Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресей ағартушылығының көрнекті тұлғасы (1743–1810)
Major figure of the Russian Enlightenment (1743–1810)
Екатерина Романовна Дашкова (туғанда – Воронцова графинясы; Екатерина Романовна Воронцова; 28 наурыз 1743 – 15 қаңтар 1810) – ықпалды дворян әйел, Ресей ағартушылығының көрнекті тұлғасы және Ұлы Екатерина патшайымның жақын досы. Ол Екатеринаны таққа отырғызуға қатысқан төңкеріске белсенді қатысты, әлемдегі алғашқы ұлттық ғылым академиясын басқарған әйел, Еуропадағы үкіметтік қызметте болған алғашқы әйел және Ресей академиясының президенті болды, оның құрылуына көмектесті. Ол көптеген тақырыптар бойынша түпнұсқа және аударма еңбектер жариялады, сондай-ақ Бенджамин Франклин оны Америка философиялық қоғамының алғашқы әйел мүшесі болуға шақырды.
Princess Yekaterina Romanovna Dashkova (born Countess Vorontsova; Екатери́на Рома́новна Воронцо́ва; 28 March 1743 – 15 January 1810) was an influential noblewoman, a major figure of the Russian Enlightenment and a close friend of Empress Catherine the Great. She was part of the coup d'état that placed Catherine on the throne, the first woman in the world to head a national academy of sciences, the first woman in Europe to hold a government office and the president of the Russian Academy, which she helped found. She also published prolifically, with original and translated works on many subjects, and was invited by Benjamin Franklin to become the first female member of the American Philosophical Society.
Ерте өмір және білім
Екатерина Романовна – Сенат мүшесі граф Роман Воронцовтың (1717–1783) және оның әйелі Марфа Ивановна Сурминаның (1718–1745), ажырасқан ханшайым Долгорукованың қызы. Оның ағасы Михаил Илларионович пен ағасы Александр екеуі де Императорлық канцлер болып қызмет етті. Інісі Семен Ұлыбританиядағы Ресей елшісі және белгілі англофил болды. Оның екі үлкен әпкесі болды: Мария, кейін графша Бутурлин, граф Петр Бутурлинге үйленген, және Елизавета, мемлекеттік кеңесші Александр Полянскийге үйленген. Оның крещениедегі ата-аналарының арасында императрица Елизавета I және Ұлы князь Петр Петрович, кейін император Петр III болды; анасы императрицаның жақын досы және күтушісі болған. Екатерина 2 жасқа толғанда Марфа қайтыс болды, граф Роман балаларына көңіл бөлмеді, сондықтан балалар әртүрлі жерлерге жіберілді. Александр әкесімен бірге тұруын жалғастырды, ал Семенді әжесі ауылда тәрбиеледі, үш әпкесі Михаил ағасымен бірге сәнді Воронцов сарайына көшіп кетті, ол оларға ерекше жақсы білім беруге және аямай шығын жұмсады. Екатерина бірнеше тілді (орыс, француз, итальян және неміс) үйренді, Мәскеу университетінде математика оқыды және француз әдебиетін оқыды – естеліктеріне сәйкес, оның сүйікті жазушылары Бейль, Монтескье, Бойло және Вольтер болды. Ол өте ерте жасынан бастап саясатқа қызығушылық танытты және ағасы оған өзінің құжаттарын қарап, Ресей елшілерінің Қытай императоры сияқты көрнекті шетелдіктерге жазған дипломатиялық хаттарын оқуға рұқсат берді (олардың мазмұнын ол естеліктерінде сипаттайды), бұл оған дипломатияның қалай жұмыс істейтінін жақсы түсінуге мүмкіндік берді. Ол жақсы білім алған, көп оқыған, ақылды және зиялы қыз болып өсті.
