Кіріспе

Сауд Арабиясының Хиджаз аймағындағы бау-бақшалы оазис.

Фадак (فدك) – Медине қаласының жанындағы оазисте орналасқан құнарлы жерге ие ауыл. 629 жылы мұсылмандар Фадақты бейбіт түрде иеленді, осылайша оның бір бөлігі ислам пайғамбары Мұхаммедке тиесілі болды. 632 жылы Мұхаммед дүниеден озғаннан кейін Фадак оның қызы Фатимадан тартып алынды және оның наразылығына қарамастан, мемлекеттік мүлік ретінде басқарылды. Кейін Фадак көп рет иесі ауысты.

Яһуди Хайбары

Біздің заманымыздың VII ғасырында Хайбар оазисін еврей тайпалары мекендеген, олар күнбағыс пальмаларын өсітіп күнкөріс табатын. Оазис үш аймаққа бөлінген: әл-Натат, әл-Шиққ және әл-Катиба. Бұл аймақтар, әдетте, шөл, лава ағындары және батпақтар сияқты табиғи кедергілермен бөлінген. Әр аймақта бірнеше қамал (немесе бекініс) орналасқан, олардың ішінде үйлер, қоймалар және мал төлеу орындары болған. Әр қамал бір рудың иелігінде болған және оның төңірегінде өрілген егістіктер мен пальма тоғайлары орналасқан. Қорғаныс мүмкіндіктерін жақсарту үшін қамалдар төбелерге немесе базальт тастарға салынған.

Мұхаммедтің өмір сүрген уақыты (629-632)

628 жылы Хайбар шайқасында мұсылмандар жеңіске жеткеннен кейін Фадақтың еврей тұрғындары өз мүліктерінің жартысын беру шартымен бейбіт келісім жасауды сұрады. Хайбардан өзгеше, Фадак бейбіт түрде бағындырылды. Сөйтіп, ол «фей» деп есептелді және Құранның 59:6 аятына сәйкес Мұхаммедке тиесілі болды. Мұхаммедтің 17:26 аяты ашылған кезде Фадақтың үлесін Фатимаға (Мединеде) сыйға бергені және оның өкілдері Мұхаммедтің өмірлік кезеңінде осы мүлікті басқарғаны туралы деректер бар. Бұл пікірді шиит авторлары, оның ішінде әл-Кулайн және әл-Айяши қолдайды. Сунниттер арасында әл-Суюти мен әл-Дхахаби осы көзқараста, ал әл-Джуржани мен Ибн Катир бұл аяттың Мұхаммедке Мединеде түсірілгеніне күмәнданады. Фадақтан түскен кіріс көбінесе мұқтаж саяхатшыларға, кедейлерге, әскери жорықтарға және жалпы садақа алуға тыйым салынған Мұхаммедтің отбасына жұмсалды.

Фадақтың тәркіленуі

632 жылы Мұхаммедтің қайтысынан кейін және оның халифалығының басында Әбу Бәкір Фатимадан Фадақ жерін тартып алып, оның өкілдерін қуып шықты. Бұл, мүмкін, Мұхаммедтің руына (Бану Хашимге) билік көрсету үшін жасалған, себебі олар әлі Әбу Бәкірге адалдық ант бермеген еді, немесе Мұхаммедтің жаназасынан Бану Хашим оны шеттетуіне жаза ретінде болған шығар. Фадақты Әбу Бәкірдің тартып алуы – шииттердің пікірі. Сүнни деректерінде де осы айып кездеседі, мысалы, Ибн Хажар әл-Хайтами мен Ибн Садтың еңбектерінде. Фатиманың күйеуі Әли және Мұхаммедтің үйіндегі қызметшісі Умм Айман Фатиманы қолдап куәлік бергендері хабарланған. Кейбір мәліметтер бойынша, Фатима өзінің екі ұлын куәгер ретінде әкелген. Бірақ Әбу Бәкір олардың куәлігі Фатиманың меншігін анықтау үшін жеткілікті деп таба алмады, себебі ислам заңы бойынша куә ретінде екі ер адам немесе бір ер адам мен екі әйел болуы керек. Мұнда Хетия Фатиманың Мұхаммедпен жақын байланысы оның ісіне көмектесетін деген үмітте болғанын айтады. Шииттер де Фатиманың өзіне тиесілі емес нәрсені талап етпесіне сенімді. Бір шиит дерегінде Әли осы мәселені Әбу Бәкірге жеткізіп, дәлелдеу міндеті Әбу Бәкірге тиесілі екенін, себебі дау кезінде жерді оның өкілдері басқарғандығын айтқан. Саджаджи осы жерде ислам заңында меншікті анықтаудағы шешуші фактор – иелік екенін атап көрсетеді. Сүнни ғалымы Сибт ибн әл-Жаузи және шиит ғалымы әл-Табриси Әбу Бәкірдің ақыры Фадақты Фатимаға қайтаруға келіскенін, бірақ оның одақтасы Умар Әбу Бәкір жазған құжатты жыртып тастап, одан бас тартқанын айтады. Осы соңғы оқиғаның басқа нұсқалары Мутазилит Ибн Әбиул Хадидтің "Шарх нахж әл балаға" еңбегінде жинақталған.

