Кіріспе
Нидерландтық төменгі саксон (Nederlaands Leegsaksies немесе Nederlaands Nedersaksies; Nederlands Nedersaksisch) – Нидерландтың солтүстік-шығысында таралған, төменгі неміс тілінің төменгі саксон диалектілері. Бұл диалекттер жергілікті, біртұтас емес орфографиялармен жазылады, олар стандартты голланд орфографиясына негізделген. ЮНЕСКО-ның жойылып бара жатқан тілдер атласы осы тілді әлсіз деп санайды. 1995 жылы ата-аналардың арасында сөйлейтіндердің үлесі 34% болса, 2011 жылы 15%-ға дейін төмендеді. Осы кезеңде олардың балаларының арасында сөйлейтіндердің үлесі 8%-дан 2%-ға дейін азайды. 2005 жылғы зерттеуге сәйкес, респонденттердің 53% үйде төменгі саксон тілінде немесе төменгі саксон және голланд тілдерінде сөйлейтінін, ал 71% зерттелген аймақта төменгі саксон тілінде сөйлей алатынын көрсетті. Бұл үйде 1,6 миллион, ал барлығы 2,15 миллион адамды құрайды, олардың тілдік білімі «жақсыдан» «өте жақсыға» дейін жетеді. Нидерланды төменгі саксон тілін Аймақтық және азшылық тілдері жөніндегі Еуропалық хартаға сәйкес аймақтық тіл ретінде мойындайды.
Dutch Low Saxon (Nederlaands Leegsaksies or Nederlaands Nedersaksies; Nederlands Nedersaksisch) are the Low Saxon dialects of the Low German language that are spoken in the northeastern Netherlands and are written there with local, unstandardised orthographies based on Standard Dutch orthography. The UNESCO Atlas of endangered languages lists the language as vulnerable. The percentage of speakers among parents dropped from 34% in 1995 to 15% in 2011. The percentage of speakers among their children dropped from 8% to 2% in the same period. According to a 2005 study 53% indicated to speak Low Saxon or Low Saxon and Dutch at home and 71% they could speak Low Saxon in the researched area, accounting for a total of 1.6 million speakers at home and 2.15 million total, ranging from 'reasonably' to 'very well' in terms of proficiency. The Netherlands recognizes Dutch Low Saxon as a regional language under the European Charter for Regional or Minority Languages.
Жіктеу
Нидерландтық төменгі саксон тілінің жіктелуі бірауыздан келісілмеген. Диахроникалық тұрғыдан алғанда, голландтық төменгі саксон диалектілері – тек қана Батыс төменгі неміс тілі, ал Гронинг диалектілері – Солтүстік төменгі неміс тілі, олар Нидерландының аймақтарына тән, Германиямен шекарадан тыс жерлермен салыстырғанда. Tweants сияқты кейбір голландтық төменгі саксон диалектілері көршілес Солтүстік Германияда сөйленетін төменгі неміс диалектісі – Вестфалияның ерекшеліктерін көрсетеді. Бірақ, қатаң синхрондық тұрғыдан қарағанда, кейбір тіл білімі мамандары голландтық төменгі саксон тілін голланд тілінің аймағына жатқызады. Практикалық тұрғыдан алғанда, 17 ғасырдан бері голландтық төменгі саксон тіліне стандартты голланд тілі әсер етіп келсе, Германиядағы төменгі саксон диалектілеріне стандартты неміс тілі әсер етеді. Дегенмен, жақындағы зерттеулер көрсеткендей, өзара түсіністік бұзылмайды және негізгі құрылымы сақталған күйде қалады.
