Кіріспе
1944 жылғы Карл Поланьидің кітабы. «Ұлы трансформация» – венгр саяси экономисі Карл Поланьидің кітабы. Алғаш рет 1944 жылы Farrar & Rinehart баспасында жарық көрген бұл еңбек нарықтық экономиканың дамуымен бірге Англияда болған әлеуметтік және саяси өзгерістерді зерттейді. Поланьи қазіргі нарықтық экономика мен қазіргі ұлттық мемлекетті жеке-жеке элементтер емес, бір-бірімен байланысты, адамның бір өнертабысы ретінде қарастыру қажет дейді, осыны ол «Нарық қоғамы» деп атайды. «Нарық қоғамының» ерекшелігі – адамзаттың экономикалық ойлау жолының өзгеруі. Бұрын адамдар экономикалық қарым-қатынастарды өзара көмекке және жеке және қоғамдық байланыстар арқылы бөлісуге негіздеген. Индустрияландыру мен мемлекеттің ықпалының күшеюі нәтижесінде бәсекелестік нарықтар пайда болды, олар бұл бұрынғы әлеуметтік бейімділіктерді жойып, оларды өзін-өзі реттейтін нарықтық экономиканы дамытуға бағытталған ресми институттармен алмастырды. Адам табиғатының рационалды еркін саудаға бейімділігі туралы миф индустрияландырудан кейін және жаңа құрылған нарықтық институттарға мемлекеттік бақылау күшейгеннен соң ғана кеңінен таралды. Бірақ Поланьи «Адамның экономикасы, әдетте, оның әлеуметтік қарым-қатынастарының ішінде болады» деп тұжырымдайды, сондықтан ол «формализмге» қарсы «субстантивизм» деп аталатын этнографиялық экономикалық тәсілді ұсынады, бұл екі терминді Поланьи өз келешек зерттеулерінде қолданды. «Ұлы трансформация» теориялық тұрғыдан алғанда, нарықтарды тек экономикалық теория арқылы түсіну жеткіліксіз екенін көрсетеді. Нарықтар әлеуметтік және саяси логикаға енген, сондықтан экономиканы түсінуге тырысқанда экономикалық талдаушылар саясатты ескеруі қажет. Осы себепті «Ұлы трансформация» саяси экономика және халықаралық саяси экономика салаларындағы маңызды еңбек саналады.
The Great Transformation is a book by Karl Polanyi, a Hungarian political economist. First published in 1944 by Farrar & Rinehart, it deals with the social and political upheavals that took place in England during the rise of the market economy. Polanyi contends that the modern market economy and the modern nation state should be understood not as discrete elements but as a single human invention, which he calls the "Market Society". A distinguishing characteristic of the "Market Society" is that humanity's economic mentalities have been changed. Prior to this, people based their economies on reciprocity and redistribution across personal and communal relationships. As a consequence of industrialization and increasing state influence, competitive markets were created that undermined these previous social tendencies, replacing them with formal institutions that aimed to promote a self regulating market economy. It was only after industrialization and the onset of greater state control over newly created market institutions that the myth of human nature's propensity toward rational free trade became widespread. However, Polanyi asserts instead that "man's economy, as a rule, is submerged in his social relationships," and he therefore proposes an alternative ethnographic economic approach called "substantivism", in opposition to "formalism", both terms coined by Polanyi in future work. On a broader theoretical level, The Great Transformation argues that markets cannot solely be understood through economic theory. Rather, markets are embedded in social and political logics, which makes it necessary for economic analysts to take into account politics when trying to understand the economy. For this reason, The Great Transformation is a key work in the fields of political economy and international political economy.
Тарих
Поланьи "Ұлы трансформация" атты еңбегін 1930 жылдардың аяғында Англияда жаза бастады. Кітапты ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та аяқтады. Ол 19 ғасырдағы экономикалық және әлеуметтік құлдыраудың себептерін, сондай-ақ 20 ғасырда Поланьи өз көзімен көрген өзгерістерді түсіндіруді мақсат етті.
