Кіріспе

Иранның оппозициялық саяси партиясы – Иранның Ұлттық майданы (جبهه ملی ایران) – 1950 жылдардың басындағы беделін толыққанды қайта қалпына келтіре алмағанына қарамастан, оппозициялық күш болып табылады. Партия мүшелері Фронтты жаңартуға 1960, 1965 және 1977 жылдары әрекеттенді. 1953 жылға дейін және 1960 жылдар бойы Фронттың ішінде секулярлық және діни бағыттар арасында тартыс болды. Уақыт өте келе коалиция әртүрлі талас-тартысқа түсетін топтарға бөлінді, нәтижесінде Фронт либералды демократия мен әлеуметтік демократияны қолдайтын ұлтшыл мүшелері бар секулярлық либералдардың жетекші ұйымына айналды. 1981 жылдың шілдесінде Фронтқа тыйым салынды. Қазіргі күні ол үнемі бақылауда және ресми түрде заңсыз саналады, бірақ Иран ішінде әрекеттерін жалғастыруда. Наразылық акциясынан кейін, наразылық көшбасшылары Ұлттық майданды құрып, Моссадықты төрағалыққа сайлады. Фронт демократияны, баспасөз бостандығын және конституциялық үкіметті нығайту мақсатымен құрылған, ойдағыдай бірдей ұйымдардың кең альянсы (қалыпты саяси партиядағыдай жеке тұлғалар емес) болды. Құрылғаннан кейін көп ұзамай, Ұлттық майдан Қажар әулеті кезінде берілген отаршылдық жеңілдіктерден бастау алған Иранның табиғи ресурстарын және оларға байланысты кірістерді бақылаудағы батыстың үстемдігіне қарсы шықты. 1950 жылдардың ортасына қарай Иранның мұнай активтері Англо-Иран мұнай компаниясына тиесілі болды, ал оның ізашары Уильям Нокс Д’Арсиден концессияны сатып алған. Д’Арси 1901 жылы Персия шахы Мозафар әл-Дин Шах Каджармен келісімге келді, ол 60 жылға мұнай іздеуге концессия берді, бұл келісімде ақша ауысқан жоқ. ХХ ғасырдың бірінші жартысының көп бөлігінде Иранның мұнайы Ұлыбритания үкіметінің шетелдегі ең ірі инвестициясы болды, ал компанияның 51 пайызы Ұлыбритания үкіметіне тиесілі болды. Кейін BP болған AIOC 1933 жылы жаңартылған келісімнің шарттарын үнемі бұзып, 1940 жылдардың соңында Иранның ұлттандыру қозғалысы күшейген кезде де келісім шарттарын өзгертуге құлықсыздық танытты. AIOC өте табысты болғанымен, "онының ирандық жұмысшыларының жалақысы төмен болды және олар жағдайсыз жағдайда өмір сүрді". Ұлттық майданның мақсаты Иранның мұнай ресурстарын мемлекеттік меншікке алу және АҚШ-пен тікелей қарым-қатынас орнату арқылы Иранның ішкі істеріндегі британдық үстемдікке қарсы тұру болды. Фронт 1951 жылдың сәуір айында билікке келген кезде, Мосаддықтың премьер-министр болып сайлануымен басқарушы коалицияға айналды. Мосаддықтың сыртқы істер министрі Хосейн Фатеми наурыз айында Мәжліс қабылдаған және Сенат бекіткен "Мұнайды ұлттандыру туралы заңды" жүзеге асырды. Шах қарсылық танытып қол қойған заңда AIOC-тің активтерін мемлекеттік меншікке алу туралы айтылған, осыған дейін Иран үкіметі одан минималды өтемақы ғана алған. Бұл британдықтардың қарсы шараларына және Абадан дағдарысы кезінде барлық кірістің жоғалтылуына әкелді. Ұлыбританияның өтініші бойынша АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэр Орталық барлау агенттігіне (ЦРУ) Моссадек үкіметін құлатуға рұқсат берді, бұл оқиға 1953 жылғы Иран төңкерісі деп белгілі болды. Төңкеріске дейін Ұлттық майдан төрт негізгі партиядан тұрды: 1946 жылы Иран либералдарының платформасы ретінде құрылған Иран партиясы, соның ішінде Карим Санжаби, Ғұлам Хосейн Садиги, Ахмад Зиракзаде және Алла Яр Салех сияқты тұлғалар; Мозафар Бағай мен Халил Малеки басқарған Иран ұлтының еңбекшілер партиясы (коммунистік емес социалистік Иранды жақтаған солшыл партия); және Аят Ғолах Аболсасем Кашани басқарған Моджахедин Ислам (исламдық партия).

