Рим және халықаралық құқықтағы "Uti possidetis" принципі

Кіріспе

Римдік және халықаралық құқықтағы принцип. Uti possidetis – бұл римдік жеке құқықта пайда болған термин, ол жерді иелену рәсімінің атауы болған. Кейін, жаңылыс аналогия негізінде, ол халықаралық құқыққа көшті, онда территорияға егемендік құқығына қатысты бірнеше мағынаға ие болды. Римде егер екі тарап үйге немесе жер учаскесіне иелік етуді дауласа, претор нақты иеленген адамды артықшылыққа ие еткен, егер ол оны екінші тараптан күшпен, жасырын түрде немесе уақытша пайдалану ретінде алған болмаса (nec vi, nec clam, nec precario). Дау uti possidetis деп аталатын тыйым салу арқылы басталатын. Жеңімпаз иеліктен бекітіліп немесе қайта қалпына келтірілді, ал жеңілгенге күшпен оны ығыстыруға тыйым салынды. Алайда, жеңімпаз өзінің нағыз иесі екенін дәлелдемеді, тек оның қарсыласынан иелік етуге артық құқығы бар екенін көрсетті. Сондықтан үшінші тараптардың құқықтары зардап шекпеді. "Uti possidetis" фразасы – мұндай мәселелерді қарастыратын преторлық жарлықтың жиынтық қысқартылған түрі болды. Жаңа заманда кейбір еуропалық мемлекеттер басқа еуропалық мемлекеттермен қарым-қатынас жасағанда, аумақты басып алуды ақтау үшін осы фразаны қолданды. Бірлескен келісімге келген ереже болған жоқ, мысалы, Португалия оны Испаниядан гөрі еркін қолданды. Дегенмен, Бразилия сияқты маңызды мемлекеттердің осы түсіндірмеге негізделгендігі сөзсіз. Бұл сондай-ақ бейбіт келісімдерді түсіндіруде қабылданған жалпы ереже болды. Бейбіт келісім шартында, егер керісі көрсетілмесе, жауласулар аяқталған кезде әр тараптың басып алған территорияға тұрақты құқығы бар деп есептелді. Бұл ереже Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылғаннан кейін халықаралық жүйеде сақталған-жоқ деген күмәнділік тудырады. Осы қолданыс кейде uti possidetis de facto деп аталады. Соңғы уақыттарда uti possidetis халықаралық шекараларды белгілеу доктринасын білдіреді. Колониялық территориялар тәуелсіздік алғанда немесе мемлекет бөлінгенде (мысалы, Югославия), жақсы ереже болмаған жағдайда, жаңа мемлекеттер арасындағы бұрынғы әкімшілік шекаралар сақталуы керек. Бұл доктринаны сынға тартқандар оны кейде uti possidetis juris деп атайды.

Principle in Roman and international law

Uti possidetis is an expression that originated in Roman private law, where it was the name of a procedure about possession of land. Later, by a misleading analogy, it was transferred to international law, where it has had more than one meaning, all concerning sovereign right to territory. In Rome, if two parties disputed possession of a house or parcel of land, the praetor preferred the one who was in actual occupation, unless he had got it from the other by force, stealth or as a temporary favour (nec vi, nec clam, nec precario). The contest was initiated by an interdict called uti possidetis. The winner was confirmed or restored in possession, and the loser was ordered not to displace him by force. However, the winner had not proved he was the real owner; only that, for the moment, he had a better right to possession than his opponent. Hence the rights of third parties were not prejudiced. The phrase uti possidetis was a conventional abbreviation of the praetorial edict dealing with such matters. In the early modern era some European states, when dealing with other European states, used the phrase to justify the acquisition of territory by occupation. There was no universally agreed rule and, for example, Portugal applied it more ambitiously than Spain. Despite that, there is no doubt that important polities, such as Brazil, have been established on that interpretation. It was also a generally accepted rule about the interpretation of peace treaties. A peace treaty was presumed to give each party a permanent right to the territory it occupied at the conclusion of hostilities, unless the contrary was expressly stipulated. Whether this rule has survived in the international regime following the creation of the United Nations must be doubtful. This usage is sometimes called uti possidetis de facto. In recent times, uti possidetis refers to a doctrine for drawing international boundaries. When colonial territories achieve independence, or when a polity breaks up (e. g., Yugoslavia), then, in default of a better rule, the old administrative boundaries between the new states ought to be followed. This doctrine, which has its critics, is sometimes called uti possidetis juris.