Жалпы дәлел
Поланьи мәлімдеді, қазіргі заманғы мемлекеттің дамуы қазіргі заманғы нарықтық экономиканың дамуымен бірге жүрді және осы екі өзгеріс тарихта тығыз байланысты болды. Нарықтық экономикаға көшудің маңызды шарты – адамның экономикалық санасын жергілікті әлеуметтік қатынастар мен институттардан алып тастап, «рационалды» деп идеалданған және бұрынғы әлеуметтік контекстінен бөлек тұрған мәмілелерге бағыттау. Поланьи жазғандай, «Адам Смит заманындағы адамдардың алғашқы адамды айырбас-саудаға құмар деп қарауы, олардың кейінгі ұрпақтарын ертедегі адамға деген қызығушылықтан бас тартуға итермеледі, себебі ол бұл мақтауға лайық құштарлықтарға берілмегені белгілі болды». Қазіргі заманғы нарықтық экономиканы күшті қазіргі заманғы мемлекет құдайылап, әлеуметтік құрылымдағы өзгерістерді күшейтуге қажеттілік тудырды, сондай-ақ адам табиғатының қандай аспектілері күшейтіліп, ынталандырылды, бұл бәсекеге қабілетті капиталистік экономиканың қалыптасуына жағдай жасады. Поланьи үшін бұл өзгерістер қазіргі заманға дейінгі тарих бойы билік еткен негізгі әлеуметтік тәртіптің құлауын білдірді. Өзгерістің түйінді мәселесі – жер және еңбек сияқты өндіріс факторлары енді дәстүрге, қайта бөлуге немесе өзара қарым-қатынасқа сәйкес бөлінбей, нарықта нарықтық бағамен сатылатын болды. Бұл адам институтарының да, адам табиғатының да өзгеруі еді. Оның эмпириялық зерттеуі негізінен Спинамленд заңдарын талдауға сүйенді, ол оны тек дәстүрлі өндіріс жүйесі мен әлеуметтік тәртіпті сақтауға бағытталған сквайрархияның соңғы әрекеті ғана емес, сонымен қатар экономикалық өзгерістердің ең күшті кезеңіндегі бұзылыстарды жеңілдеткен қоғамның өзін-өзі қорғау шарасы деп қарады. Поланьи сондай-ақ Қытайдың, Инка империясының, Үнді империяларының, Вавилонның, Грекияның және Африканың түрлі мемлекеттерінің заманауи экономикалары өзара қарым-қатынас және қайта бөлу принциптері бойынша жұмыс істегенін, ал нарықтардың, әсіресе бағаларды реттеуде немесе өндіріс факторларын бөлуде рөлі өте шектеулі болғанын атап өтті. Кітапта оның нарықтық қоғамның тұрақсыздығына қатысты сенімі де көрсетілген, себебі ол адам табиғаты мен оның өмір сүретін табиғи ортаға зиян келтіреді. Поланьи капитализмнің өрлеуі туралы дәстүрлі либералдық көзқарастың бетін бұруға тырысып, «laissez faire жоспарланған», ал әлеуметтік протекционизм – шектеусіз еркін нарықтың салдарынан туындаған әлеуметтік дүрбелеңге стихиялық реакция болды деп мәлімдеді. Оның пікірінше, «өзін-өзі реттейтін» нарықты құру үшін қоғамды экономикалық және саяси салаларға бөлу қажет. Поланьи өзін-өзі реттейтін нарықтың «естімеген материалдық байлықты» әкелгенін жоққа шығармайды, бірақ бұл тым тар көзқарас екенін айтады. Нарық жерді, еңбекті және ақшаны ойдан шығарылған тауарлар ретінде қарастырғаннан кейін, оларды қоса алғанда, «қоғамның өзін нарық заңдарына бағындыруға мүмкіндік береді». Оның пікірінше, бұл ауқымды әлеуметтік дүрбелеңге және қоғамның өзін қорғауға бағытталған өздігінен туындаған әрекеттерге әкеледі. Нәтижесінде, Поланьи еркін нарық қоғамнан ажырауға тырысқанда, әлеуметтік протекционизм – қоғамның табиғи жауабы болып табылады, ол оны «қос қозғалыс» деп атайды. Поланьи экономиканы басқа зерттеу салаларынан бөлек қарастырмады, керісінше, экономикалық және әлеуметтік проблемалардың өзара байланысты екенін санайтын. Ол өзінің еңбегін социалистік қоғам туралы болжаммен аяқтады, «бір ғасыр бойы соқыр "жақсартудан" кейін адам өзінің "тұрғын жерін" қайта жаңартуда» деп атап өтті.