Екінші және Үшінші ұлттық майдан

1953 жылғы төңкерістен кейін Ұлттық майдан тыйым салынды, оның жоғары тұрған басшылары тұтқындалып, әскери сот алдына әкелінді. Әскери төңкеріс Мұхаммед Реза Шахты Иранның жоғарғы басшысы етіп бекітті, бірақ номиналды билікті премьер-министр Фазлулла Захеди (Моссадықты құлатуға және монархияның күшін нығайтуға көмектесу үшін ЦРУ төлеген) жүзеге асырды. Полициялық репрессия атмосферасында Ұлттық майданның бірнеше бұрынғы мүшелері (көбінесе төменгі дәрежедегі басшылар) Ұлттық қарсылық қозғалысы деп аталатын жасырын желі құрды. Бұл топқа болашақ премьер-министрлер Мехди Базарган мен Шапур Бахтиар да кірді. Оның мақсаты – еркін және әділ сайлаулар арқылы демократияны қайта орнатуға жұмыс істеу болды. Оның қызметі көбінесе жарнама таратумен және 1954 жылғы Мәжіліс сайлауына (соңында шах жақтастарының пайдасына бұрмаланған) араласуға шектелді. Мемлекеттік қысыммен ол тарап кетті; алайда 1960 жылы Екінші Ұлттық майдан құрылды, оған Кәрім Санжаби, Мехди Базарган, Аллаяр Салех, Шапур Бахтиар, Адиб Боруманд, Асқар Парса, Дәруіш Форухар, Қолам Хосейн Садики, Мохамед Әли Хонжи және басқалар кірді. Оның мақсаты – Мохаммад Моссадықты премьер-министрлікке қайтару және конституциялық монархияны қалпына келтіру болды. Бастапқыда бұл ұйым күшейіп бара жатқандай көрінді. Алайда, топ басшылары майданды ұйымдастыру, шах режиміне қарсы тактика және Ұлттық майданның қандай үкіметке бағыну керектігі сияқты мәселелерде келіспеушілікке ұшырады. Бұл даулар жоғары деңгейдегі басшылар мен студент-белсенділер арасында шиеленіске әкелді. 1961 жылы Базарган, Махмуд Талегани (белгілі ислам дін ғалымы) және басқалар Иранның Азаттық қозғалысын (ИАҚ) құрды, ол демократиялық мемлекетке бағынды, онда ислам діні мемлекеттік және қоғамдық өмірде маңызды рөл атқарады (Ұлттық майданның секулярлық бағытына қарағанда). Тағы бір мәселе 1961 жылдың сәуір айында доктор Әли Әмини премьер-министрлікке тағайындалуына байланысты туындады. Шахтың Америка Құрама Штаттарының Кеннеди әкімшілігінің қысымымен Әминиді таңдағаны кеңінен танылды; осы себепті Ұлттық майданның басшылары Әмини үкіметімен ынтымақтастық жасаудан немесе оған қолдау көрсетуден бас тартты. Алайда саяси жағдай нашарлай түсті; Әмини 1962 жылы әскери бюджетті қысқарту жоспары бойынша шахпен келіспеушілікке байланысты премьер-министрліктен кетіп қалды. Келесі жылдың маусым айында Тегеран, Қом, Машад, Шираз және Варамин қалаларында үлкен діни көтеріліс болды, оны ирандық армия аяусыз күшпен басып тастады. Қақтығыстың себебі – аятолла Рухолла Хомейнидің қамауға алынуы, ол шах пен жер реформалары бағдарламасын және әйелдерге дауыс беру құқығын беруді сынаған белсенді сыншы еді. Осы шақта Үшінші Ұлттық майдан құрылды, оған ИАҚ (діни ұлтшылдар; Мелли Мазхабис), Иран Ұлт партиясы (Дәруіш Форухардың партиясы; Хезб-е Меллет-е Иран), Ирандық Социалистер қоғамы (Мосадех дәуірінің көрнекті тұлғасы Халил Малеки басқарады, оған бұрынғы тарихына байланысты Екінші Ұлттық майданға қосылуға тыйым салынған) және студент-белсенділер кірді. Екінші және Үшінші Ұлттық майдан шах режиміне қарсы тұрудағы тактикалық тәсілдерімен ерекшеленді. Біріншісі демократияны бейбіт жолмен орнату үшін шах пен жоғары лауазымды шенеуніктермен төзімділікпен келіссөздер жүргізуге сенді. Осы пассивті көзқарасқа қарамастан, Үшінші Ұлттық майдан азаматтық мойынсұнбаушылық және наразылық стратегиясын қолдады, бұл режимді оппозициямен келісуге немесе құлдырауға мәжбүр етеді деп үміттенді. Алайда 1964 жылға қарай Мохаммад Реза Шах өзінің режимі мен елдегі билігін толыққанды нығайтты және өз позициясын одан әрі нығайту үшін ЖАҚ (мемлекеттік барлау агенттігі) өкілеттіктерін арттырды, ол оппозицияға және тіпті режимге қарсы бір сөз айтқан қарапайым ирандықтарға да жасаған азаптауларымен және өлтірулерімен танымал болды. Осы жаңа полициялық террор атмосферасында Ұлттық майдан іс жүзінде жойылды (қуғын-сүргін филиалдары АҚШ және Еуропада жұмыс істей берді).