Born into an old House of Vorontsov, Countess Yekaterina Romanovna was the daughter of Count Roman Vorontsov (1717–1783), a member of the Senate, and his wife, Marfa Ivanovna Surmina (1718–1745), divorced Princess Dolgorukova. Her uncle Mikhail Illarionovich and older brother Alexander both served as Imperial Chancellor. Her younger brother Semyon was a Russian ambassador to Great Britain, and a celebrated Anglophile. She had two older sisters: Maria, later Countess Buturlin, who married Count Peter Buturlin, and Elizabeth, who married state advisor Alexander Polyansky. Among her godparents were Empress Elizabeth I and Grand Duke Peter Petrovich, later Emperor Peter III; her mother was a lady in waiting and very close friend of the Empress. When Yekaterina was just 2 years old, Marfa died and Count Roman was an absent father, so the children were sent to different places. Alexander continued to live with their father, but Semyon was raised in the countryside by their grandfather and the three sisters went to live with their uncle Mikhail at the lavish Vorontsov Palace., who provided his nieces with an exceptionally good education and spared no expenses with them. Yekaterina learned several languages (Russian, French, Italian and German), studied mathematics at the University of Moscow and read French literature – according to her memoirs, her favourites were Bayle, Montesquieu, Boileau and Voltaire. She also developed an interest in politics at a very young age and was allowed by her uncle to go through his papers, reading diplomatic letters from Russian ambassadors to illustrious foreigners like the Emperor of China (the content of which she describes in her memoirs), which gave her an inside look at how diplomacy worked. She grew up a well educated, well read, bright and intelligent girl.
Патша сарайындағы өмір және неке
Екатерина, үлкен әпкелері сияқты, жасөспірім шағында орыс сарайына барып, императрица Елизавета I-нің арқасында оның құрметті қыздарының бірі болып тағайындалды. Ол жерде ол өзінен 14 жас үлкен Екатерина Алексеевнамен танысты, және екеуі әдебиетке, әсіресе француз ағартушыларының, мысалы Вольтердің еңбектеріне деген ортақ құмарлықтары арқылы жақындасты. Ол Ұлы герцогиняны Ұлы герцог Петр Петровичке үйленудегі қиындықтарында қолдады. Екатеринаның ұялуына орай, оның әпкесі Елизавета Петрдің сүйіктісіне айналды. 15 жасында ол Император гвардиясының 22 жастағы екінші лейтенанты Михаил Дашковпен кездесіп, екеуі ғашық болды. Олар Мәскеуге көшіп, бір жылдан кейін, 1759 жылдың ақпанында үйленді. Ол ханшайым Воронцова-Дашкова немесе жай ғана ханшайым Дашкова деп танылды. Олардың үш баласы болды: Анастасия (1760 жылдың ақпанында дүниеге келген), Михаил (1761 жылдың қаңтарында дүниеге келген) және Павел (1763 жылдың мамырында дүниеге келген). Оның ұлы Михаил 1762 жылдың күзінде қайтыс болды.
Just like her older sisters, Yekaterina went to live at the Russian court when she became a teenager and, by favour of her godmother Empress Elizabeth I, appointed as one of her maids of honour. There, she became acquainted with the Grand Duchess Ekaterina Alexeyevna, 14 years older than her, and the pair bonded over their love of literature, particularly French Enlightenment authors, like Voltaire. She supported the Grand Duchess through her difficult marriage to Grand Duke Peter Petrovich. For Yekaterina's embarrassment, her sister Elizabeth became Peter's mistress. At 15, she met 22 year old Second Lieutenant Prince Mikhail Dashkov of the Imperial Guards and the two fell in love. The couple went to live in Moscow and married a year later, in February 1759. She became known as Princess Vorontsova Dashkova or simply Princess Dashkova. The couple had three children: Anastasia (born in February 1760), Mikhail (born in January 1761) and Pavel (born in May 1763). Her son Mikhail died in the autumn of 1762.
