Кіріспе

1944 жылғы Карл Поланьидің кітабы. «Ұлы трансформация» – венгр саяси экономисі Карл Поланьидің кітабы. Алғаш рет 1944 жылы Farrar & Rinehart баспасында жарық көрген бұл еңбек нарықтық экономиканың дамуымен бірге Англияда болған әлеуметтік және саяси өзгерістерді зерттейді. Поланьи қазіргі нарықтық экономика мен қазіргі ұлттық мемлекетті жеке-жеке элементтер емес, бір-бірімен байланысты, адамның бір өнертабысы ретінде қарастыру қажет дейді, осыны ол «Нарық қоғамы» деп атайды. «Нарық қоғамының» ерекшелігі – адамзаттың экономикалық ойлау жолының өзгеруі. Бұрын адамдар экономикалық қарым-қатынастарды өзара көмекке және жеке және қоғамдық байланыстар арқылы бөлісуге негіздеген. Индустрияландыру мен мемлекеттің ықпалының күшеюі нәтижесінде бәсекелестік нарықтар пайда болды, олар бұл бұрынғы әлеуметтік бейімділіктерді жойып, оларды өзін-өзі реттейтін нарықтық экономиканы дамытуға бағытталған ресми институттармен алмастырды. Адам табиғатының рационалды еркін саудаға бейімділігі туралы миф индустрияландырудан кейін және жаңа құрылған нарықтық институттарға мемлекеттік бақылау күшейгеннен соң ғана кеңінен таралды. Бірақ Поланьи «Адамның экономикасы, әдетте, оның әлеуметтік қарым-қатынастарының ішінде болады» деп тұжырымдайды, сондықтан ол «формализмге» қарсы «субстантивизм» деп аталатын этнографиялық экономикалық тәсілді ұсынады, бұл екі терминді Поланьи өз келешек зерттеулерінде қолданды. «Ұлы трансформация» теориялық тұрғыдан алғанда, нарықтарды тек экономикалық теория арқылы түсіну жеткіліксіз екенін көрсетеді. Нарықтар әлеуметтік және саяси логикаға енген, сондықтан экономиканы түсінуге тырысқанда экономикалық талдаушылар саясатты ескеруі қажет. Осы себепті «Ұлы трансформация» саяси экономика және халықаралық саяси экономика салаларындағы маңызды еңбек саналады.

Тарих

Поланьи "Ұлы трансформация" атты еңбегін 1930 жылдардың аяғында Англияда жаза бастады. Кітапты ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та аяқтады. Ол 19 ғасырдағы экономикалық және әлеуметтік құлдыраудың себептерін, сондай-ақ 20 ғасырда Поланьи өз көзімен көрген өзгерістерді түсіндіруді мақсат етті.

Жалпы дәлел

Поланьи мәлімдеді, қазіргі заманғы мемлекеттің дамуы қазіргі заманғы нарықтық экономиканың дамуымен бірге жүрді және осы екі өзгеріс тарихта тығыз байланысты болды. Нарықтық экономикаға көшудің маңызды шарты – адамның экономикалық санасын жергілікті әлеуметтік қатынастар мен институттардан алып тастап, «рационалды» деп идеалданған және бұрынғы әлеуметтік контекстінен бөлек тұрған мәмілелерге бағыттау. Поланьи жазғандай, «Адам Смит заманындағы адамдардың алғашқы адамды айырбас-саудаға құмар деп қарауы, олардың кейінгі ұрпақтарын ертедегі адамға деген қызығушылықтан бас тартуға итермеледі, себебі ол бұл мақтауға лайық құштарлықтарға берілмегені белгілі болды». Қазіргі заманғы нарықтық экономиканы күшті қазіргі заманғы мемлекет құдайылап, әлеуметтік құрылымдағы өзгерістерді күшейтуге қажеттілік тудырды, сондай-ақ адам табиғатының қандай аспектілері күшейтіліп, ынталандырылды, бұл бәсекеге қабілетті капиталистік экономиканың қалыптасуына жағдай жасады. Поланьи үшін бұл өзгерістер қазіргі заманға дейінгі тарих бойы билік еткен негізгі әлеуметтік тәртіптің құлауын білдірді. Өзгерістің түйінді мәселесі – жер және еңбек сияқты өндіріс факторлары енді дәстүрге, қайта бөлуге немесе өзара қарым-қатынасқа сәйкес бөлінбей, нарықта нарықтық бағамен сатылатын болды. Бұл адам институтарының да, адам табиғатының да өзгеруі еді. Оның эмпириялық зерттеуі негізінен Спинамленд заңдарын талдауға сүйенді, ол оны тек дәстүрлі өндіріс жүйесі мен әлеуметтік тәртіпті сақтауға бағытталған сквайрархияның соңғы әрекеті ғана емес, сонымен қатар экономикалық өзгерістердің ең күшті кезеңіндегі бұзылыстарды жеңілдеткен қоғамның өзін-өзі қорғау шарасы деп қарады. Поланьи сондай-ақ Қытайдың, Инка империясының, Үнді империяларының, Вавилонның, Грекияның және Африканың түрлі мемлекеттерінің заманауи экономикалары өзара қарым-қатынас және қайта бөлу принциптері бойынша жұмыс істегенін, ал нарықтардың, әсіресе бағаларды реттеуде немесе өндіріс факторларын бөлуде рөлі өте шектеулі болғанын атап өтті. Кітапта оның нарықтық қоғамның тұрақсыздығына қатысты сенімі де көрсетілген, себебі ол адам табиғаты мен оның өмір сүретін табиғи ортаға зиян келтіреді. Поланьи капитализмнің өрлеуі туралы дәстүрлі либералдық көзқарастың бетін бұруға тырысып, «laissez faire жоспарланған», ал әлеуметтік протекционизм – шектеусіз еркін нарықтың салдарынан туындаған әлеуметтік дүрбелеңге стихиялық реакция болды деп мәлімдеді. Оның пікірінше, «өзін-өзі реттейтін» нарықты құру үшін қоғамды экономикалық және саяси салаларға бөлу қажет. Поланьи өзін-өзі реттейтін нарықтың «естімеген материалдық байлықты» әкелгенін жоққа шығармайды, бірақ бұл тым тар көзқарас екенін айтады. Нарық жерді, еңбекті және ақшаны ойдан шығарылған тауарлар ретінде қарастырғаннан кейін, оларды қоса алғанда, «қоғамның өзін нарық заңдарына бағындыруға мүмкіндік береді». Оның пікірінше, бұл ауқымды әлеуметтік дүрбелеңге және қоғамның өзін қорғауға бағытталған өздігінен туындаған әрекеттерге әкеледі. Нәтижесінде, Поланьи еркін нарық қоғамнан ажырауға тырысқанда, әлеуметтік протекционизм – қоғамның табиғи жауабы болып табылады, ол оны «қос қозғалыс» деп атайды. Поланьи экономиканы басқа зерттеу салаларынан бөлек қарастырмады, керісінше, экономикалық және әлеуметтік проблемалардың өзара байланысты екенін санайтын. Ол өзінің еңбегін социалистік қоғам туралы болжаммен аяқтады, «бір ғасыр бойы соқыр "жақсартудан" кейін адам өзінің "тұрғын жерін" қайта жаңартуда» деп атап өтті.