Қолдану
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тіл білімі мамандары стандартты тілден өзгеше диалектте сөйлеу балалардың тіл үйрену қабілетін нашарлатады деп мәлімдеді. Голландия қоғамының жоғарғы топтары мен БАҚ-тың төменгі саксондық диалектілерді (немесе стандартты голланд тілінен ерекшеленетін тілдерді) сөйлейтіндерге деген жалпы түрде кемсітуші көзқарасы көптеген ата-аналарды тілді балаларына үйретуді тоқтатуға итермеледі. Бұл төменгі саксон тілінде сөйлейтіндер арасында голланд тілінде ең кішкентай акцент болса да, жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін және әлеуметтік статусын төмендетуі мүмкін деген жалпы пікір қалыптастырды. 1960 жылдары тілдің құлдырауы көптеген диалектіні сақтау үйірмелері мен топтарының құрылуына себеп болды, мысалы, Tweants Kreenk vuur de Twentse Sproake (Твент тілі үшін үйірме) немесе Drèents Huus van de Taol (Тіл үйі). Олардың көпшілігі тілді дамытудың орнына сақтауға көбірек қызығушылық танытты. Басым тон көңілсіздік пен ностальгияға толы болды. Олардың назары көбінесе тілді сөйлейтіндерге тән деп саналатын мәдени ерекшеліктерді – ауылдық өмірді, дәстүрлі әдет-ғұрыптарды, қолөнерді және киім-кешекті сақтауға бағытталды. Бұл тек қана тілді сөйлейтіндер туралы қалыптасқан стереотиптерді бекітті. Тағы бір бағыт әдеби сипатта болды. Жақсы ниетпен жасалғанмен, бұл жас ұрпақтан одан да көп алшақтауға себеп болды. Сонымен қатар, туысқан диалекттер туралы білім мен құрмет нашар болды, бұл диалектіні сақтау топтары арасындағы ынтымақтастықты шектеді. Барлық диалекттердің мәртебесін жақсарту үшін бірігіп, бір-біріне көмектесу үшін ұйым құрудың орнына, ұзақ ашық немесе ашық ортаңғы артқы дөңгелек дауыссызының (диалектіге байланысты [ɔː] немесе [oː] деп айтылады) «oa» немесе «ao» деп жазылуы туралы қызу пікірталас туды. Бұл аз ынтымақтастыққа және жалпыұлттық үйлестірудің болмауына әкелді. Әртүрлі диалектілік үйірмелерді біріктіруге жасалған басқа да әрекеттер күмәнділікпен қабылданды. Диалекттердің бірігуге тым әртүрлі екендігі туралы түсінік қалыптасты. 1975 жылы Normaal рок-н-ролл тобы төменгі саксон тілі мен оның сөйлейтіндері туралы барлық түсініктерді батыл түрде өзгертіп жіберді. Осы уақытқа дейін төменгі саксон тілі көбінесе дәстүрлі фольклорлық музыкамен шектелген. Normaal голландтардың барлық жеккөрінісін ашық айыптады, фермерлерді және ауылдық өмірді мақтады және Актерхук төменгі саксон тілін батыл қолданды, голланд тілінде сөйлейтін емес көптеген голландтардың пікірлерін және сезімдерін білдірді. Олардың "Oerend Hard" әні, апатта қаза болған екі мотоциклші туралы ән, хит-парадтарды жаулап алды және қазір голланд музыкасының мәңгілік туындысы саналады. Бұл ән Фризеланд пен Лимбург сияқты төменгі саксондық емес аймақтарда да үлкен жанкүйерлер қорын жинады. Олар көптеген басқа жас рок-н-ролл әншілерін төменгі саксон тілінде ән айтуға шабыттандырды, олар қазір голланд музыка индустриясында өздерінің субжанрын қалыптастырды, олар жанрдың коммерциялық әлеуетін біртіндеп түсіне бастады. 1996 жылы голланд төменгі саксон тілі Еуропаның өңірлік немесе азшылық тілдері туралы хартасына қосылды. Голландия провинциялары төменгі саксон тілін сақтау және қолдануды насихаттау үшін шағын қаржылай көмек алады. Төменгі саксондық өзіндік ерекшеліктерге деген мақтаныш пен құрметтің артуы төменгі саксон тіліне деген бұрынғы жеккөрініш көзқарастың азайғанын көрсетті. Төменгі саксон тілі кең таралған мәдениетте, маркетингте және жергілікті саясатта жиі қолданылады. Мысалы, Rijssen Holten Tweants муниципалитеті қалалық әкімшіліктің кеңселеріне ресми түрде екі тілді мәртебе берді, ал клиенттер голланд немесе төменгі саксон тіліндегі көмекке ие бола алады. 2012 жылы 3FM ұлттық радиостанциясының радио жүргізушісі Михиел Венстра (Альмело) егер Твент әні жылдық ақша жинау науқанында 10 000 евродан астам ақша жинаса, Твентте бір сағат бойы хабарласамын деп уәде берді. Ән 17 000 евродан астам ақша жинағандықтан, Венстра уәдесін орындады. 2014 жылғы сайлау науқанында көптеген жергілікті саяси партиялар төменгі саксон тілін қолданды. 2014 жылы "Tukkers be like" деп аталатын Facebook парақшасы бір апта ішінде 18 000-нан астам ізбасар жинады. Парақшада Твент мәдени ұғымдары мен сөз тіркестері қолданылады. Парақшаның идеясы 2013 жылы үлкен танымал болған "Bitches be like" интернет-меміне негізделген, ол көптеген адамдарға өздерінің нұсқаларын жасауға шабыттандырды. Мем белгілі бір жағдайдың суретін ұсынады, оған белгілі бір топ әдеттегідей жауап береді.