Кіріспе

Жерінен қуылған жер иелерінің өз меншігін қайтарып алудың теориялық тұрғыдан қарапайым жолы болды: дәстүрлі vindicatio деп аталатын сот процесі. Олар тек өзінің иесі екенін және сотталушының мүліктің иесі екенін дәлелдеуі керек еді. Бірақ шындығында, құжаттардың жетіспеуіне байланысты меншік құқығын дәлелдеу өте қиын болуы мүмкін, себебі Рим құқығының қалыптасу кезеңінде жазбаша түрде мүлікті беру және тіркеу жүйесі болған жоқ. Республика дәуірінде көптеген жер аударулар ауызша жасалып, тіпті куәгерлердің болуы да міндетті емес еді. Осылайша, уақыт өте келе, Римде иелерін дәлелдей алмайтын көптеген жылжымайтын мүліктер болған болуы керек. Сәйкесінше, жер дауы кезінде әр тарап дәлелдеу міндетін қарсыласына жүктеуге тырысты, ал өзі тек қорғануға дайын болуы жеткілікті еді. Осы мақсатқа жету үшін олар дәстүрлі римдік сот процестерінен тысқары шығып, претордың құралдарын пайдаланды.

Преториандық заңдар

Рим республикасында претор – бейбітшілікті сақтау міндеті жүктелген лауазымды адам еді. Претор бір жыл мерзімге тағайындалатын, ал қызметінің басында ол әдетте жарлықтар жариялайтын. Көбінесе оларды ізбасарлары өзгерістер енгізе отырып немесе өзгертусіз қабылдайтын. Осы жарлықтар арқылы преторлар заңды өзгерте алатын, бірақ олар мұны сақтықпен істеген. Интердикт – претордың біреуге қандай да бір әрекетті тыйым салатын бұйрығы еді. Қазіргі мақсаттар үшін маңыздысы – interdictum uti possidetis еді. Бұл интердикт шамамен б.з.д. 169 жылға дейін қолжетімді болған сияқты, себебі Теренцийдің бір комедиясында осыған қатысты әзіл бар, бірақ біз претордың бастапқы мәтінін білмейміз. Бұл, ең алдымен, мемлекеттік жерлерді пайдаланушыларды қорғау мақсатымен пайда болған болуы мүмкін, өйткені олар меншік иесі ретінде сотқа жүгінуге құқылы емес еді. Бірақ кейіннен ол процедуралық құрал ретінде пайдаланылып, дауласушы тараптарды тиісінше талапкер және жауапкер рөліне бейімдеді.

Үшінші тараптар

Егер ол иелігін үшінші тараптан алған болса, оны заңсыз жолмен алғанының маңызы болмады, яғни бұл қазіргі кезде ешқандай мәнге ие емес еді. Бұл Юстинианның институттары, IV, XV §5-те нақты көрсетілген: Егер қаласа, үшінші тарап осы мәселе бойынша сот процесін бастауға құқылы болды; оған тыйым салынбады. Бұл ерте заманалық Еуропа елдері өздерінің отарлық иеленулеріне uti possidetis қағидасын қолдануға тырысқан кезде маңызды болды (төменде қараңыз). Демек, егер дау еуропалық елдердің өзара арасында туындаса, олардың жергілікті халықты күшпен бағындырғанының қазіргі мәні болмады.