Мұхаммедтің мұрасы туралы хадис

Әбу Бәкір Фатиманың мұраға иелік ету туралы талабын қабылдамағаннан кейін, ол әкесінің мүлкінен өз мұрасын талап етті. Әбу Бәкір бұған да келіспеді, Мұхаммед пайғамбардың өзінің отбасын мұрадан айырғанын, оның айтуынша, пайғамбарлар мұра қалдырмайды, ал олар қалдырған мүлік – халифа басқаруға тиіс жалпы мүлік екенін мәлімдеді. Әбу Бәкір бастапқыда осы мәлімдеменің жалғыз куәсі болды, бұл Мұхаммедтің мұрасы туралы хадис ретінде белгілі. Әбу Бәкір сондай-ақ, ол Мұхаммед сияқты осы мүлікті басқаратынын және оның туыстары енді жалпы садақаға тәуелді болу керектігін айтты, бұл олардың Құрандағы тазалығының мәртебесіне байланысты оның өмір кезеңінде оларға тыйым салынған еді. Бұл тыйым бүгінгі күнге дейін ислам құқығының барлық мектептерімен сақталып келеді. Осылайша Әбу Бәкір Мұхаммедтің туыстарын да Құранда белгіленген тобының үлесінен (8:41 аяты) және олжадан (59:7 аяты) айырды, олар бұрын жалпы садақаның орнына осы үлеске құқылы болған.

Аутентиктілігі

Сунни дәстүрші Ибн Сад өзінің "Табақат әл-кубра" еңбегінде мұрагерлік хадисін Мұхаммедтің көптеген серіктері, мысалы, Омар, Осман және Зубайр сияқты екі тізбек арқылы жеткізеді. Әсіресе, ол осы тізбектерге Әли мен Ибн Аббас сияқты белгілі Хашимиттерді қосады, олар басқа көздерде Әбу Бәкірдің бұл мәлімдемесін қызу дауға салғандары айтылады. Ал Суфи, Әбу Бәкірдің сүнни көздерінде осы хадистің жалғыз сенімді баяндаушысы саналатынын, сондай-ақ басқа сахабаларға жатқызылған ұқсас хабарлардың сүнниттер тарапынан қабылданбайтынын мәлімдейді. Осыған сәйкес, Саджади осы хадистің барлық (сенімді) нұсқалары Әбу Бәкірден, оның одақтасы Омардан, оның қызы Айшадан және Малик ибн Аус әл-Хадатаннан жеткенін жазады, бірақ кейбір бастапқы көздер соңғысының Мұхаммедтің серігі екендігіне күмәнді екенін көрсетеді. Он екілік шииттер өздерінің дәстүрлеріне сүйене отырып, мұрагерлік хадисінің рас екендігін жоққа шығарады және ол Құранға қайшы келеді деп санайды, себебі 19:6 және 27:16 аяттарында Зәкәрия мен Дәуіт екеуі де мұра қалдырғаны айтылған. Бұл айқын қайшылықтарды кейбір заманауи авторлар да атап өткен. Дегенмен, Суфи Әбу Бәкірдің куәлігі сүнниттерге Құранның мұрагерлік ережелерінен ерекшелік жасауға жеткілікті дейді.