Алтын стандарт
Поланьи саяси экономика саласында Ұлыбританияның алтын стандарттан кету шешімін түсіндіретін маңызды аргумент келтіреді. Ол Ұлыбританияның алтын стандарттан бас тартуының себебі халықаралық экономикалық жағдайдың нашарлауы және уақыт өте келе күшейген еңбек күштерінің қысымы болғанын айтады. Еңбек күштері алтын стандартты сақтау үшін британ үкіметінің үнемдеу шараларын қабылдауына қарсы болды. Ұлы трансформацияны "ерекше еңбек" деп атаған Джон Рэгги, екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Бреттон-Вудс жүйесіне қатысты "біріктірілген либерализм" терминін қалыптастыруға Поланьидің еңбегі әсер еткенін айтады. Әлеуметтанушылар Фред Л. Блок пен Маргарет Сомерс Поланьидің талдауы еркін нарық идеяларының қайта жандануының "соңғы қырық жылда батыс экономикасын қысымға алған тұрақты жұмыссыздық, теңсіздіктің өсуі және ауыр қаржылық дағдарыстар сияқты айқын сәтсіздіктерге" әкелгенін түсіндіруге көмектеседі деп санайды. Олар "еркін нарық үкіметтің орнын баса алады деген идеология коммунизмнің мемлекет жойылуына алып келеді деген ой сияқты утопиялық және қауіпті" деп тұжырымдайды. Антрополог Дэвид Грейбер "Құндылықтардың антропологиялық теориясына қарай: Өзіміздің армандарымыздың жалған монетасы" атты еңбегінде Поланьидің мәтіні мен теорияларын жоғары бағалайды. Грейбер формалистер мен субстантивистерді сынап, былай дейді: "қоғамды тұтас қарастыратындар, субстантивистер сияқты, адамдардың қоғамды қайта өркендетуге қозғаушы күштерін түсіндіруге тырысады; ал жеке құштарлықтарды қарастыратындар, формалистер сияқты, адамдар неге кейбір нәрселерді бағалап, басқаларын емес (немесе мағыналық мәселелерді түсіндіре алмайды) түсіндіре алмайды". Поланьидің формализмге қарсы күресін бағалай отырып, Грейбер этнографиядан асып, Марсель Мосс, Карл Маркс және басқалардың ойларын синтездеп, адамдардың өз іс-әрекеттерінде мағына табуын түсінуге ұмтылады. Поланьидің мемлекеттік араласу нәтижесінде нарықтардың қоғамға енгізілуіне қатысты тұжырымына сәйкес, Грейбер сыйлық беруде бөлек "сауда айналымдары" бар қоғамдардан несиелік нарықтарға көшу мемлекеттік немесе храм бюрократиясының (Шумерде храм) кездейсоқ салдары болғанын айтады. Грейбер сондай-ақ, қарызды қылмыстық санауы ағылшын қауымдастықтарын жоюдағы қоршау қозғалыстарын күшейткенін, себебі қауым мүшелері арасындағы несиелер мемлекеттік араласуға дейін қауымдық байланыстарды нығайтқан еді: "Кішкентай қауымда әркім қарыз беруші де, қарыз алушы да болатын. Адамдар мұндай қауымда қандай шиеленістер мен құмарлықтар туындағанын көзге елестете алады, өйткені қауымдар, олар сүйіспеншілікке негізделген болса да, шын мәнінде, сүйіспеншілікке негізделгендіктен, әрқашан жеккөрушілік, бәсекелестік және құмарлыққа толы болады, және егер олар жеткілікті ақылды жоспарлармен, манипуляциямен және мүмкін стратегиялық пара беру арқылы, олар жек көретін кез-келген адамды түрмеге жапқызып немесе тіпті асып тастауға мүмкіндік алса". Ч. Kindleberger кітапты мақтап, оның "әлемді экономикалық тұрғыдан қарастыруға пайдалы түзету екенін және әсіресе Чикаго мектебінің экономистері оны көбірек оқуы керек" деген пікірін білдірді. Алайда ол кітаптағы барлық мәліметтерді нақты деп қабылдауға болмайды деп санайды. Поланьидің аргументі жиі "Поланьилік сәт" деп аталады, ол әлеуметтік қорғаушылықтың нарықтандырудан басып өту және осылайша қос қозғалыстың бағытын өзгерту уақытын көрсетеді. Бұл термин 2008 жылғы Ұлы рецессиядан кейін және COVID-19 пандемиясынан кейінгі жағдайды сипаттау үшін қолданылды. Гемичи Поланьи сәтін Минский сәтімен, яғни нарықтағы кенеттен құлдырау сәтімен салыстырды.