Екатеринаның төңкерісі
Ерлі-зайыптылар Ұлы герцогиня Екатерина Алексеевнамен жақын дос болған және Ұлы князь Петрді ұнатпаған, ол Пруссияға жақын тұрған болашақ патша билігімен Ресейдің болашағы үшін қорқып жүрді. 1761 жылдың желтоқсан айында Елизавета қатты ауырып, 1762 жылдың 5 қаңтарында қайтыс болды. Оның немере інісі таққа отырды, оның саясатын жоя бастады және өзінің құрметіне және Ресейдің жауы Ұлы Фридрихке мойынсұнған ұстанымын сақтады, бұл оның сарайы мен әскерінің наразылығына әкелді. Екатерина бірнеше дворяндар мен Император гвардиясының мүшелерімен бірге 1762 жылы 28 маусымда оған қарсы төңкеріс жасап, оның әйелін таққа отырғызды. Ол жаңадан патша тағына отырған Екатеринаға адалдық танытты. Алайда, олардың достығы одан әрі суық қарым-қатынасқа ұласты, өйткені Екатерина императрица таңдаған сүйіктілерді жиі ұнатпады және оларға көрсетілген құрмет пен ықыласқа ренжіді. Сондай-ақ, император гвардиясының полковнигі болу туралы өтініші қабылданбағанда, ол қатты көңілі қалды. Екатерина Ұлы өзінің хаттарында досы төңкеріс жасауда басты рөл атқарғаны туралы әңгіменің шамадан тыс екенін айтқан. Ол Екатеринаның ерік-жігері мен амбициясын кемсіту үшін де осылай істеген болуы мүмкін, себебі ол оны ықтимал қарсылас деп санады, оның биліктен кетуіне себеп болуы мүмкін, өйткені ол оны таққа отырғызғандай, одан да алып тастауға қабілетті еді.
The couple was close friends with Grand Duchess Ekaterina Alexeyevna and disliked the Grand Duke Peter, fearing for the future of Russia under the rule of the pro Prussia future tsar. In December 1761, Empress Elizabeth became severely ill and died January 5, 1762. Her nephew ascended the throne, began undoing her policies and kept a submissive position towards his idol and Russia's enemy, Frederick the Great, much to the displeasure of his court and military. Yekaterina, along with several nobleman and members of the Imperial Guards, lead a coup d'état against him on June 28, 1762, that put his wife on the throne. She continued to be loyal to the newly crowned Empress Catherine. However, their friendship gave place to a more estranged relationship as Yekaterina often disliked the men the Empress took as lovers, and often resented the graces and devotion shown to them. She was also disappointed when her request to become a colonel of the Imperial Guards was denied. There were also some tensions over what Catherine the Great called in her letters an exaggerated account of her friend taking the lead part in the coup d'état. She may have also done this to belittle Yekaterina's resolve and ambition, which made her a potential rival in her eyes, capable of taking her away from the throne as she had been of putting her there.
Шетелдік сапарлар
1764 жылы ханзада Дашков қайтыс болғанда, Екатерина сарайдан кетуге рұқсат сұрады және оған рұқсат берілді. 1768 жылы ол Еуропа бойынша 14 жылдық саяхатын бастады, онда көптеген елдердің сарайларында оны құрметпен және сыймен қарсы алды.
When Prince Dashkov died in 1764, Yekaterina decided to ask to leave court and was granted permission, starting in 1768 a 14 year long journey through Europe, where she was welcomed in several courts with respect and admiration.
Париж
Парижде ол Дидро мен Вольтермен жақын дос болып кетті, олар оны қадір тұтып, құрметтеді. Ол сондай-ақ 1781 жылдың 3 ақпанында француз астанасында Бенджамин Франклинмен танысты және олар жақын дос атанды, жиі хат алмасып, бір-біріне құрмет пен сыйлылық танытты.
In Paris, she became good friends with Diderot and Voltaire, who admired and respected her. She also met Benjamin Franklin in the French capital on February 3, 1781 and the two became close friends, corresponding frequently and showing mutual respect and admiration.
Біріккен Корольдік пен Ирландия
Екатерина Гаррикпен, доктор Блэрмен және директор Уильям Робертсонмен де хат алысып, Ұлыбританияға сапары барысында олармен кездесіп, ұлы Павелдің білімін соңғысына тапсырды. Ол сондай-ақ Лондонда танысқан Джонатан Шиплидің қызы, ағылшын суретшісі Джорджиана Хейр Найлормен дос болды. 1776 жылдың желтоқсанынан 1779 жылдың маусымына дейін ол Эдинбургте Холируд сарайында тұрды, онда ол бір әйелмен семсерлесіп жарақат алды, сондай-ақ ұлы Павелдің сол мектепті бітіруіне орай Эдинбург университетіне ресейлік естелік медальдар жинағын сыйлады. Жарақатынан жазылған соң, ол Ирландияға Туам архиепискобы Джон Райдердің қызы, Леди Кэтрин Гамильтонды көруге барды. Фрэнсис Уитли салған суретте оны 1779 жылдың 4 қарашасында Ирландия сапары кезінде балкондан Дублин еріктілерінің қатарын қарап тұрғанын көруге болады.