Фадақтың уағызы

Наразылық ретінде Фатима пайғамбар мешітінде Фадак уағызы деп аталатын сөз сөйлегені айтылады. Бұл уағыз басқа көздермен қатар, сүннилердің «Балахат әл-ниса» атты мұсылман әйелдерінің көркем сөздерінің антологиясында да кездеседі, алайда бұл сөзді Фатимаға жатқызуды сүннилер көбінесе жоққа шығарады. «Балахат» нұсқасындағы бұл сөз Әлиді Мұхаммедтің заңды мұрагері деп мойындайды, Әбу Бәкірді Фатиманың мұрасын бермегені үшін айыптайды, оны (хадис) жасауға айыптайды және Мұхаммед Құранға қайшы келмейтінін, оның 27:16 аяты Сүлейменнің әкесі Дәуіттен мұра алғанын, ал 19:6 аяты Зәкәрияның өзінен және Яқуп үйінен мұрагер болатын ұл тілегенін көрсетеді деседі. «Балахат» сөздерінде мұсылманның мұрагерлік құқы туралы 8:75 және 33:6 аяттары да келтірілген.

Саясат

Маделунг Әбу Бәкірдің халифалығы Мұхаммедтің туыстарының ерекше құқықтарын сақтап қалумен және оларға Құрандағы мұрагерлік ережелерін қолданумен үйлесімсіз екенін айтады. Мұхаммед мұсылман қауымының басшысы ретінде Фадақтың иесі болғандықтан, Бану Хашимнің осы мүлікті өзінің жеке құқығы ретінде мұраға алуы қауым үстінен олардың билігін білдіруі мүмкін, сондықтан Әбу Бәкір Фатиманың талаптарын қабылдамады. Бұл Жафридің пікірі, және басқа да біреулер осыған ұқсас көзқарастар білдіреді, ал әл-Хибри Фадак оқиғасын қарапайым қаржылық дау ретінде қарастырмайды. Асланның пікірінше, Әбу Бәкір Мұхаммедтің үйінің ерекше мәртебесін жоюды, оның саяси күшін әлсіретуді және әсіресе Әлидің халифатқа талап етуін күшсіздетуді мақсат еткен. Аслан сондай-ақ Әбу Бәкірдің әрекеттерін оның халифалық Мұхаммедтің руынан тыс адамда болуы керек деген нанымымен және Әбу Бәкір мен Әли арасындағы жеке антагонизммен байланыстырады. Кейбір қазіргі заманғы авторлар осы екі адамның арақатынасының нашар болғанын атап көрсетеді.

Омар (р.а.), Усман (р.а.) және Әли (р.а.) халифалықтары

Екінші халифа Омар Фадақтың еврей тұрғындарын қуды, олар кейін Сирияға көшіп кетті. Дегенмен, басқа яһудилерден өзгеше, Фадак тұрғындарына Мұхаммедпен Фадақтың жартысына иелік ету туралы келісімдерін мойындағандықтан, олардың мүлкін бағалаудан кейін Омар өтемақы төледі. Омар сондай-ақ Әбу Бәкірдің мұрагерлік саясатын өзгертіп, Мұхаммедтің Мединедегі шағын мүлкін өзінің інісі Әли мен оның әйелі Аббасқа тапсырды. Бірақ Фадак Омардың бақылауында қалды, бірақ оны Әли мен Аббас басқарды деген хабар бар. Үшінші халифа Осман да Фадақты сақтап қалды, бірақ ол оны қайырымдылық мүлігі ретінде қарастырмады, керісінше оны екі туысына, атап айтқанда Марван мен оның бауырына берді. Вечча Вальери бұл жерде басқаша пікір білдіріп, Фадақты Марванға Муавия I сыйлаған, ал ол оны өз кезегінде ұлдарына сыйлаған десе, Маделунг оның пікірін сынға алып, Муавия мен Марван арасындағы қарым-қатынас осындай сыйлыққа лайық емес екенін атап өтті. Шындығында, Муавия халифалық кезінде Марваннан Фадақты уақытша алып қойды. Төртінші халифа және Мұхаммедтің туысы Әли Фадаққа қол тигізбеді. Оның орнына, ол «Надж әл-Балаға» кітабында халифалық кезінде бұл мәселені маңыздысызданғандығы айтылады: «Расында, осы аспан астында біздің барлығымыз Фадакқа ие болдық, бірақ бір топ адам [Әбу Бәкірдің жақтастары] оған ашкөздікпен қарады, ал екінші топ [Әлидің жақтастары] одан бас тартты. Әрине, Алла – ең жақсы төреші. Мен не істеймін: Фадак болсын, болмасын, ертең бұл дене қабірге түседі, онда оның іздері жойылады». Осыған ұқсас мәлімдеме Әлидің Басрадағы өкілі Осман ибн Хунайфқа жазған хатында да кездеседі, онда ол Фадак ашкөздік пен қызғану себепті тартып алынғанын айтады. Басқаша пікір білдірген шиит ғалымы Шариф әл-Муртаза, Әли Фадақтың мәртебесін сақтап, тақия (дінді жасыру) жасаған болуы мүмкін дейді.

