Кіріспе
Мемлекеттік емес актер (МЕА) – маңызды саяси ықпалға ие, бірақ кез келген елмен немесе мемлекетпен байланысы жоқ жеке тұлға немесе ұйым. МЕА-ның мүдделері, құрылымы және ықпалы кең ауқымды болып келеді. Мысалы, МЕА-ға коммерциялық емес ұйымдар, кәсіподақтар, үкіметтік емес ұйымдар, банктер, корпорациялар, бұқаралық ақпарат құралдары, бизнес магнаттары, халықтық азаттық қозғалыстары, лоббилік топтар, діни ұйымдар, гуманитарлық көмек агенттіктері және жарымәскери күштер сияқты зорлық қолданатын мемлекеттік емес тұлғалар жатады.
A non state actor (NSA) is an individual or organization that has significant political influence but is not allied to any particular country or state. The interests, structure, and influence of NSAs vary widely. For example, among NSAs are non profit organizations, labor unions, non governmental organizations, banks, corporations, media organizations, business magnates, people's liberation movements, lobby groups, religious groups, aid agencies, and violent non state actors such as paramilitary forces.
Вестфалиялық мемлекеттік модельге әсері
Салқын соғыс аяқталғаннан бері мемлекеттік емес актерлердің көбеюі халықаралық саясаттағы "Торлы парадигмаға" (Cobweb Paradigm) алып келген факторлардың бірі болды. Осы парадигма бойынша, дәстүрлі Вестфалиялық ұлттық мемлекет билік пен егемендіктің әлсіреуін бастан кешіреді, ал мемлекеттік емес актерлер осының бір себебі болып табылады. Ғлобализацияның ықпалымен, мемлекеттік емес ұйымдар (МЕҰ) ұлттық шекаралар мен егемендік туралы талаптарға күш түсіреді. Көпұлттық корпорациялар (КҰК) көбінесе ұлттық мүдделерді емес, корпорацияның мүдделерін қорғайды. МЕҰ адам құқықтары және қоршаған орта сияқты қоғамдық мәселелерді қолдау арқылы ұлттық мемлекеттің ішкі істердегі егемендігіне қарсы тұрады.
Рөлдер
Мемлекеттік емес актілер халықаралық істерде, мысалы, Адам құқықтары жөніндегі кеңесте пікір қалыптастыруға көмектесе алады. Формалды халықаралық ұйымдар мемлекеттік емес актілерге, әсіресе үкіметтік емес ұйымдарға ұлттық контексте іске асырушы серіктестер ретінде сене алады. Мысалы, COHRE (Тұрғын үй құқығы мен шығарылу орталығы) Косоводегі жер және мүлік құқықтарын қорғауға, Біріккен Ұлттар Ұйымының Косово бойынша Уақытша әкімшілік миссиясы аясында Тұрғын үй және мүлік дирекциясын (қазіргі Косово мүлік агенттігі) құруға үлес қосты. Мемлекеттік емес актілер ұлттық және халықаралық даму мақсаттарына жетуге көмектесетін маңызды агенттер болып табылады, мысалы, климаттың өзгеруіне қатысты. Мемлекеттік емес актілердің іс-қимылдары амбициясыз немесе нашар орындалған ұлттық климат саясатынан туындаған парниктік газдар эмиссиясының кемшілігін толтыруға маңызды үлес қосады. Бейбітшілікті орнатуда мемлекеттік емес актілердің маңыздылығын көрсететін тағы бір мысал – ICBL (Жер миналарын тоқтату жөніндегі халықаралық науқан) жер миналарын қолдануға халықаралық тыйым салуға қосқан үлесі. ICBL – 1992 жылдан бері 90-нан астам елде жұмыс істеп келе жатқан үкіметтік емес ұйымдардың жаһандық желісі. Оның басты мақсаты – адам өлтіретін жер миналарынан бос әлем құру. Олардың жаһандық ынтымақтастыққа шақыратын құмарлық жарнамалары Уэльс ханшайымы Диананы осы мәселені ынталы түрде қолдауға итермеледі. Олар бірлесіп осы мәселені Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясына көтерді. ICBL-дің күш-жігері 1997 жылы Оттава шартының (Жер миналарын тоқтату шарты) ратификациялануына халықаралық қауымдастықты ынталандырды және оның үлесі мойындалып, сол жылы Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Мемлекеттік емес актілердің басқаруда да рөлі бар. Мемлекеттік емес актілер халықаралық бейбітшілікті нығайтуда, адам құқықтарының бұзылуын бақылауда және климаттың өзгеруі сияқты әлеуметтік-саяси мәселелерді лоббилеуде өте пайдалы, сонымен қатар олар дәстүрлі емес басқаруда да рөл атқарады. Көптеген осал мемлекеттер қорғау және басқару үшін мемлекеттік емес актілерге сенеді. Басқарудың дәстүрлі әдістері жергілікті соттар мен руларды қамтиды, ал дәстүрлі емес мемлекеттік емес актілер парамилитарилік немесе бүлікші топтар ретінде басқарады. Бұл соңғы 20 жылда мемлекеттік емес актілердің халықаралық тәртіпке қатысуына байланысты заңды мойындалуға ие болғанын көрсетеді. Олардың үкіметтік емес құрылым ретінде өсуі оларды халықаралық құқық алдында жауапкершілікке тартады.