Кіріспе

Геосаяси белгілеу

"Азияның ауру адамы" немесе "Шығыс Азияның ауру адамы" деген тіркес алғаш рет 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында ішкі дағдарыстар мен әлеуметтік дүрбелең бастан өткеріп, сол кездегі ірі державалардың құрылына айналған Цинь Қытайына қатысты қолданылды. Бұл тіркес "Еуропаның ауру адамы" деген ұғымға негізделген.

Ерте кездегі қолданысы

"Еуропаның ауру адамы" термині алғаш рет 1853 жылы патша Николай I Осман империясын сипаттау үшін қолданған, ол кезде империя құлдырап бара жатқан еді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл тіркес Франция, Италия, Ұлыбритания, Испания және Германия сияқты түрлі еуропалық елдерге қатысты қолданылды. Қытайға "ауру адам" терминін қолданған алғашқы мысалдардың бірі 1863 жылғы 5 қаңтардағы Daily News газетінде жарияланған Тайпин көтерілісі туралы мақаласында кездеседі. Бұл мақала 1863 жылғы 7 қаңтарда "Белфаст таңғы жаңалықтары" газетінде "Қытайдағы күмәнді 'ауру адам'" деген тақырыппен қайта басылды. 1895 жылы Жапония Бірінші Қытай-Жапон соғысында Қытайды жеңгеннен кейін, қытай жазушысы Ян Фу өзінің "Жибао" газетінде "Күштің бастауы туралы" (原強) атты мақаласында Қытайды "ауру адам" (病夫) деп сипаттап, бұл терминнің қытай зиялылары арасында кеңінен танылуына ықпал етті. 1896 жылы британдық "North China Daily News" газетінде: "Әлемде төрт ауру бар – Түркия, Парсы, Қытай, Марокко. Қытай – Шығыстың ауруы" деген мақала жарияланды. Сол шамада бұл тіркес Цин үкіметін реформалауды мақсат тұтқан қытай ойшылдары, оның ішінде Лян Цычао мен Кан Ювэй тарапынан қабылданып алынды. Ұлттық Чэнчжи университетінің профессоры Цюй Сунь Яңның сөзіне сүйенсек, бастапқыда Цзэн Пу сияқты қытай зиялылары Қытайды "ауру адам" деп сипаттаумен келіскенмен, бұл термин бірте-бірте батыстың Қытайды қысымға алып, ар-намысын қорлау және ұяттау тәсілі ретінде қарастырыла бастады.

Қазіргі қолданысы

20-шы ғасырдағы сөз тіркесінің ең көрнекті қолданыстарының бірі - Брюс Лидің қатысуымен 1972 жылы Гонконгта жарық көрген "Жабық қанатын" фильмі. Қытай жазушысы Чан Пингтің айтуынша, бұл фильм және басқалары, қытайлықтардың "мың жылдық ұят" туралы білімімен бірге, "ауру адам" термині Қытайдың отарлық тарихымен байланыстырып, оны шетелдіктердің зорлық-зомбылығының символына айналдырды. Соңғы кездері бұл термин Қытайдан басқа елдерге де қолданыла бастады. Мысалы, 2009 жылдың сәуір айында жарық көрген "Азияның ауру адамы" деген мақала Қытай емес, Жапония туралы болды. Филиппинді 1970 жылдары Фердинанд Маркос президент болған кезеңнен бастап, 1986 жылы оның биліктен қуылуына дейін Азияның ауру адамы деп атады. Кейін ел экономикасы жақсарды, 2013 жылы Бениньо Акино III президенттігі кезінде Дүниежүзілік банк оны Азияның өркендеп келе жатқан жолбарысы деп атады. 2014 жылы Жапония Сыртқы сауда ұйымының сауалнамасы Филиппиннің АСЕАН 5 елдерінің ішінде Тайландтан кейін екінші ең табысты екенін көрсетті, бұл Филиппиннің "ауру адам" мәртебесін ресми түрде жойды. Алайда, Родриго Дутерте президент болған кезде бірнеше сарапшылар экономиканың жай өсуі мен үкіметтің COVID-19 пандемиясын басқаруының нәтижесінде Филиппин өзінің "ауру адам" мәртебесін қайта алғанын айтты. COVID-19 пандемиясы кезінде Үндістан да үкіметінің пандемияны нашар басқаруы, көптеген адамдардың қаза болуы, аурудың кең таралуы, дельта штаммының пайда болуы және экономикалық қиындықтар салдарынан "Азияның ауру адамы" деп аталды.

2020 жылғы Wall Street Journal мақаласы

2020 жылдың 3 ақпанында The Wall Street Journal Уолтер Рассел Мидтің COVID-19 эпидемиясы туралы пікірін жариялады, мақаласы «Қытай – Азияның нағыз ауру адамы» деп аталады. 19 ақпанда Қытай Сыртқы істер министрлігінің өкілі Гэн Шуан Wall Street Journal газетінің үш тілшісінің аккредитациясын жойып, оларды елден шығаруға бұйрық берді. Ведомство мәлімдемесінде WSJ мақаласы COVID-19-ға қарсы күресте Қытайдың күш-жігерін «жамандады» және «осындай нәсілдік дискриминациялық тақырыпты қолданғандықтан, қытай халқы мен халықаралық қауымдастықтың наразылығы мен айыптауын тудырды» делінген.