Омейяд () және Аббасид () әулеттері

Мұғуавия I, алғашқы Омейяд халифасы, Фадақты Марванға иелік ретінде берді, содан кейін бұл жер Омейяд кезеңінде көптеген рет қожайындарына ауысты. Ерекше жағдай – Омар II, ол халифалық кезінде Фатиманың ұрпақтарына Фадақты қайтарды, бұл Әлидтерге жасалған зұлымдықтарды жоюға бағытталған шараларының бір бөлігі болды. Омейядтық Язид II кейін Фадақты қайтадан тартып алды. Аббасидтер дәуірінің басында әл-Саффах Фатиманың ұрпақтарына Фадақты қайтарды, бірақ оның ізбасары әл-Мансур бұл шешімді кері қайтарды. Аббасидтер халифасы әл-Махди Фадақты қайтадан қайтарды, бірақ оның ұлы әл-Хади мүлікті тәркіледі. Кейін әл-Мамун Фадақты тағы да қайтарды, бірақ әл-Мутаваккил оны қайтарып алып, Фадақты Омардың ұрпақтарына сыйлады. Бұл цикл әл-Мутадид, әл-Муктафи және әл-Муктадир кезінде де жалғасты. Атап айтарлықтай, әл-Мамун Фатиманың Фадакқа құқығын мойындаған жарлық шығарды, оның пікірінше, Мұхаммедтің қызы болғандықтан, Фадакқа қатысты Мұхаммедтің ниетін Әбу Бакрдан гөрі Фатима жақсы білуі керек. Кхетия әл-Мамунның осылайша Әбу Бакрды сынайтынын, бұл (сүнни) ғалымдарға ұнамайтынын, олар әл-Мутаваккилге Фадақты қайтарып алуға қысым жасағанын айтады. Керісінше, Вексия Вальери халифаның аргументтерін әлсіз деп есептейді. Фатима мен Әлидің ұрпақтары ретінде шиит имамдары Фадақты Мұхаммедтен кейін олардың тоңған мұрагерлік құқығының символы ретінде қарастырды, ал олардың 8:41 аятты түсіндіруі Фадак олардың қолында болуы керек екенін көрсетеді, Мұхаммедтің мүлігі сияқты. Жафри олардың Фадакқа қатысты пікірін мұрагерлік даудың жалғасы ретінде қолдайды.

Фадак әдебиетте

Фадак туралы дау көп ұзамай аңыздарға айналды. Олардың арасында "Араб түндерінің" әйгілі халифасы, аббасид Харун әл-Рашид туралы әңгіме бар, ол ХХІ ғасырдағы "Адамның сырлары" атты еңбекте жазылған. Бұл оқиғада Харун Мұхаммедтің отбасына алдыңғылары жасаған зұлымдыққа өкінетіндей бейнеленген. Сондықтан ол Фатиманың ұрпағынан Фадақтың шекарасын сұрап, оны толыққанды иелеріне қайтаруды ниеттенді. Фатиманың ұрпағы халифті ескертіп, шекарасы туралы білгеннен кейін Фадақтың құлынан айырылғысы келмейтінін айтты. Бірақ Харун әрекетін тоқтатпады. Халифтің наразылығына орай, Фадақтың бірінші шекарасы Аден, екіншісі Самарқан, үшіншісі Магриб, ал төртіншісі Армения теңізі екені айтылды, бұл Харунның барлық империясын қамтиды. Виранидің сөзіне қарағанда, осы талапты қоймау және тіпті оған мән бермеу Ислам әлемінің Мұхаммедтің отбасына мұқтаж екенін көрсетеді, ал емес керісінше.