Процедура

Сотта алғаш рет пайда болған претордың уақыты бағалы болғандықтан, ол дереу фактілерді зерттеуге кіріспеді. Ол екі тарапқа да әділдікпен тыйым салды. (Сондықтан бұл "қос тыйым" деп аталды). Мүмкін, тараптардың бірі өзінің қате екенін біліп, претордың тыйымына бағынуға шешкен шығар. Егер солай болса, мәселе осымен аяқталды. Бірақ егер ол өзін дұрыс санап, наразылық білдірсе не болады? Келесі қадам – мәселені шешуге келді. Осыған сәйкес, алдын ала белгіленген күні тараптар символдық зорлық-зомбылық әрекетіне (vis ex conventu) барып, мысалы, бір-бірін жерден қуды. Бұл, қате жақ үшін, претордың бұйрығына бағынбаудың формальды жағдайы болды. Содан кейін әр тарап екіншісін келісімшарт бойынша қарсыласына ақша төлеуге міндеттендіретін сотқа шақырды (agere per sponsione). Жерді уақытша иелену құқығы ең жоғары ұсыныс жасағанға аукцион арқылы сатылды, ол қате екені анықталса, қарсыласына жалдау ақысын төлеуге уәде берді. Agere per sponsione сотқа жіберілді, онда судья (бір адамдық қазылар алқасына ұқсас, көбінесе танымал азамат) өз уақытында шешім шығарды. Римдік сот процесі – жүрексіздерге арналмаған. Қарсыласты сотқа тарту қиын болуы мүмкін, және преторлар "көбінесе құзырсыз, парақорлыққа бейім және қызмет барысында жасалған қылмыстар үшін сотқа тартылмайтын" еді. Сотталушы рәсімдерге қатыспау арқылы тыйым салу процесін тоқтатуға тырыса алады. Бірақ мұндай жағдай орын алса, екінші тыйым алуға болады, ол бірден істі жоғалтуға әкелді.

Интердикттің артықшылықтары

Бұл тыйым салу ешқандай меншік құқығын бермегеніне немесе мойындамағанына қарамастан, жеңген тарап үш маңызды артықшылыққа қол жеткізді. Біріншіден, ол сол кездегі қарсыласынан жерді тыныш иеленді. Екіншіден, оның қарсыласы vindicatio арқылы жерді алуға мүмкіндігі болғанымен, бұл мәселені дәлелдеу қажет еді. Бұл маңызды болды, себебі дәлелдеу міндеті оған жүктелді. Үшіншіден, қарсыласы оны одан әрі сотқа беруге тырыспауы мүмкін. Осылайша, жерді иеленген адам нақты иесі сияқты көрінетін. Уақыт өте келе, оның иесі еместігін дәлелдеу де қиындап, қиындап бара жатты. Қорыта айтқанда, бейбіт, ашық және рұқсатсыз жерді иеленумен тарап меншік құқығын алмайды, бірақ ол нақты пайдаға ие болады. Римдік құқықтағы иелікті орнату (меншікті емес) туралы көзқарас, англо-саксондық ортақ құқықта тәрбиеленгендерге сәл түсініксіз болуы мүмкін, онда жерге жақсы құқық тек қана иелену арқылы алынуы мүмкін (мысалы, "жер басып алушылардың құқықтары"). Дегенмен, римдік құқықта меншік пен иелік арасында нақты айырма жасалды. Көбінесе, жерді жай ғана иелену меншік құқығын бермейді.

Uti possidetis халықаралық құқықта аумақтарды иеленуге арналған ілім ретінде

Римдік жеке құқығынан uti possidetis қағидасы халықаралық құқыққа аумаққа егемендікті бекіту ретінде көшті, бірақ бұл салыстыру жаңылыстыратын болды. Еуропалық державалар Америка және басқа жерлердегі аумақтарды иеленулерін негіздеу үшін түрлі құқықтық түсініктерге сүйенді. Бір аргумент бойынша, жаңа жерлер terra nullius (ешкімге тиесілі емес) болғандықтан, оларды жаулап алу арқылы иеленуге болады. Алайда, Франсиско де Витория сияқты көрнекті еуропалық заңгерлер мен дінтақымыздар бұған қарсы шығып, жерлердің иесі бар екенін – жергілікті халықтардың бар екенін айтты. Дегенмен, еуропалық державалар өзін жергілікті халықтарға емес, еуропалық қарсыластарына ақтауға тырысқандықтан, оларға абсолютті емес, жақсырақ талап көрсету жеткілікті болды. Осы тұста рим құқығының uti possidetis аналогиясы олар үшін пайдалы болды. Алғаш рет бұл қағиданы португал дипломаты Луис да Кунья колониялық Оңтүстік Америкадағы аумақтарына талап етуді негіздеу үшін ұсынған, бірақ кейбіреулер бұл идеяның авторы – Лузо-бразилиялық дипломат Александр де Гусмао деп санайды. Испан Америкасы мемлекеттері ескі испан империясының ішкі әкімшілік бөліністерін қабылдап, өзара шекараларды белгілеуге келісім білдірген болуы мүмкін (төменде uti possidetis juris қараңыз), бірақ бұл Португалдық Америка (Бразилия) мен Испан Америкасы арасында іске аспады және мүмкін болмады. Джон Басетт Мур былай түсіндірді:

Бразилия шекарасының испандықтар иеленген жерлерге өтуі

1494 жылы Испания мен Португалия әлемді екі ықпал аймағына бөліп қойған 1492 жылғы папалық бұйрықты өзгертуге келісті, әр ел қиялға салынған сызықтың екі жағында да екіншісінің иеліктерін құрметтеуге міндеттенді. Тордесильяс шарты осы қиялға салынған шекаралық сызықты өзгертіп, оның батысында Испания, ал шығысында Португалияның жерлері орналасқанын белгіледі. Одан көп ұзамай, шамамен сол уақытта екі елдің де экспедициялары Оңтүстік Американы ашты. Жаңа құрлықты зерттеу барысында Тордесильяс сызығы, болғанымен біршама тұйық болғанымен, Португалияға оның тек бір бұрышын ғана бергені, ал басым бөлігі Испанияға тиесілі екені анықталды. Дегенмен, келесі 400 жыл бойы португалдық Америка және оның мұрагері Бразилия Испания мен оның мұрагерлерінің талап еткен жерлеріне батысқа қарай үздіксіз кеңейді. Е. Брэдфорд Бернс былай деп жазды:

Бүгінде Бразилия құрлықтың шамамен жартысын құрайды. Португалдар испандықтардың келісімімен ертерек бастады. Португалия мен Испания заңды түрде бөлек патшалықтар болғанымен, 1580-1640 жылдар аралығында екі таққа да бір испан әулеті отырды. Португалдық қоныс салушылар Тордесильяс шекарасын елемеді, ал испан тәжі де олардың енуіне қарсылық көрсетпеді. Осылайша, 17 ғасырдың ортасына қарай (суретті қараңыз) португалдар Амазонканың аузында және Атлантиканың оңтүстік жағалауында бекініп алды. Бразилияның кең алқаптарын жаулап алу үшін португалдықтар жеткіліксіз болды, ал бастапқыда португал әйелдері мүлде бармады. Нәтижесінде, жергілікті халықтың бір бөлігі жұмылдырылды. Елдің есігін кәсіпкерлер тобы ашты. Олардың ең танымалдары – байлық іздеген бандейранттар: құлға айналдыруға болатын үндістер, алтын немесе алмаз. Португалия патшасына адал болған бандейранттардың көпшілігі мамелюколар (аралас нәсілділер) немесе, мүмкін, үндістер болды; сауатсыз, өте кедей, өздерінің араларында португал тілінен гөрі тупи тілінде сөйледі. Кейбір бандейра басшылары қара нәсілді болды. Олар қасіреттерге толы шөл далаға, байлық табу үмітімен аттанды. Бандейризм түрлі нысандарда 19 ғасырға дейін жалғасты. Португалия монархиясы тәуелсіздік алғаннан кейін португалдар Тордесильяс шартын шығармашылықпен түсіндірді. Олардың нұсқасы оларға Патагония, Плата өзені және Парагвай ғана емес, тіпті Перудің жоғарғы бөлігіндегі күміске бай Потосиді де беруге тиіс болды. Қазіргі зерттеулер көрсеткендей, картографтар испандықтарды шығыста көбірек жер иеленгеніне сендіру үшін карталарды қасақана бұрмалаған. 1750 жылға қарай лузо-бразилиялықтар «жанама басып алу әдісін» қолданып, Португалдық Американың аумағын Тордесильяс шартында рұқсат етілген аумақтан үш есеге арттырды. Бұл әдіс жерді адамдармен толықтыру және римдік uti possidetis доктринасының өз нұсқасын қолданудан тұрды. Португалдықтардың пікірінше, бұл Тордесильяс шарты сияқты испандық қағаз талаптарынан артық болды, өйткені уақыт өте келе олар ескіріп, шындықты көрсетпей қалды. Бүгінде мұны «ақиқаттағы жағдай» деп атауға болады. Португалия өзінің uti possidetis принципін Мадрид шартына (1750) дейінгі келіссөздерде жариялады, және бұл шарт Португалия иеленген жерлердің осылай қалуын қабылдады. Тордесильяс шарты жойылды. Бұл жаңа шарт Лузо-бразилиялық кеңеюді тоқтатпады. Португалия империясын іс жүзінде басқарған Помбал маркизі былай деп нұсқау берді:

Today Brazil comprises about half the continent. The Portuguese got an early start owing to Spanish acquiescence. Although Portugal and Spain legally were separate kingdoms, the same Spanish dynasty sat on both thrones from 1580 to 1640. Portuguese settlers ignored the Tordesillas limit, and the Spanish crown did not object to their incursions. Thus, by mid 17th century – see map (a) – the Portuguese had established incursive footholds around the mouth of the Amazon and along the south Atlantic coast. There were too few Portuguese men to conquer the vast lands of Brazil by themselves and almost no Portuguese women went there at first. In effect, sectors of the indigenous people were co opted. The country was opened up by bands of entrepreneurs. The most famous of these are the bandeirantes, who searched for wealth: Indians to enslave, gold or diamonds. Though generally loyal to the Portuguese king, most bandeirantes were mamelucos (of mixed race) or perhaps Indians; illiterate; and extremely poor; speaking Tupi rather than Portuguese amongst themselves. Some bandeira commanders were black. The wilderness – where they endured severe hardships, and where they hoped to find riches – gripped their imagination. Bandeirismo in one form or another was to persist into the 19th century. After the restoration of an independent Portuguese monarchy, the Portuguese interpreted the Tordesillas treaty creatively. Their version would have given them not only Patagonia, the River Plate and Paraguay, but even silver rich Potosí in Upper Peru. Modern research has revealed that their cartographers deliberately distorted maps to convince the Spanish they occupied more land to the east than was the case. By 1750, the Luso Brazilians, employing their "indirect method of conquest", had tripled the extension of Portuguese America beyond that allowed by the Treaty of Tordesillas. This method was to occupy the land with people and apply their version of the Roman doctrine of uti possidetis. In the Portuguese view this trumped Spanish paper claims – such as, under the Treaty of Tordesillas – because, as time went by, they became obsolete and no longer reflected reality. Today it might be called facts on the ground. Portugal articulated its uti possidetis principle in the negotiations leading up to the Treaty of Madrid (1750), and this treaty broadly accepted that lands possessed by Portugal should continue to be so. The Treaty of Tordesillas was annulled. This new treaty did not stop continuing Luso Brazilian expansion. The Marquis of Pombal, who virtually ruled the Portuguese Empire, instructed:

«Әрбір елдің күші мен байлығы негізінен оны мекендейтін адамдардың саны мен көбеюіне байланысты, сондықтан Бразилия шекарасында осы сан мен көбею қазір ең қажет. Шекараларды толтыру үшін жергілікті португалдар жеткіліксіз болғандықтан (ол жазды), «үндістер мен португалдар арасындағы барлық айырмашылықтарды» жою, Уругвай миссияларынан үндістерді тарту және олардың еуропалықтармен некелесуін ынталандыру маңызды болды. Гуарани үндістері арасындағы иезуит миссиялары бұл жоспардың жолына кедергі келтірді, сондықтан Помбал 1759 жылы иезуиттерді португал империясынан қуғынға салды. Джон Хойт Уильямс «The Undrawn Line: Three Centuries of Strife on the Paraguayan Mato Grosso Frontier» еңбегінде былай деп жазды:

Португалия мен Испания арасында кейінгі келісімдер болды, бірақ әр түрлі себептермен олар өздерінің американдық иеліктері арасындағы шекараны анықтауға ешқашан қол жеткізе алмады. Олардың әрқайсысының орнын басқан мемлекеттер арасындағы шекаралық даулар нақты uti possidetis арқылы шешілуі керек еді. Бразилия тәуелсіздік алғаннан кейін де сол принциптерді ұстанды, барлық аумақтық мәселелерді de facto uti possidetis қағидасы бойынша шешуге талап етті. Бразилия мен (тиісінше) Уругвай (1851), Перу (1852), Венесуэла (1852), Парагвай (1856), Аргентина конфедерациясы (1857) және Боливия (1867) арасындағы шарттарда de facto uti possidetis принципі қабылданды.

