Әлем тегіс: XXI ғасыр тарихына бір көзқарас

Кіріспе

2005 жылы Томас Фридманның ағылшын тіліндегі кітабы "Әлем тегіс: жиырма бірінші ғасырдың қысқаша тарихы" – Томас Л. Фридманның, негізінен XXI ғасырдың басындағы ғаламдануды талдаған кітабы. Кітап атауы әлемдегі сауда үшін тең жағдайлар бар екенін көрсетеді, онда еңбекті есептемегенде, көптеген бәсекелестер тең мүмкіндіктерге ие. Оның пікірінше, елдер, компаниялар және жеке тұлғалар жаһандық нарықта бәсекеге қабілетті болуы керек. Автордың сөзіне сүйенсек, тарихи және географиялық айырмашылықтар бұрынғыдай маңызды емес. Фридман өз өзін «еркін сауда жақтасы» және «игі ниетті тегіс әлемді жақтаушы» деп атайды және өзгерістерге қарсы тұратын қоғамдарды сынап тұрады. Ол өзгерістердің жылдамдығының сөзсіз екенін, сондай-ақ дамып келе жатқан елдер мен жеке тұлғалардың жаңа қабілеттері АҚШ-тағы бизнес пен жеке адамдарға қысым жасап жатыр дегенді атап көрсетеді; ол американдықтар мен дамып келе жатқан әлемге арнайы кеңес береді. Фридманның еңбегі жеке зерттеулерге, саяхаттарға, әңгімелерге және ойларға негізделген. Әдеттегі стилімен, жеке оқиғалар мен пікірлер арқылы, Фридман «Әлем тегіс» кітабында кең жұртшылыққа түсінікті тұжырымдамалық талдау жасайды. Кітап алғаш рет 2005 жылы жарық көрді, кейін 2006 жылы «жаңартылған және кеңейтілген» басылым, ал 2007 жылы «тағы да жаңартылған және кеңейтілген: 3.0 нұсқасы» ретінде қосымша жаңартулармен қайта басылды. Атауы Infosys компаниясының бұрынғы бас директоры Нандан Нилеканидің сөзінен алынған. «Әлем тегіс» кітабы 2005 жылы Financial Times және Goldman Sachs Business Book of the Year сыйлығын жеңіп алды.

Қорытынды

Фридман өзінің "Жер шары жалпақ" атты кітабында Бангалорға (Үндістан) сапар жасағанын, сол кезде жаһанданудың негізгі экономикалық ұғымдарды өзгертетінін түсінгенін айтады. Оның пікірінше, осы тегістеу жеке компьютердің оптикалық талшықты микрокабельмен және жұмыс процесін басқару бағдарламалық құралдарының дамуының нәтижесі. Фридман бұл кезеңді "Жаһандану 3.0" деп атады, бұл арқылы оны бұрынғы "Жаһандану 1.0" және "Жаһандану 2.0" кезеңдерінен ажыратады, оларда елдер мен үкіметтер басты рөл атқарды, ал көпұлтты компаниялар жаһандық интеграцияны жетекшілік етті. Фридман Үндістан мен Қытайдағы компаниялардың мысалдарын келтіреді, олар, оның сөзіне сәйкес, теріп жазушылар мен колл-орталық операторларынан бастап бухгалтерлер мен компьютер бағдарламашыларына дейін қызметкерлерді жұмысқа алып, күрделі жаһандық жеткізу тізбегінің маңызды бөлігіне айналды; осындай компаниялар – Dell, AOL және Microsoft. Фридманның "Капиталистік бейбітшілік теориясы", Dell Theory of Conflict Prevention деп аталатын теориясы кітаптың соңғы алдындағы тарауында талқыланады.

Ұсынылған түзетулер

Фридман әлемнің тегістелуіне қарсы күресу үшін АҚШ жұмыс күші өз жұмыс дағдыларын үнемі жаңартып отыруы керек деп есептейді. Фридманның пікірінше, жұмыс күшін бейімделуге дағдыландыру оның жұмысқа орналасу мүмкіндігін арттырады. Ол сондай-ақ, үкімет адамдарға жұмыс ауыстыруды жеңілдету үшін зейнетақы және денсаулық сақтану жүйесін жұмыс берушіге тәуелділіктен арылтуды, ал жұмыс ауысқанда табыс төмендеген жағдайда ішінара өтемақы беретін сақтандыруды ұсынуды қажет деп санайды. Фридман сонымен қатар, американдық мамандықтардың үлесі төмендеп бара жатқандықтан, жастарды ғалым, инженер және математик болуға ынталандыру қажет деп есептейді.