Blockquote|The criminalization of debt, then, was the criminalization of the very basis of human society. It cannot be overemphasized that in a small community, everyone normally was both lender and borrower. One can only imagine the tensions and temptations that must have existed in a community—and communities, much though they are based on love, in fact, because they are based on love, will always also be full of hatred, rivalry and passion—when it became clear that with sufficiently clever scheming, manipulation, and perhaps a bit of strategic bribery, they could arrange to have almost anyone they hated imprisoned or even hanged.|author=David Graeber|source=Debt: The First 5000 Years
Charles Kindleberger praised the book, saying it "is a useful corrective to the economic interpretation of the world, and should be read more and more by economists, particularly those of the Chicago school." He did however argue that everything in the book should not be taken as accurate. Polanyi's argument is often cited as the "Polanyian moment", "Polanyi Moment" or "Polanyi's moment", which indicates the time when social protectionism starts to surpass marketization and thus reversing the direction of the double movement. This term has been used to describe the situation after the Great Recession in 2008 the COVID 19 pandemic. Gemici compared the Polanyi Moment to the Minsky moment, the moment of a sudden collapse in the market.
Сын
Рутгер Bregman, Jacobin үшін жазып, Polanyi-дің Speenhamland жүйесі жөніндегі есептемесін бірнеше аңызға (кедейліктің күшеюі, халық санының өсуі және наразылықтың артуы, сондай-ақ "адамдық бейнесінен айырылған" "халықтың кедейленуі", "негізгі кіріс еден емес, шектеу орнатты") және 1832 жылғы Кедейлер заңдарының жұмыс істеуіне қатысты Корольдік комиссияның кемшіліктеріне байланысты сынға алды. Bregman мен Corey Robin екеуі де Polanyi-дің көзқарасының Richard Nixon-ның жоспарланған негізгі кіріс жүйесінен бас тартуына әсер еткенін айтты, себебі Polanyi Nixon-ның кеңесшісі Martin Anderson-ның баяндамасында кеңінен сілтеме жасалған, содан кейін Ronald Reagan, Bill Clinton және George W. Bush енгізген әлеуметтік мемлекеттегі түрлі қысқартуларға аргументтер келтірді. Экономикалық тарихшылар (мысалы, Douglass North) Polanyi-дің капитализмнің пайда болуы жөніндегі есептемесін сынға алды. Polanyi-дің өзаралық және қайта бөлу жүйелері туралы түсінігі өзгермейтін сипатта болғандықтан, 19 ғасырдағы қазіргі капитализмнің ерекше формасының қалыптасуын түсіндіре алмайды. Deirdre McCloskey Ұлы трансформацияның бірнеше аспектілерін сынады. Ол Polanyi-дің "нарыққа дейінгі" қоғамдар туралы есептемесінің антропологиялық деректермен сәйкес келмейтінін, себебі бұл қоғамдар Polanyi сияқты әділетті, әлеуметтік тұрақты және сәтті болмаған екенін атап өтті. McCloskey нарыққа негізделген қоғамдардың Polanyi айтқандай жаңадан пайда болған емес, олардың тарихы тереңде жатыр деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ Polanyi-дің өзін-өзі реттейтін нарықтарды тұжырымдауын сынға алды, яғни нарықтарға кез келген мемлекеттік араласу нарықты нарық емес етеді. Polanyi "кластық мүдделер қоғамдағы ұзақ мерзімді өзгерістерді толыққанды түсіндіре алмайды" деп мәлімдеді. Ол адамдардың "табиғи түрде экономикалық факторлармен шартталғанын", бірақ адамның қозғаушы күштері сирек жағдайда "материалдық қажеттіліктерді қанағаттандырумен" анықталатынын; керісінше, адамның қозғаушы күштері материалдық емес, әлеуметтік (мысалы, қауіпсіздік және мәртебеге ұмтылыс) екенін дәлелдеді. Polanyi, K. (1944). Ұлы трансформация. Robert M. MacIver-дің алғы сөзі. New York: Farrar & Rinehart. Polanyi, K. (1957). Ұлы трансформация. Robert M. MacIver-дің алғы сөзі. Boston: Beacon Press. Polanyi, K. (2001). Ұлы трансформация: Біздің заманымыздың саяси және экономикалық бастаулары, 2-ші басылым. Joseph E. Stiglitz-дің алғы сөзі; Fred Block-тың кіріспесі. Boston: Beacon Press.