Африка

Осыған ұқсас принцип, тиімді иелену принципі деп аталатын принцип, еуропалық державалар, мысалы, Берлин конференциясында (1884–85) қабылдады. Оның нәтижесінде Африканы бөлісу күресі басталды.

Классикалық халықаралық құқық

Екі мемлекет соғыста болған кезде, содан кейінгі бейбіт келісім шартында, егер керісі айтылмаса, әрбір тарап жаулық аяқталған кезде өзі басып алған аумаққа тұрақты құқық алатын болар еді. XIX ғасырдағы ең ықпалды оқулық – Генри Уитонның «Халықаралық құқық элементтері» еңбегінде (80 жыл бойы өзгеріссіз қалған мәтінде) былай делінген: «Бейбіт келісім шарты барлық нәрсені сол күйінде қалдырады – uti possidetis принципі бойынша, егер керісінше нақты ереже болмаса. Иеленудің қазіргі жағдайы сақталады, келісім шарттарымен өзгертілген жағдайларды қоспағанда. Егер жаулап алынған елдер немесе жерлер туралы ештеңе айтылмаса, олар жаулап алушыда қалады, және оның құқығы кейіннен күмәндалмайды. Соғыс кезінде, жаулап алушы тек пайдалану құқығына ие болады, ал бұрынғы билеушінің құқығы бейбіт келісім арқылы, тікелей әрекет етуімен немесе нақты ережелерімен мәңгілікке жойылғанға дейін сақталады. Дегенмен, бұл тек жалпы ереже ғана еді, себебі мемлекеттер бейбіт келісім шартында бұл мәселені нақты көрсетуге тырысатын. Кейде соғыс бейбіт келісімсіз аяқталар еді. (Мысалы, испан-американдық тәуелсіздік соғыстарында 1825 жылы жауынгерлік тоқтады, бірақ Испания жаңа республикалардың тәуелсіздігін бір буын бойы ресми түрде мойындамады.) Мұндай жағдайларда жеңілген тараптың (1) соғысқа дейінгі жағдайды (status quo ante bellum) сақтауға тырысатыны, әлде (2) uti possidetis принципін мойындайтыны күмәнді болды, бірақ көптеген авторлар соңғы нұсқаны қолдады.

Uti possidetis juris - заңды иеленуші

Бұл – бұрынғы құқықтық бөліністерге негізделген халықаралық шекараларды белгілеу әдісі. "Қысқасы, uti possidetis қағидасы бойынша, деколонизациядан шыққан мемлекеттер тәуелсіздік алған сәттегі колониялық әкімшілік шекараларын мұраға алады деп есептеледі". Жаңа мемлекеттер ескі шекараларды көрші мемлекеттермен өзара келісім арқылы өзгерте алады. Америкадағы испан империясының ыдырауынан кейін туған бұл қағида, "испан жарлықтарын мұқият зерттеу арқылы тәуелсіздік кезеңіндегі отарлық әкімшілік бірліктері арасындағы нақты шекараны анықтауға болады" деген болжамға негізделген. Сондықтан жаңа мемлекеттер өзара шекараларын белгілеген кезде, төрешілерге тәуелсіздік күніндегі "uti possidetis" қағидасын қолдануды жиі тапсыратын. Бірақ шындығында, нақты тарихи шекараны табу өте қиын болып шықты. Кейін бұл принцип жаңадан тәуелсіздік алған Африка мемлекеттеріне де қолданылды, сондай-ақ Югославия мен КСРО-ның тарауына қатысты да қолданылды. Uti possidetis juris доктринасы өзін-өзі анықтау принципімен қақтығысады деп сынға ұшырады. Кастеллино мен Аллен бүгінгі таңдағы көптеген сепаратистік және тайпалық қақтығыстар – Биафра, Шығыс Тимор, Катанга, Косово және Руанда сияқты – осындай жасанды шекараларды сөзсіз қабылдаудың салдары болуы мүмкін деп санайды.