Dell Конфликттерді алдын алу теориясы

Деллдің қақтығыстарды алдын алу теориясы, сондай-ақ Делл теориясы деп те аталады, – бұл капиталистік бейбітшілік теориясы және Фридманның бұрынғы «Қақтығыстарды алдын алудың алтын доғалар теориясының» жаңартылған нұсқасы. Фридманның сөзінше:

Делл теориясы былай тұжырымдайды: Делл сияқты маңызды жаһандық жеткізу тізбегінің бір бөлігі болып табылатын екі ел, олар осы жаһандық жеткізу тізбегінің бір бөлігі болғанда, бірін-біріне қарсы соғыс тудырмайды. Яғни, корпорациялардың өзінің елінен басқа елдерде маңызды жеткізу тізбегі операциялары болған жағдайда, бұл елдер қарулы қақтығысқа түспейді. Бұл, үлкен корпорацияның (мысалы, Делл) көптеген жаһандық локацияларда жеткізу тізбегі операцияларын жүргізуінен және дамып келе жатқан елдердің (мұнда жеткізу тізбегі операциялары көбінесе жүзеге асырылады) жаңадан қол жеткізген байлықтарынан айырылуға құштар болмауынан туындайтын елдер арасындағы экономикалық өзара байланысқа байланысты. Фридман бұрынғы «Лексус және Зәйтүн ағашы» кітабында екі елде Макдональдс франшизасы болса, олар ешқашан соғысқа бармаған деді; бұл «Алтын аркалар» теориясы деп аталды. Кейін Фридман бұл теорияны «Деллдің қақтығыстарды алдын алу теориясы» деп жаңартып, адамдар немесе елдер жақсырақ тұрмыс деңгейін қана емес, сонымен қатар жаһанданудың нәтижесінде құрылған еңбек секторының үлесін де қалайтынын айтты. Яғни, дамып келе жатқан елдер өз нарықтарына еніп, оларды жаһандық жеткізу тізбегіне қосуға тырысатын көпұлттық компаниялардың сенімін тәуекелге ұшыратуды қаламайды. Томас Фридман сондай-ақ Делл теориясын жаһандық жеткізу тізбегіне терең қатысқан елдердің соғысқа бармауының кепілі ретінде түсіндіруге болмайтынын ескертеді. Керісінше, бұл елдердің үкіметтері мен азаматтары соғыс мүмкіндігін қарастырғанда, өте ауыр экономикалық салдарларды ескеретін болады. Мұндай салдарлар елдің жаһандық жеткізу тізбегіне ұзақ мерзімді және табысты қатысуын жоғалтуын қамтиды. Бұл теория 2001-2002 жылдардағы Үндістан мен Пәкістан арасындағы ядролық қақтығыстың алдын алумен байланысты, онда Үндістан жаһандық серіктестерін жоғалту қаупіне тап болды. Қытай Халық Республикасы мен Тайвань арасындағы қарым-қатынас та осы теорияның мысалы ретінде келтірілді: екі елдің де өте мықты жеткізу байланыстары бар.

The Dell Theory stipulates: No two countries that are both part of a major global supply chain, like Dell's, will ever fight a war against each other as long as they are both part of the same global supply chain. That is, as long as corporations have major supply chain operations in countries other than that corporation's home country, those countries will never engage in armed conflicts. This is because of the economic interdependence between nations that arises when a large corporation (such as Dell) has supply chain operations in multiple global locations and when developing nations (in which supply chain operations commonly take place) are reluctant to give up their newfound wealth. In his previous book The Lexus and the Olive Tree, Friedman argued that no two nations with a McDonald's franchise had ever gone to war with one another; this was known as the Golden Arches theory. Later, Friedman upgraded that theory into the "Dell Theory of Conflict Prevention" by saying that people or nations do not just want to have a better standard of living as symbolized by a McDonald's franchise in their downtown but also want to have that lump of the labor sector that is created by globalization. That is, developing nations do not want to risk the trust of the multinational companies that venture into their markets and include them in the global supply chain. Thomas Friedman also warns that the Dell theory should not be interpreted as a guarantee that nations that are deeply involved in global supply chains will not go to war with each other. It means, rather, that the governments of those nations and their citizens will have very heavy economic costs to consider as they contemplate the possibility of war. Such costs include long term loss of the country's profitable participation in the global supply chain. This theory relates with how conflict prevention occurred between India and Pakistan in their 2001–2002 nuclear standoff, wherein India was at risk of losing its global partners. The relationship between the People's Republic of China and Taiwan was also cited as an example of that theory: both countries have strong supply relations with each other.