Иран революциясы

Ұлттық майдан 1977 жылдың соңында Карим Санджаби (Моссадек тұсындағы бұрынғы білім министрі, қазір майданның жетекшісі), Шапур Бахтиар (Моссадек тұсындағы бұрынғы еңбек министрі, қазір Иран партиясының жетекшісі) және Дәрүш Форухар (Иран Ұлт партиясының басшысы) тарапынан қайта жаңғыртылды. Үшеуі ашық хатқа қол қойды, онда шаһқа сыпайы сын айтылып, конституциялық монархияны қайта орнатуға, саяси тұтқындарды босатуға, сөз бостандығын құрметтеуге және еркін әділ сайлау өткізуге шақырылды. Бірнеше ай бойы (Картер әкімшілігінің қысымымен) көптеген білімді және либералды көзқарасты ирандықтар шаһ режиміне қарсы наразылықтарын білдіре алды. 1978 жылдың қаңтар айында қасиетті Қом қаласында, аятолла Рухолла Хомейниді британдық агент және реакционер деп шабуылдаған үкіметті жақтаған газетте жарияланған мақаладан кейін зорлық-зомбылық орын алды. SAVAK-тың қауіпті болуына және режимнің наразылық білдірушілерге қарсы қатаң шараларына қарамастан, тәртіпсіздік күшейіп, Табриз сияқты басқа қалаларға тарады, онда көтерілістер болды және көтерілісшілер қысқа мерзімге қаланың бақылауын алды. 1978 жылдың соңына қарай, елдің көп бөлігі (тек ұйымдасқан оппозиция ғана емес) шаһға деген жеккөрушілікке толы болды, тәртіпсіздіктер, наразылық акциялары және полиция мен армиямен болатын көшедегі қақтығыстар күшейіп, қанды оқиғаларға әкелді. Осы кезде аятолла Хомейни көтерілістің даусыз рухани жетекшісі ретінде танылды. Санджаби, майданның өкілі ретінде, Парижге келді және Хомейнимен кездесуден кейін "Ислам мен демократияның негізгі принциптері туралы қысқаша мәлімдеме жасады" және Ұлттық майданды монархияны жою және оның орнына демократиялық және ислами үкімет құрудың екі мақсатына міндеттеді. Бұл Ұлттық майданның монархияны реформалауға бағытталған ұзақ жылдар бойғы мақсатынан ауытқу болды және жоғары кеңесте белгілі бір шиеленістерге әкелді (дегенмен, қатардағы мүшелердің және жетекшілердің көпшілігі жаңа бағытты қолдады). Шиеленіс ашық дауға ұласты, үш жетекшінің бірі Шапур Бахтиар шаһтың Иранның премьер-министрі болу туралы шақыруын қабылдады, бірақ шаһ билеуге емес, тәж киюге міндеттенген жағдайда ғана. Бахтиардың шаһпен ынтымақтастыққа түсуі Ұлттық майданның оны өздерінің ісіне сатқын деп айыптауына және ұйымнан шығаруына себеп болды. Басшылықтың ішіндегі бірнеше ғана орташа және секулярлық көзқарасты білдірген тұлғалар Бахтиармен және монархиямен одақтасуды жөн көрді. 16 қаңтарда шаһ елден кетіп, халық арасында қуанышпен қарсы алынды, ал 11 ақпанда режим құлады және аятолла Хомейни Иранның саяси жетекшісіне айналды. Бастапқыда Ұлттық майдан жаңа Уақытша революциялық үкіметті және Ислам Республикасының құрылуын қолдады. Алайда, Санджабимен жасалған бірлескен мәлімдемеге қарамастан, Хомейни "республиканың атауына немесе оның конституциясына демократия деген сөзді енгізуден ашық бас тартты".