебі де болды. 1950 жылдардың ортасында Вьетнам скауттар қауымдастығы Да Лат қаласында ұлттық оқу-жаттығу орталығын құрды. Вьетнам соғысы кезінде Да Латтың басты қатысуы 1968 жылғы Тет шабуылы болды. 1968 жылдың 31 қаңтарынан 9 ақпанына дейін қызыл дауыл шайқастар өтті. Шайқастардың көп бөлігі Да Латта дислокацияланған Оңтүстік Вьетнам және американдық әскери полиция бөлімдері мен Вьет Конг (ВК) күштері арасында жүрді. Жеңістер мен жеңілістер кезекпен алмасып, үздіксіз бірақ қатал шайқастарда орын алды.

Коммунистік Вьетнам

Оңтүстік Вьетнам ақырында коммунистік үкімшілікке көшті және Вьетнам Демократиялық Республикасымен біріктірілді, соның нәтижесінде Вьетнам Социалистік Республикасы құрылды және елдің қалған бөлігімен бірге Đổi Mới реформаларын бастан өткерді. Вьетнамның коммунистік кезеңінде (Вьетнам Социалистік Республикасы) Да Лат, Хой Ан және Да Нанг қалалары Вьетнамдағы ең романтикалық туристік орындардың қатарында жиі қарастырылды. Да Лат сонымен қатар ядролық зерттеулер мен биотехнологияның ірі орталығына айналды.

География

Да Лат Орталық жотаның оңтүстік бөлігіндегі Лангбиан үстіртінде (вьетнам тілінде: Tây Nguyên) теңіз деңгейінен биік орналасқан.

Геология

Да Лат – Австралиялық шашыраңқы аймағынан келген метеориттердегі пироксиннің бастау көзі.

Әкімшілік

Да Лат 1-ден 11-ге дейінгі нөмірленген 11 ауданға және 4 коммунаға бөлінген: Та Нунг, Сюань Чран, Сюань То және Трам Хань.

Климат

Да Лат Кёппен климаттық жіктелімі (Cwb) бойынша субтропикалық таулы климатқа ие және жыл бойы көбінесе ылғалды болады. Да Латтың жыл бойына қолайлы температурасы, Вьетнамның орталық және оңтүстік бөліктеріндегі тропикалық климаттан өзгешеліктерімен көзге түседі, сондықтан оны "Мәңгілік көктем қаласы" деп атайды. Орташа температурасы, Да Латтағы ең жоғары температура 32,1 °C (90 °F), ал ең төменгі температура 0,6 °C (31 °F) тіркелген.

Сәулет

Да Лат сәулеті француз отаршылдық кезеңінің стилімен ерекшеленеді. 1938 жылы салынған Да Лат теміржол станциясы француз сәулетшілері Монсе мен Реверонның арт-деко стилінде жобаланған, бірақ Вьетнамның Орталық жотасының Као Нгуен аймағындағы қауымдық ғимараттарына тән биік, үшкір шатырларын да қамтиды. Станцияның үш қабырғасы Нормандиядағы Трувиль-Дёвиль станциясының арт-деко нұсқасын бейнелейді. Станцияның ерекше дизайны – шатырлары, иісті төбесі және түрлі түсті шыны терезелері – 2001 жылы оны ұлттық тарихи ескерткіш деп мойындауға мүмкіндік берді. Олар 1927 жылы ашылған Лисе Йерсин мектебін де жобалаған. Рим католик монахтарының мекені – Миссияның қайырымдылық қорына қарасты Мария шіркеуі мен монастыры 1938 жылы ұқсас үшкір шатыр стилінде салынған. Ерекше назар аударуға лайық нәрсе – «Айбана үй» деп белгілі «Hằng Nga» қонақ үйінің ерекше сәулеті. «Ертегі үйі» деп сипатталатын оның жалпы дизайны алып банян ағашына ұқсайды, құрамында жануарлар, саңырауқұлақтар, торы және үңгірлер сияқты табиғи нысандарды бейнелейтін мүсіндік элементтер бар. Күрделі, органикалық, түзу сызықсыз пішіндерден тұратын сәулеті экспрессионизм деп сипатталады. Оның авторы, Вьетнамдық сәулетші Данг Вьет Нга (сонымен қатар Хằng Nga деп те аталады), архитектура ғылымдарының докторы, Мәскеу мемлекеттік университетінен білім алған, ғимарат дизайнында каталондық испан сәулетшісі Антони Гаудидің ықпалын мойындайды. Келушілер қонақ үйді Сальвадор Дали және Уолт Дисней сияқты суретшілердің туындыларымен салыстырады. 1990 жылы ашылғаннан бері ғимарат өзінің бірегей сәулетімен танымал, көптеген нұсқаулықтарда ерекше аталып, Қытай Халық Күнделігінде әлемдегі ең «ерекше» он ғимараттың бірі деп тізілген. Сырттан көз тартарлық болғанымен, қоршаудың артындағы құрылыс қалдықтары мен тұрмыстық қоқыстар, сондай-ақ қауіпсіздік шараларына назар аудармау кемшіліктерге айналады. Да Лат Вьетнамның соңғы императорына тиесілі үш сарайымен де мәшһүр. Бірінші сарайды 1940 жылы француз миллионері Роберт Клемент Буржери салған, ал 1949 жылы император Бао Дай сатып алған. 1975 жылға дейін ол президент Нго Динь Дьемнің және Вьетнам Республикасының келесі президенттерінің жазғы резиденциясы ретінде пайдаланылды. Екінші сарай 1933 жылы Француз Индокитайының губернаторы Жан Деку үшін жазғы резиденция ретінде салынған. 1933-1938 жылдары салынған Үшінші сарай император Бао Дай мен оның отбасының резиденциясы болды. Сарайдың еуропалық стильдегі ерекшеліктері бар, өйткені оның алды және арт жағында гүл бақтары орналасқан. Қазіргі уақытта Үшінші сарай патшайым Нам Фуонгтың өмірін еске түсіргісі келетін туристерге ашық.

Туризм

Да Лат – Вьетнамның танымал туристік қалаларының бірі. 2017 жылы CNN оны Азиядағы ең көп назардан тыс қалған жерлер тізіміне енгізді. Да Латқа жыл сайын 1,5 миллионнан астам жергілікті және 300 мыңға жуық шетелдік турист келеді. Бұл Вьетнамдағы ең танымал жаңа үйленгендердің демалыс орны. Хоа Бинь аймағы Да Латтың орталық қаласында орналасқан және көптеген келушілерді қызықтырады. Хоа Бинь аймағындағы танымал орындардың кейбіреулері – Кой Сэй Гио нан пісірушілігі, Лиен Хоа нан пісірушілігі, Виндмиллс кофеханасы және Тунг кофеханасы. Кой Сэй Гио әдемі сары қабырғасының арқасында тамаша селфі түсіру орны ретінде белгілі болған, бірақ 2021 жылы жол қозғалысының қаупіне байланысты селфілерді түсіруге тыйым салу үшін қабырға қайта боялды.