Білім
Нидерландтық төменгі саксон тілі ұзақ уақыт бойы қорланып, мектептерден тыс ұсталды. Ескі буын өкілдері балалық шақтарындағы көптеген оқиғаларды еске түсіре алады, онда олар голланд тілінде сөйлей алмағандықтан, сөгіс алудан немесе әдейі назардан тыс қалудан қорқып мектепке баруға қорқыпты. Тілдердің ұқсастығы төменгі саксон тілін голланд тілінің диалектісі деп санауға алып келді, сондықтан төменгі саксоннан голланд тіліне ауысу салыстырмалы түрде оңай болды. Мектеп бағдарламасын бейімдеудің және балаларды голланд тілін екінші тіл ретінде үйренуге, төменгі саксон тілінің әлеуетін пайдалануға бағыттаудың орнына, голланд тілінде сөйлейтін ата-аналарға жұмыс нарығында сәтті болу мүмкіндігін арттыру үшін балаларымен голланд тілінде сөйлеуге кеңес берілді. Соның салдарынан төменгі саксон тілінің ерекшеліктері бар голланд диалектілері пайда болды, олар да сынға ұшырады. 2014 жылғы мәліметтерге сәйкес, төменгі саксон тілі әлі де голланд мектептерінің оқу бағдарламасына енгізілмеген. Ол оқу пәні де, қарым-қатынас құралы да емес. Бұл тіл туралы жалпы білімнің жетіспеуіне және оған деген құрметтің төмендеуіне әкелді. Нидерланды мен Германия арасындағы саудадағы тілдің рөлі жиі ескерілмейді, бірақ 2012 жылғы зерттеу халықаралық сауда байланыстарында оның пайдалы болуы мүмкін екенін көрсетті. 2015 жылдан бастап тілді ұнататын адамдар, әсіресе Твианте аймағында, тіл мен мәдениет курстарын ашуға тырысып жатыр. Бұл курстар көбінесе егде жастағы адамдарға арналған, бірақ олар әлі де өте танымал. Алайда, мектеп бағдарламасына тілді енгізу бойынша кәсіби деңгейдегі жұмыс әлі де жүргізілмеген. Нидерландтық төменгі саксон тілінде жасалған ең ірі жұмыс – 2006 жылы неміс төменгі саксон тіліндегі Уикипедиядан бөлек жоба ретінде құрылған Нидерландтық төменгі саксон тіліндегі Уикипедия, ол одан үш жыл бұрын құрылған.
Голландияның ықпалы
Көптеген диалекттер 17 ғасырдағы голланд кеңеюінен әсер көрді. Олардың бәрі неологизмдер үшін неміс тілінен емес, голланд тілінен лексикалық жағынан тәуелді. Жазғанда олар голланд тіліне негіделген орфографияны қолданады. Велув, Уркер, Саллаан, Стелингварф, Дренте және Гронингтің кейбір түрлерінде бірнеше ұзын дауыстылардың өзгеруі болды; бұл өзгеріс 17 ғасырда голланд диалектісінің мәртебесінің артуымен бірге жүрді. Мысалы, "oe" дыбысы Твенте, шығыс Ахтерхук және Гронинг пен Дренте түрлерінің кейбірінде "uu" дыбысына айналды, ал қалғандары ескі дауыстыларын сақтап қалды. Твенте мен Саллаан тілдеріндегі сәйкес сөздерді салыстырыңыз: "hoes : huus" ("үй"). Көптеген диалекттерде "oe" дыбысы кейбір сөздерде сақталған, бірақ басқаларында "uu" дыбысына өзгерді. Нәтижесінде, Саллаан тілінде "үй" - "huus", ал "тышқан" - "moes" (Твентедегідей). Голланд тілі "doe" ("сен") сөзін жоғалтып, оны "jij" сөзімен алмастырды, бұл бастапқыда екінші жақ көпше түріндегі ағылшын тіліндегі "ye" сөзімен теңдес. Нидерландтағы төменгі саксон диалекттерінің көпшілігінде де осылай болды. "doe : ie/ieje/ij" изоглосса голланд шекарасына жақын орналасқан, Гронингтен басқа, онда ол голланд аумағына еніп кіреді. Твентеде ол Денекамп және Олдензаалдың шығыс ауылдарында кездеседі, бірақ аймақтың қалған бөлігінен оның жоғалуы салыстырмалы түрде жақында болды. Ахтерхук (Гельдерланд) аймағында "dou" Винтерсвик және Гренлода табылған.