Алтын стандарт

Поланьи саяси экономика саласында Ұлыбританияның алтын стандарттан кету шешімін түсіндіретін маңызды аргумент келтіреді. Ол Ұлыбританияның алтын стандарттан бас тартуының себебі халықаралық экономикалық жағдайдың нашарлауы және уақыт өте келе күшейген еңбек күштерінің қысымы болғанын айтады. Еңбек күштері алтын стандартты сақтау үшін британ үкіметінің үнемдеу шараларын қабылдауына қарсы болды. Ұлы трансформацияны "ерекше еңбек" деп атаған Джон Рэгги, екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Бреттон-Вудс жүйесіне қатысты "біріктірілген либерализм" терминін қалыптастыруға Поланьидің еңбегі әсер еткенін айтады. Әлеуметтанушылар Фред Л. Блок пен Маргарет Сомерс Поланьидің талдауы еркін нарық идеяларының қайта жандануының "соңғы қырық жылда батыс экономикасын қысымға алған тұрақты жұмыссыздық, теңсіздіктің өсуі және ауыр қаржылық дағдарыстар сияқты айқын сәтсіздіктерге" әкелгенін түсіндіруге көмектеседі деп санайды. Олар "еркін нарық үкіметтің орнын баса алады деген идеология коммунизмнің мемлекет жойылуына алып келеді деген ой сияқты утопиялық және қауіпті" деп тұжырымдайды. Антрополог Дэвид Грейбер "Құндылықтардың антропологиялық теориясына қарай: Өзіміздің армандарымыздың жалған монетасы" атты еңбегінде Поланьидің мәтіні мен теорияларын жоғары бағалайды. Грейбер формалистер мен субстантивистерді сынап, былай дейді: "қоғамды тұтас қарастыратындар, субстантивистер сияқты, адамдардың қоғамды қайта өркендетуге қозғаушы күштерін түсіндіруге тырысады; ал жеке құштарлықтарды қарастыратындар, формалистер сияқты, адамдар неге кейбір нәрселерді бағалап, басқаларын емес (немесе мағыналық мәселелерді түсіндіре алмайды) түсіндіре алмайды". Поланьидің формализмге қарсы күресін бағалай отырып, Грейбер этнографиядан асып, Марсель Мосс, Карл Маркс және басқалардың ойларын синтездеп, адамдардың өз іс-әрекеттерінде мағына табуын түсінуге ұмтылады. Поланьидің мемлекеттік араласу нәтижесінде нарықтардың қоғамға енгізілуіне қатысты тұжырымына сәйкес, Грейбер сыйлық беруде бөлек "сауда айналымдары" бар қоғамдардан несиелік нарықтарға көшу мемлекеттік немесе храм бюрократиясының (Шумерде храм) кездейсоқ салдары болғанын айтады. Грейбер сондай-ақ, қарызды қылмыстық санауы ағылшын қауымдастықтарын жоюдағы қоршау қозғалыстарын күшейткенін, себебі қауым мүшелері арасындағы несиелер мемлекеттік араласуға дейін қауымдық байланыстарды нығайтқан еді: "Кішкентай қауымда әркім қарыз беруші де, қарыз алушы да болатын. Адамдар мұндай қауымда қандай шиеленістер мен құмарлықтар туындағанын көзге елестете алады, өйткені қауымдар, олар сүйіспеншілікке негізделген болса да, шын мәнінде, сүйіспеншілікке негізделгендіктен, әрқашан жеккөрушілік, бәсекелестік және құмарлыққа толы болады, және егер олар жеткілікті ақылды жоспарлармен, манипуляциямен және мүмкін стратегиялық пара беру арқылы, олар жек көретін кез-келген адамды түрмеге жапқызып немесе тіпті асып тастауға мүмкіндік алса". Ч. Kindleberger кітапты мақтап, оның "әлемді экономикалық тұрғыдан қарастыруға пайдалы түзету екенін және әсіресе Чикаго мектебінің экономистері оны көбірек оқуы керек" деген пікірін білдірді. Алайда ол кітаптағы барлық мәліметтерді нақты деп қабылдауға болмайды деп санайды. Поланьидің аргументі жиі "Поланьилік сәт" деп аталады, ол әлеуметтік қорғаушылықтың нарықтандырудан басып өту және осылайша қос қозғалыстың бағытын өзгерту уақытын көрсетеді. Бұл термин 2008 жылғы Ұлы рецессиядан кейін және COVID-19 пандемиясынан кейінгі жағдайды сипаттау үшін қолданылды. Гемичи Поланьи сәтін Минский сәтімен, яғни нарықтағы кенеттен құлдырау сәтімен салыстырды.

