Жамуха – Темүжіннің басты қарсыласы, моңғол тайпаларын біріктірудегі күшті тұлға. Өмірі, Темужинмен арақатынасы, және "Жасырын тарих" бойынша мәліметтер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Моңғол ханы, Темуджиннің қарсыласы
Mongol khan, rival of Temüjin
Жамуха – моңғол әскери және саяси қайраткері, моңғол тайпаларын біріктіру кезінде Темуджиннің (кейін Шыңғыс хан) басты қарсыласы болған.
Jamukha was a Mongol military and political leader and the chief rival to Temüjin (later Genghis Khan) in the unification of the Mongol tribes.
Өмірбаян
Жамуха Хамаг моңғол конфедерациясының Жадаран тайпасында дүниеге келді және Темужиннің андасы (яғни, қан бауыры) болған. «Моңғолдардың құпия тарихы» кітабында айтылғандай, Темужиннің әйелі Борте үш Меркит тайпасы тарапынан ұрланғанда, Ван хан, Жамуха және Темужин күштерін біріктіріп, оны қайтарып алу үшін Меркиттерге қарсы күресті. 1201 жылы Темужинге қарсы болған он үш тайпаның басшылары (олардың ішінде меркиттер, татарлар және наймандар), сондай-ақ оған одақтас емес моңғол тайпалары (Жадаран, Тайчууд және басқалары) курултай шақырып, Жамуханы Гур хан, яғни жалпы билеуші етіп сайлады – бұл атақ Қара Қытай хандығының билеушілері қолданған. Жамуханың осы лауазымды иеленуі Темужин мен Жамуха арасындағы соңғы үзіліс болды, нәтижесінде Темужин оған қарсы тұру үшін тайпалардың коалициясын құрды. Сол жылдың күзінде Ергунь аңғарында Жамуханың одағы мен Кераиттік Хамаг моңғол одағы арасында ірі шайқас болды. «Он үш жақты шайқас» деп белгілі болған бұл шешуші шайқас Темужиннің жеңісімен аяқталып, ол біріккен моңғол тайпаларының ханы болды. Жамуха коалиция құруда Темужиндей сәтті болған жоқ. Мысалы, ол моңғол дәстүрінде тайпалық мәртебесі жоқ малшыларды өз қатарына алмады, бұл Темужинге Жамуханың әскери жеңілістерінен кейін қайта қалып, жеңіске жете алуға мүмкіндік берді. «Он үш жақты шайқастан» кейін Жамуха өз адамдарының сатқындығына ұшырап, тұтқынға алынды және жеңіске жеткен Темужинге тапсырылды. Темужиннің қабылдаған заңдарының біріне («Ханыңа ешқашан сатқындық жасама») сәйкес, ол сатқындарды дереу жазалап өлтірді, ал кейін Жамуханы сұраққа алды. Жамухаға тірі қалу және Темужинге қосылу мүмкіндігі ұсынылды, бірақ ол қан бауырының қолынан өлуді өтінді, содан кейін ол «қан төкпей» өлімге жіберілді.
Jamukha was born in the Jadaran, a sub tribe of the Khamag Mongol confederation, and was an anda (i. e. blood brother) to Temüjin. According to The Secret History of the Mongols, when Börte, wife of Temüjin, was abducted by the Three Merkits; Wang Khan, Jamukha and Temüjin combined forces against the Merkits to recover her. In 1201, the leaders of the thirteen remaining tribes hostile to Temüjin (among them the Merkits, Tatar, and Naimans) and the Mongol tribes not allied with him (Jadaran, Taichuud, and others) assembled a kurultai and elected Jamukha as Gur khan, universal ruler, a title used by the rulers of the Kara Khitan Khanate. Jamukha's assumption of this title was the final breach between Temüjin and Jamukha, leading Temüjin to form a coalition of tribes to oppose him. In the fall of that year, a great battle broke out between Jamukha's alliance and the Keraite Khamag Mongol alliance at the Ergune valley. This decisive battle, known as the Battle of the Thirteen Sides, ended with Temüjin's victory and eventual ascension as Khan of all united Mongol tribes. Jamukha was less successful in building a coalition. For example, he did not recruit shepherds who lacked tribal status in the Mongol tradition, which allowed Temüjin to recover from a series of military defeats inflicted by Jamukha and to emerge victorious. Following the Battle of the Thirteen Sides, Jamukha was betrayed and captured by his own men, who submitted him to the now victorious Temüjin. Due to one of the laws which Temüjin came up with ("Never betray your Khan"), he had the men immediately executed and later Jamukha interrogated. Jamukha was given a choice to live and join Temüjin, but he instead requested to die in his blood brother's hands, and thus was soon after executed "without spilling any blood".
Танымал мәдениетте
Жамуха – 1965 жылғы «Шыңғысхан» фильмінде Стивен Бойд, ал 2007 жылғы «Моңғол» фильмінде Хонглей Сун сомдаған маңызды кейіпкер. «Жеңімпаз» фильмінің сценарийінде ол Темучинге берілген және бағынышты болып көрсетілсе, Темучин оның кез келген тілегін орындауға ант берген кезде, қан төгілмейтін жазаны талап етеді. Бұл 1965 жылғы фильмдегі олардың өмір бойы қарсылас және жау ретінде бейнеленгенінде, соңғы айқаста екеуі де қаза табатын көріністен өзгеше. Ол KOEI компаниясының «Шыңғысхан II» ойынында ойналатын билеуші ретінде де пайда болады.
Jamukha is a major character in the 1965 film Genghis Khan, portrayed by Stephen Boyd, and the 2007 film Mongol, portrayed by Honglei Sun. In The Conqueror, the screenplay depicts him as unfailingly loyal and subordinate to Temujin, but ends with him insisting on the bloodless execution (when Temujin swears to grant him any favor he requests), as opposed to the 1965 film, which depicts them as lifelong rivals and enemies who both perish in a climactic duel. He appears (as "Jamuga") in the game Genghis Khan II by KOEI as a playable ruler.