Yekaterina also corresponded with Garrick, Dr. Blair, and Principal William Robertson, meeting them during her visit to the United Kingdom and entrusting the education of her son Pavel to the latter. She was also friends with English painter Georgiana Hare Naylor, daughter of Jonathan Shipley, whom she met in London. She lived in Edinburgh from December 1776 to June 1779 at Palace of Holyrood, where she was involved and wounded in a sword duel with another lady, and donated a collection of Russian commemorative medals to the University of Edinburgh on the occasion of her son Pavel's graduation from that school. Having recovered from her duel wound, she traveled to Ireland to visit her friend Lady Catherine Hamilton, daughter of John Ryder, the Archbishop of Tuam. She can be seen in a painting by Francis Wheatley watching from a balcony a review of the Dublin Volunteers on November 4, 1779, during her Irish visit.
Мансап
1782 жылдың соңында Екатерина Ресейге оралып, императрица тарапынан жылы қабылданды. Оның ұлы Павел Григорий Потьёмкиннің адъютанты болды және 1788 жылдың қаңтарында Анна Альферова атты төмен дәрежелі әйелге үйленді, бірақ кейін оны тастап, сүйіктісіне көшті. Оның қызы Анастасияға күшпен үйлену шарасы жүргізілді, нәтижесінде ол қарызға батып, көптеген дау-жанжалдарға қатысты. 1783 жылдың қаңтарында Екатерина Ұлы патшайым оны Императорлық өнер және ғылым академиясының (қазіргі Ресей ғылым академиясы) директоры қызметіне тағайындады. Оның естеліктерінің орыс тіліндегі нұсқасын 1857 жылы Александр Герцен аударған.
At the end of 1782, Yekaterina returned to Russia and was welcomed by the Empress. Her son Pavel had become an adjutant of Grigory Potyomkin and married a lower class woman, Anna Alferova, in January 1788, later leaving her for his mistress. Her daughter Anastasia was forced into an arranged marriage, ending in debt and involved in many scandals. In January 1783, the princess was appointed director of the Imperial Academy of Arts and Sciences (known now as the Russian Academy of Sciences) by Catherine the Great. and the Russian version of her memoirs was translated by Alexander Herzen in 1857.
Көрмелер
Принцесса және патриот: Екатерина Дашкова, Бенджамин Франклин және ағартушылық дәуірі көрмесі 2006 жылдың ақпан айынан желтоқсан айына дейін АҚШ-тың Филадельфия қаласында өтті. Олар 1781 жылы Парижде бір рет ғана кездесті. Франклин 75 жаста, ал Дашкова 37 жаста болды. Франклин мен Дашкова екеуі де бір-біріне әсер қалдырған көрінеді. Франклин 1789 жылы Дашкованы Америка философиялық қоғамына қабылданған алғашқы әйел болуға шақырды. Кейін Дашкова оған жауап ретінде Ресей академиясының алғашқы американдық мүшесі атағын берді. Франклин мен Дашкованың хат алмасуы көрменің ең маңызды бөлігі болды.
The Princess and the Patriot: Ekaterina Dashkova, Benjamin Franklin and the Age of Enlightenment exhibition was held in Philadelphia, USA from February to December 2006. They met only once, in Paris in 1781. Franklin was 75 and Dashkova was 37. Franklin and Dashkova were both evidently impressed with each other. Franklin invited Dashkova to become the first woman to join the American Philosophical Society in 1789. Later, Dashkova reciprocated by making him the first American member of the Russian Academy. The correspondence between Franklin and Dashkova was the highlight of the exhibition.