Сын

Рутгер Bregman, Jacobin үшін жазып, Polanyi-дің Speenhamland жүйесі жөніндегі есептемесін бірнеше аңызға (кедейліктің күшеюі, халық санының өсуі және наразылықтың артуы, сондай-ақ "адамдық бейнесінен айырылған" "халықтың кедейленуі", "негізгі кіріс еден емес, шектеу орнатты") және 1832 жылғы Кедейлер заңдарының жұмыс істеуіне қатысты Корольдік комиссияның кемшіліктеріне байланысты сынға алды. Bregman мен Corey Robin екеуі де Polanyi-дің көзқарасының Richard Nixon-ның жоспарланған негізгі кіріс жүйесінен бас тартуына әсер еткенін айтты, себебі Polanyi Nixon-ның кеңесшісі Martin Anderson-ның баяндамасында кеңінен сілтеме жасалған, содан кейін Ronald Reagan, Bill Clinton және George W. Bush енгізген әлеуметтік мемлекеттегі түрлі қысқартуларға аргументтер келтірді. Экономикалық тарихшылар (мысалы, Douglass North) Polanyi-дің капитализмнің пайда болуы жөніндегі есептемесін сынға алды. Polanyi-дің өзаралық және қайта бөлу жүйелері туралы түсінігі өзгермейтін сипатта болғандықтан, 19 ғасырдағы қазіргі капитализмнің ерекше формасының қалыптасуын түсіндіре алмайды. Deirdre McCloskey Ұлы трансформацияның бірнеше аспектілерін сынады. Ол Polanyi-дің "нарыққа дейінгі" қоғамдар туралы есептемесінің антропологиялық деректермен сәйкес келмейтінін, себебі бұл қоғамдар Polanyi сияқты әділетті, әлеуметтік тұрақты және сәтті болмаған екенін атап өтті. McCloskey нарыққа негізделген қоғамдардың Polanyi айтқандай жаңадан пайда болған емес, олардың тарихы тереңде жатыр деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ Polanyi-дің өзін-өзі реттейтін нарықтарды тұжырымдауын сынға алды, яғни нарықтарға кез келген мемлекеттік араласу нарықты нарық емес етеді. Polanyi "кластық мүдделер қоғамдағы ұзақ мерзімді өзгерістерді толыққанды түсіндіре алмайды" деп мәлімдеді. Ол адамдардың "табиғи түрде экономикалық факторлармен шартталғанын", бірақ адамның қозғаушы күштері сирек жағдайда "материалдық қажеттіліктерді қанағаттандырумен" анықталатынын; керісінше, адамның қозғаушы күштері материалдық емес, әлеуметтік (мысалы, қауіпсіздік және мәртебеге ұмтылыс) екенін дәлелдеді. Polanyi, K. (1944). Ұлы трансформация. Robert M. MacIver-дің алғы сөзі. New York: Farrar & Rinehart. Polanyi, K. (1957). Ұлы трансформация. Robert M. MacIver-дің алғы сөзі. Boston: Beacon Press. Polanyi, K. (2001). Ұлы трансформация: Біздің заманымыздың саяси және экономикалық бастаулары, 2-ші басылым. Joseph E. Stiglitz-дің алғы сөзі; Fred Block-тың кіріспесі. Boston: Beacon Press.