Сыни қабылдау

"Дүние тегіс" кітабы көбінесе оң пікірлерге және сынға ие болды, сонымен қатар күмәнмен қараған жағымсыз пікірлер де болды. The Washington Post газеті кітапты "қызықты саяхат" және "әсерлі оқу" деп атады. Пікір соңында: "Біз ХХІ ғасыр тарихы қалай дамитынын білмейміз, бірақ бұл өте ынталандыратын кітап оқырмандарды мұқият ойлауға әріптес болады". 2007 жылы Foreign Policy журналында профессор Панкадж Гхемават әлемдегі телефон қоңырауларының, интернет трафигінің және инвестициялардың 90% жергілікті екенін айтты, бұл Фридман өзі сипаттаған үрдістердің маңыздылығын артық бағалағанын көрсетеді: "Жаңа, байланысқан әлем туралы көп сөз болғанымен, ақпарат, идеялар, ақша және адамдар бұрынғыдан да жылдам қозғала алса да, біз жаһандану деп санайтын құбылыстың аз бөлігі ғана бар". Кейбір сыншылар кітаптың американдық көзқараспен жазылғанын атап өтті. Фридманның еңбек тарихы көбінесе "The New York Times" газетімен байланысты, бұл кітаптың жазылуына әсер еткен болуы мүмкін – кейбіреулер кітапты "қосатын" стильде жазылғанын қалаған болар. Нобель сыйлығының лауреаты, экономист Джозеф Стиглиц Фридманның кітабына сын айтты: мәтін=Фридман әлемдік экономикада, әлемдік ландшафтта маңызды өзгерістер болғанын дұрыс айтады; кейбір жағынан, әлем бұрынғыдан гөрі тегіс, әлемнің әртүрлі бөліктеріндегі адамдар бұрынғыдан да көп байланыста, бірақ әлем тегіс емес. 56–57 беттер. Ричард Флорида 2005 жылғы "Atlantic" журналындағы "Дүние тікенді" мақаласында осыған ұқсас пікір білдіреді. Джон Грей, бұрынғы Лондон экономика және саяси ғылым мектебінің Еуропалық ойлау профессоры, Фридманның кітабына тағы бір сын пікір жазды, ол "Дүние дөңгелек" деп аталды. Онда Грей Фридманның жаһандану әлемді өзара байланысты ететінін және кейбір аймақтарды байытатынын растайды, бірақ жаһандану әлемді бейбіт немесе еркін етеді деген пікірге қарсы шығады. Грей сондай-ақ "ең кем дегенде оны тегіс етпейді" деп мәлімдейді. Географтар Фридманның жазбаларына ерекше сын көзқараспен қарады, олардың пікірлері өз саласындағы жаһанданудың тепе-тең емес сипатын, орынның адам өміріне әлі де күшті әсерін және қазіргі әлемдік жүйеде байлар мен кедейлер арасындағы тәуелді қарым-қатынастарды көрсететін көптеген зерттеулерге негізделген. Географ Харм де Блидж бұл аргументтерді жалпы оқырмандарға түсіндірді, "Неге география маңызды: Америкаға қарсы үш қиындық" (2005) және "Орынның күші: география, тағдыр және жаһанданудың қиын пейзажы" (2008) кітаптарында.

The World Is Flat received generally positive popular and critical reception as well as some negative criticism, peppered with doubt. The Washington Post called the book an "engrossing tour" and an "enthralling read". The review closed with, "We've no real idea how the 21st century's history will unfold, but this terrifically stimulating book will certainly inspire readers to start thinking it all through". An opposing viewpoint was found in a 2007 Foreign Policy magazine article in which Professor Pankaj Ghemawat argued that 90% of the world's phone calls, Web traffic, and investments are local, suggesting that Friedman has grossly exaggerated the significance of the trends he describes: "Despite talk of a new, wired world where information, ideas, money, and people can move around the planet faster than ever before, just a fraction of what we consider globalization actually exists." Some critics have pointed out that the book is written from an American perspective. Friedman's work history has been mostly with The New York Times, and that may have influenced the way the book was written – some would have preferred a book written in a more "inclusive voice". Nobel Prize winning economist Joseph Stiglitz has been critical of Friedman's book:text=Friedman is right that there have been dramatic changes in the global economy, in the global landscape; in some directions, the world is much flatter than it has ever been, with those in various parts of the world being more connected than they have ever been, but the world is not flat Not only is the world not flat: in many ways, it has been getting less flat.|author=Joseph E. Stiglitz (2007): Making Globalization Work. pp. 56–57

Richard Florida expresses similar views in his 2005 Atlantic article "The World Is Spiky". John Gray, formerly a School Professor of European Thought at the London School of Economics and Political Science, wrote another critical review of Friedman's book called "The World Is Round". In it, Gray confirms Friedman's assertion that globalization is making the world more interconnected and, in some parts, richer but disputes the notion that globalization makes the world more peaceful or freer. Gray also declares, "least of all does it make it flat". Geographers on the whole have been particularly critical of Friedman's writings, views influenced by the large body of work within their field demonstrating the uneven nature of globalization, the strong influence place still has on people's lives, and the dependent relationships that have been established between the have and have not regions in the current world system. Geographer Harm de Blij detailed those arguments for the general public in Why Geography Matters: Three Challenges Facing America (2005) and The Power of Place: Geography, Destiny, and Globalization's Rough Landscape (2008).

Басылымдар

Эд Мираклдың "Мен саған осылай дедім" суретін қайталай бейнелеген, әлемнің шетінен құлап бара жатқан желкенді кемені көрсеткен түпнұсқа мұқаба суреті авторлық құқық мәселелеріне байланысты басылым барысында өзгертілді. Бұл мәселелер 2006 жылдың наурыз айында шешілді.