Кіріспе
Salmo trutta fario) – Salmonidae тұқымдасына жататын Salmo туысына жататын, өзенде тіршілік ететін тұщы судағы жыртқыш балық. Ол қоңыр алабұғаның (Salmo trutta) үш негізгі түршесінің бірі болып табылады, қалғандары – теңіз алабұғасы (Salmo trutta trutta) және көл алабұғасы (Salmo trutta lacustris).
Salmo trutta fario, sometimes called the river trout, is a river dwelling freshwater predatory fish from the genus Salmo of the family Salmonidae. It is one of the three main subspecies of the brown trout (Salmo trutta), besides sea trout (Salmo trutta trutta) and the lacustrine trout (Salmo trutta lacustris).
Сипаттама
Тамақ көлеміне байланысты өзен алабұғасының ұзындығы 20-дан 80 см-ге (0.7–2.6 фут) дейін жетеді; ерекше жағдайларда олар 1 метрге (3.3 фут) дейін ұзын болып, 13 кг-нан (29 фунт) астам салмаққа ие болуы мүмкін, бірақ көбінесе олардың орташа салмағы 2 кг-ға (4.4 фунт) дейін жетеді. Олардың арқасы зәйтүн түсті қоңыр және күміс көк түсті, ал құрсақ жағына қарай ақшыл жиектері бар қызыл дақтар орналасқан, құрсағы ақсары сары түсті болады. Олар 18 жылға дейін өмір сүре алады.
Тіршілік ету ортасы
Басқа лососьтәрі сияқты, өзен алабұғасы да суық, тез ағатын, оттегіге толы, шағыл немесе құмды түбі бар мөлдір суларда тіршілік етеді. Олардың табиғи ареалы Еуропаның дерлік барлық бөлігін қамтиды – Пиреней түбегіндегі Португалиядан Ресейдегі Волгаға дейін, ал солтүстікке қарай Лапландияға дейін жетеді. Оларды Жерорта теңізінің көптеген солтүстік және Батыс Қара теңіз салаларында кездестіруге болады, бірақ Грекияда, Орталық Анатолияда, Кавказ аймақтарында, сондай-ақ Корсика, Сардиния және Сицилия аралдарында табылмайды. Өзен алабұғасы өмір сүретін ортасына адал, көбею үшін өзеннің төменгі ағысынан кішірек, жоғарырақ жатқан суларға көшеді. Тіпті, қозғалысқа келтірілгеннен кейін де олар әдеттегі орындарына оралады. Ересек өзен алабұғасына өз аумағы қажет. Күндіз ол өзен жағалауының көлеңкесінде жасырынып, ағысқа қарсы тұрады. Өлшемі мен мекендеу ортасына байланысты, олар негізінен жәндіктер мен дернәсілдерімен, шағын балықтармен (мысалы, еуропалық бұқабалық), кішкентай шаяндармен, бұқақозды моллюскалармен және басқа да су жануарларымен қоректенеді. Өзен алабұғалары арасында каннибализм де жиі байқалады. Олар жылдам жүзіп, аң аулайтын хищниктер, бірақ тез ағысы бар өзендерде және арналарда олар көбінесе мүмкіндікті пайдаланып, ағыспен келе жатқан жемді ұстайды.
Көбею
Өзен шабақтары солтүстік жарты шарда қазан мен қаңтар аралығында, ал оңтүстік жарты шарда мамыр мен маусым аралығында шағылысады. Балық тасты төсеніште құйрығы мен құйрық қанатын жылдам қозғап, бірнеше шалшық шұңқырлар жасап, оларға шамамен 1000-1500 қызғылт жұмыртқа салады. Балықтың дернәсілдері екі-төрт айдан кейін пайда болады.
Экология
Өзен алабұғасы тұщы су жемшөп шүберегінің (Margaritifera margaritifera) глохидияларына тіреуіш балық ретінде ерекше маңызға ие.
Басқа нысандар
Құсқар балықтардың өмір сүретін орталары белгілі шекаралармен шектелгендіктен, өзен құсқарынан (Salmo trutta fario) өзге, Salmo trutta-ның әртүрлі басқа да түршелері кездеседі. Құсқар балықтарының түрлеріне қараңыз.
Гибридтер
Жолбарыс алабұғасы (Salmo trutta fario × Salvelinus fontinalis) – өзен алабұғасы мен бұлақ алабұғасының араласуынан пайда болған генетикалық будандастырылған түр. Оның аты ерекше алтын сары түсті белгілерінен шыққан. Жолбарыс алабұғалары көбеймейді, бірақ ата және аналарын сыртқы пішіндері арқылы ажыратуға болады. Ана жолбарыс алабұғасында жұмыртқа бездері дамымайды. Керісінше, еркек жолбарыс алабұғалары шағылысу маусымында ұрықтармен қатар, қайың сияқты екіншілік жыныстық белгілер, қалың тері және ақшыл филе түсі сияқты белгілерді дамытады.
Балық аулау
Бұрын Еуропа су қоймаларына американдық, тез өсетін және су сапасына талаптары аз жаңбырлы алабұға балығы көптеп және жасанды түрде қоныстандырылған. Бұл өзендік форельге қауіп төндіре ме, жоқ па деген мәселе даулы. Бүгінде ол балық шаруашылықтарында жаңбырлы алабұға сияқты, тамаққа және өзендерді қайта толтыруға жақын табыспен өсіріледі. Жергілікті балық түрлерін қорғау мақсатында, өзендерді жергілікті емес балық түрлерімен толтыру бірнеше жылдан бері шектелген. Өзен форелі – тамаша тағам.
Балық аулау
Өзендегі форель балық аулаушылардың арасында өте танымал. Оны көбінесе жасанды жемдермен аулайды. Көптеген өзендерде табиғи жемдермен (құрттар, дернәсілдер, шегірткелер) балық аулауға кеңес берілмейді, себебі осы азықты жылдам және терең жұтқан форельді ең аз өлшемнен төмен болса, жарақатсыз қайтару қиын. Өзенде форель аулау үшін жеңіл ұшқыш таяқтар қолданылады. Орташа өлшемді, ылғал және құрғақ ұшқыштар AFTMA 4-6 класты таяқтармен ағыстарға лақтырылады, олардың мақсаты – жаңадан пайда болған немесе жұмыртқа салып жатқан жәндіктің қимылын имитациялау. Кейбір су қоймаларында айналмалы таяқтарды да қолдануға болады. Бұл үшін жеңіл спиннинг таяқ және қасықшалар мен айналдырғыштар сияқты әртүрлі жасанды жемдер пайдаланылады. Сопақшалар мен резеңке жемдерді қолданғанда сақтық таныту керек, өйткені оларды кейбір су айдындарында қолдануға тыйым салынған немесе белгілі шектеулермен ғана рұқсат етіледі.
Ғылыми-зерттеуге арналған пайдалану
Балықтың сезімталдығының арқасында тұщы су жүйелерінде биоиндикатор ретінде қолданылып келеді. Олар, әсіресе ауыр металдардың тірі тіндерде жиналуын зерттеуде, су токсикологиясы саласындағы ғылыми зерттеулерде жақсы орныққан "үлгілік организм" саналады.